Nền kinh tế thị trường và
những ảnh hưởng đến các
hoạt động tinh thần của xã hội Một điều không tránh khỏi là trên thương trường tác phẩm văn nghệ bị biến thành món
hàng mưu lợi cho người kinh doanh. Tình trạng nhuận bút và phát hành sách như hiện nay có
nhiều điều không hợp lý và tác giả không có điều kiện bảo vệ mình. Trong khi các hoạt động
kinh doanh thương trường phát triển một số ngành nghệ thuật và văn học không đáp ứng thị
hiếu của công chúng rơi vào trì trệ. Nhiều nhà văn kiếm sống vất vả vị thế xã hội yếu dần
cảm hứng về xã hội có lúc nhuốm màu bi quan.
2. Tình trạng lẫn lộn giá trị thực giả, hay, dở thực sự gây khó khăn cho hoạt động văn
nghệ.
Thị trường hàng hoá gắn liền với việc tuyên truyền, quảng cáo. Quảng cáo chiếm một
thị phần quan trọng trong sản xuất và mặt trái của nó thực sự đã làm cho hỗn loạn nhiều giá
trị trong đó có tác phẩm văn nghệ. Thêm vào đó, báo chí cũng tham gia vào việc đánh giá tác
phẩm văn nghệ. Nhiều bài báo hay, biểu dương hay phê phán tác phẩm đúng đắn nhưng cũng
có một số bài phê bình mang tính “tâng bốc” hay “huỷ diệt”. Hiện tượng trên vẫn thường
xuyên xảy ra trong phê bình văn học xưa và nay càng quyết liệt mạnh mẽ hơn. Vấn đề quan
trọng là động cơ chi phối những trang viết, sự khác biệt nhau về ý kiến với một tác phẩm văn
nghệ là chuyện bình thường nhưng không thể ở mức quá khác biệt đến đối lập. Trọng tài thời
gian sẽ góp phần giải quyết vấn đề nhưng quan trọng là những tranh luận, luận bàn có tính
học thuật với thái độ công bằng tôn trọng giá trị khách quan của tác phẩm văn học. Cũng cần
phân biệt giữa tác phẩm văn học và cận văn học. Ngày nay do nhu cầu bộc lộ và giao lưu tình
cảm, nhiều người thích viết văn, viết những chuyện lạ ngoài đời và chuyện của riêng mình

viết nhạc và vẽ quá đông đến mức khó bao quát hết tác giả và tác phẩm. Trong hội hoạ có
hiện tượng một hai tác phẩm được giải, sao chép từ tác phẩm khác mà ban giám khảo không
biết. Tình trạng nhạc sĩ xuất hiện nhiều được một tờ báo ghi nhận là loạn nhạc sĩ. Số nhiều là
tốt chứng tỏ sự khởi sắc của đám đông đến với nghệ thuật. Tuy nhiên cũng phải nhận thức
quy luật loại trừ khắt khe của nghệ thuật. Một Nguyễn Đình Thi không chuyên nhưng chỉ
với Diệt phát xít và Người Hà Nội đã có hai tác phẩm trở thành bất tử. Một Văn Cao con
chim đầu đàn của nhạc lãng mạn đã đến với bầu trời lộng gió của nhạc cách mạng và rất
thành công. Một Trịnh Công Sơn đã xây dựng cho mình một vương quốc riêng của âm thanh
và tình yêu. Và họ không nhiều trong hàng trăm, hàng trăm người viết nhạc. Trong nền kinh
tế thị trường, sáng tạo và tiếp nhận nghệ thuật còn khe khắt hơn, phải ưu trội, phải hay, đạt
đến đỉnh cao.
4. Công chúng nghệ thuật trong thời kỳ hiện đại từng ngày luôn đổi thay. Mỗi người
đến với nghệ thuật với trình độ và yêu cầu riêng nhưng dường như có một điểm chung là
thích cái mới, cái độc đáo nhất là cái lạ. Họ ngại sự gò bó, công thức, lặp lại, nhàm chán. Và
ở mức cực đoan hơn là biết bứt phá thăng hoa vượt truyền thống. Từ phong trào thơ mới
Xuân Diệu đã tìm đến một tình yêu “vô biên và tuyệt đích” một lối sống “thà một phút huy
hoàng rồi chợt tối. Còn hơn buồn le lói quanh năm”. Bảy thập kỷ đã qua trong văn chương
cũng như cuộc đời tất cả đều có thể cộng thêm, nhân lên nhiều lần bình phương, lập phương,
nhiều lý thuyết, nhiều chân lý nghệ thuật. Các thứ triết lý hiện sinh, dòng ý thức Freud, siêu
lý, hậu hiện đại đã góp phần vào không khí thời đại và văn chương. Công chúng thích
thú hay chối từ trong văn nghệ, điều đó không dễ ai đoán định được. Trừ đi mọi ngộ nhận do
thị hiếu bất thường, do quảng cáo, điểm chung của công chúng thời kỳ hiện đại trong nền
kinh tế thị trường là có trình độ, nhiều sở thích, thị hiếu không ổn định theo “mùa” theo
“cơn”. Có tác giả phải vĩnh viễn chia tay với nghệ thuật vì không có khả năng chuyển đổi,
phục vụ lớp công chúng mới. Tác giả tự thay đổi khó, công chúng đổi thay lại là quy luật tự
nhiên. Hội nhập quốc tế chi phối nhiều đến các hoạt động văn nghệ. Đặc điểm của thời kỳ
hiện đại là các dân tộc có nhiều mối quan tâm chung: tình trạng ô nhiễm, nạn khủng bố, sự
nghèo đói, khí hậu biến đổi bất thường Trong đời sống tinh thần các dân tộc có nhu cầu
giao lưu văn hoá, có phần trao đổi, hoà nhập, có phần tranh chấp và không phải chỉ tranh
chấp chủ quyền đất đai ở các hải đảo, đường biên giới mà còn tranh chấp chủ quyền văn hoá.