Hữu Thỉnh với thể loại
trường ca
Hữu Thỉnh là một nhà thơ sớm khẳng định được mình qua các giải thưởng
văn học. Đầu tiên phải kể đến là giải Ba cuộc thi thơ báo Văn nghệ 1973 với
bài Mùa xuân đi đón, tiếp đó là giải A cuộc thi thơ 1975-1976 bằng tác
phẩm Chuyến đò đêm giáp ranh và trường ca Sức bền của đất. Năm 1991, tác giả
lại tiếp tục nhận giải Nhất trong cuộc thi thơ viết về Nhà trường, thầy cô do Bộ
ĐH&THCN cùng TWĐTNCSHCM tổ chức với bài Thưa thầy. Năm 1994, Hữu
Thỉnh được Bộ quốc phòng tặng thưởng giải xuất sắc với tác phẩm Trường ca
biển, đặc biệt ông là một trong những người được hai lần trao giải thưởng chính
thức của Hội Nhà văn Việt Nam với trường ca Đường tới thành phố (1980) và tập
thơ Thư mùa đông (giải A năm 1995). Và cũng với tập thơ Thư mùa đông, Hữu
Thỉnh lại đoạt giải thơ ASEAN năm 1999. Tất cả những thành công đó, một lần
nữa khẳng định con đường sáng tạo nghệ thuật mà Hữu Thỉnh đã chọn.
Nhìn vào chặng đường sáng tác của Hữu Thỉnh, điều dễ dàng nhận ra ở ông
là sức sáng tạo bền bỉ không mệt mỏi.
Nhắc đến Hữu Thỉnh là người ta nhắc đến những bản tình ca và những bản
trường ca Ngoài những bài thơ ngắn, những bài thơ trữ tình, Hữu Thỉnh là một
trong số rất ít nhà thơ viết về thể loại trường ca và đạt được những thành công nhất
định.
Nguồn cảm hứng của một dân tộc và thời đại anh hùng, cùng với vốn sống
thực tế ở chiến trường đã tạo tiền đề cho thể loại trường ca phát triển. Những
trường ca đầu tiên được ra đời trong cuộc kháng chiến chống Pháp: Từ đêm mười
chín(Khương Hữu Dụng), Những thanh gươm báu (Nguyễn Bính), Trường ca sông

bó máu thịt giữa tiền tuyến và hậu phương:
Chiến dịch mở ra khi thời vụ bắt đầu
Mang cái rét giêng hai đi bám giặc
Mang chất thép định hình trên bàn cát
Qua những cánh đồng đang sủi tăm phù sa
Ta chao chân trên những mảnh bờ
Lặng lẽ nhận sức bền của đất
Đạp cứ điểm
Lần theo từng dấu dép
Ta nhận ra màu bùn của những cánh đồng chiêm.
(Sức bền của đất)
Là người lính trẻ, vì thế trong bất kỳ hoàn cảnh nào, người đầu tiên Hữu
Thỉnh nhớ tới là mẹ. Hình ảnh người Mẹ và Tổ quốc là hai vấn đề lớn và xuyên
suốt trong cuộc đời làm thơ của chính tác giả. Hữu Thỉnh đã đi khắp nơi trên đất
nước, đã sống những năm chiến tranh gian khổ nhưng điều thấm thía và tâm
niệm sâu sắc nhất là được trở về với mẹ :
Mẹ là người chúng con thương nhớ nhất
Đất nước ngày có giặc
Mẹ vẫn đỏ miếng trầu
Ấm một vùng tin cậy phía sau.
(Sức bền của đất)
Hữu Thỉnh viết về mẹ bằng những ngôn ngữ bình dị, bằng những hình ảnh
gần gũi, bằng những công việc bình thường nhưng cũng bởi vì thế mà thơ ông sâu
sắc, thân thiết, gắn bó hơn với mỗi chúng ta:
Đom đóm bay ra hoa gạo đỏ
Mẹ ở nhà đã cất áo bông?
Mẹ có ra bờ sông
Qua bến đò tiễn con dạo trước?
Đường xuống bến có mười sáu bậc
Mẹ nhớ thương đã bạc mái đầu.

thế trường ca này thực sự đánh dấu sự chín muồi của một giai đoạn thơ Hữu
Thỉnh. Trường ca gồm 5 chương, mỗi chương có nhiều khúc, “mối liên hệ giữa các
chương rất linh hoạt, có thể thay đổi vị trí cho nhau, hoặc tồn tại độc lập mà vẫn
không ảnh hưởng đến cấu trúc của tác phẩm. Không có cốt truyện, trường ca diễn
biến theo mạch trữ tình”
(2)
. Bao trùm lên toàn bộ bản trường ca này là tâm trạng
của một người chiến sĩ hành quân trên suốt chặng đường của đất nước, từ đỉnh núi
Trường Sơn lửa đạn vượt qua mọi khó khăn ác liệt để tiến vào giải phóng Sài Gòn.
Thành công của Hữu Thỉnh chính là cách thể hiện vừa sâu vừa tinh, vừa khái
quát vừa chi tiết những tình cảm, những suy ngẫm của người lính trong cuộc chiến
đấu chống kẻ thù, sức sống trong thơ ông chính là sức sống của một người lính
viết về người lính:
Anh còn lại sau những ngày thay quân
Sau những lần hổ vồ
Sau những lần voi đuổi
Sau bữa canh nấm độc cào gan
Giặc đổ quân vào hậu cứ sư đoàn
Hất anh qua biên giới
Thèm một chỗ ngồi thư thả bóc măng
(Đường tới thành phố)
“Thèm một chỗ ngồi thư thả bóc măng” - một chi tiết mang bao ý nghĩa, nó
vừa nói lên được cái gian nan, đồng thời cũng nói lên được khát vọng cháy lòng của
người lính giành lại tự do cho mảnh đất quê hương.
Hướng về quê hương, Hữu Thỉnh hướng về với mẹ, hình ảnh mẹ lam lũ tảo
tần, thức khuya dậy sớm:
Mẹ đang đi gánh rạ giữa đồng
Rạ chẳng nặng mà nặng nhiều vì gió
(Đường tới thành phố)
“Nếu mẹ biết ta còn đông đủ” thì “giọt đèn ấy bớt đi nhiều khuya

tâm trạng, những suy nghĩ, những dự cảm, những day dứt khôn nguôi của chính
nhà thơ về cuộc sống, về hạnh phúc, về thân phận của con người trước cuộc
đời đầy vất vả, lo toan, với những cám dỗ, bươn trải hàng ngày của cuộc sống
thời bình nhưng chắc gì đã ít khốc liệt hơn những năm tháng chiến tranh.
Hữu Thỉnh tâm niệm rằng nếu “không có kinh nghiệm gì. Càng viết càng
thấy mình yếu đuối. Đường nhân nghĩa chừng nào còn lắm bụi ”. Vì vậy, với
Hữu Thỉnh - “thơ là kinh nghiệm sống”, thơ của ông không đơn thuần là một
niềm yêu, mà thơ - đôi khi là thứ “vũ khí” bênh vực con người. Đọc thơ ông,
nhiều khi ta ngỡ như không còn đối diện với một nhà thơ, với những câu thơ, mà
đơn giản chỉ là đang đứng trước một con người bị dày vò bởi những niềm thương
nhớ, tuyệt vọng không cùng. Và đấy cũng không phải là dụng ý văn chương của
tác giả, mà tất cả chỉ là những lời lẽ được bật lên từ gan ruột:
Mẹ đã nuôi con lớn
Đã dạy con khôn
Sống sướng vui và đau khổ với con người
Sống dễ dàng và khó khăn với con người
Sống cởi mở và phòng xa với con người
Biết đem cho mà không làm người được cho cảm thấy mắc nợ
Biết nhận mà không sợ bị coi là tham lam
Và khó nhất là biết từ chối.
(Trường ca Biển)
Sau hoà bình, thống nhất đất nước, thân phận con người không giống như
trước nữa, nhưng Hữu Thỉnh - người cựu chiến binh năm xưa - vẫn không quên
quá khứ, vẫn không quên cuộc đời người lính của mình đã từng trải trong những
năm chiến tranh. Để rồi những cảnh vật, những sự việc vẫn ám ảnh, trăn trở trong
thơ anh:
Cổ nhân vẫn còn đây
Máu chưa lành vết chém
Mồ hôi vẫn còn đây
Còn mặn hơn biển mặn

đôi khi không tránh khỏi những mặt hạn chế. Xen vào giữa những đoạn hàm súc,
vẫn có những phần chưa ăn khớp, liền mạch với nhau Nhưng mặc dù vậy, vẫn
phải khẳng định trường ca là một đóng góp lớn trong sáng tác của Hữu Thỉnh. Và
cũng chính cuộc sống của người lính nơi ông đã tạo ra được những bản trường ca
có giá trị