Nền kinh tế thị trường và
những ảnh hưởng đến các
hoạt động tinh thần của xã hội Giáo sư Singô Sibata cho rằng “Cống hiến nổi tiếng của cụ Hồ Chí Minh là ở chỗ
Người đã phát triển quyền lợi của con người thành quyền lợi của dân tộc”. Phải chăng cái gốc
nhân bản trước tiên là số phận, quyền lợi cá nhân phải được bảo vệ. Cũng vì thế chúng ta phát
triển nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa tức là phải thường xuyên chống
lại mọi xu hướng tự phát của nền kinh tế tư nhân tự do cạnh tranh với quỹ đạo kinh tế của nhà
nước. Về tư tưởng phải thường xuyên giữ vững bảng giá trị vốn ổn định của chủ nghĩa xã hội
và chống lại việc thiết lập cái gọi là những giá trị mới luôn chuyển đổi và biến dạng phức tạp.
Friedrich Nietzsche nhà triết học cực đoan của tư sản trong cuốnZarathustra đã nói như
thế đã ca ngợi siêu nhân. Siêu nhân xuất hiện và phủ định mọi giá trị. Trong cuốn sách trên
phần viếtvề một bảng giá trị mới và cũ có đoạn:
“Lòng dũng cảm táo tợn, sự nghi kỵ triền miên, sự khước từ gay gắt, sự kinh tởm, sự
bất quyết trong đời sống, thật quá hiếm hoi khi những thứ ấy đoàn tụ cùng nhau. Thế mà
chính từ những mầm giống đó mới phát sinh chân lý. Từ trước đến nay mọi khoa học đều
được phát triển song hành với ý thức sai lạc. Hãy đập vỡ đập vỡ cho ta những bảng giá trị cũ
hỡi các ngươi là những kẻ giác ngộ tri thức”
(1)
. Triết học Nietzsche kích động những mầm
của sự phản kháng, nổi loạn, bạo lực, vượt trội, bất chấp mọi quy tắc xã hội. Không tránh
khỏi ở mỗi cá nhân tự do, mỗi dòng tư tưởng cực đoan luôn “tìm cách trả thù, phục hận”
những điều không bằng lòng trong quá khứ hiện tại. Họ giải toả những suy nghĩ độc ác bằng

cùng bằng cái tên khác nữa để làm cho thiên hạ quên đi rằng trước kia tôi thuộc tầng lớp của
họ. Cuối cùng dùng tài sản của mình làm công cụ hưởng lạc là điều duy nhất mà tôi quan tâm
đến”
(2)
.
Xã hội Việt Nam bước vào đầu thế kỷ XX có nhiều chuyển biến quan trọng khi kinh tế
đô thị phát triển, một số tầng lớp phất lên giàu có bằng cạnh tranh, đua chen trong làm ăn
kinh tế, đồng tiền có thế lực và chi phối đến nhiều mặt hoạt động của xã hội. Đa số dân nghèo
thành thị lâm vào cảnh lầm than. Trong tác phẩm kịch Không một tiếng vang Vũ Trọng
Phụng đã để cho nạn nhân tấu lên khúc bi kịch về đời và vai trò của đồng tiền.
“Lương tâm à? Còn thua đồng tiền. Luật pháp à? Chưa bằng đồng tiền. Giời phật à?
Còn kém đồng tiền. Chỉ có đồng tiền là ai cũng phải kính thờ, chỉ có cách xoay tiền là đáng
cho người ta tụng niệm” và nhân vật rút ra từ kinh nghiệm đau đớn nhận xét “chẳng phải luân
lý hay đạo đức cầm cân nẩy mực cho đời, đó chỉ là kim tiền giữ quyền thống trị mà an bài
mọi điều nhân nghĩa đạo đức trên tự cổ chí kim”. Ít năm sau một số nhà văn cũng nói đến bi
kịch do kim tiền chi phối như Tiền (1937) của Khái Hưng, Kim tiền (1938) của Vi Huyền
Đắc. Riêng với Không một tiếng vang (1931) một vở kịch không dài mà nhắc đến 62 chữ
tiền. Cuộc Cách mạng tháng Tám thành công mở ra một trang sử mới cho dân tộc rồi trải qua
hai cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ, đồng tiền mờ nhạt không còn vị trí như trước
kia.
Người chiến sĩ, người cán bộ cách mạng, người dân yêu nước trong chiến tranh sẵn
sàng hy sinh tất cả vì cuộc chiến đấu của dân tộc. Gia đình ông Trịnh Văn Bô và bà Hoàng
Thị Minh Hồ cơ sở cách mạng ở 48 Hàng Ngang nơi Hồ Chủ tịch ở một thời gian và
viết Tuyên ngôn độc lập đã hiến cho cách mạng 5147 lạng vàng, gần như hết cả tài sản, rồi
theo kháng chiến lên chiến khu Việt Bắc. Tuần lễ vàng ở Hà Nội cũng là thước đo lòng yêu
nước của những gia đình trung lưu và giàu có ở Hà Nội ủng hộ cách mạng. Suốt mấy thập kỷ
nhân dân Việt Nam đã sống trong tình sâu nặng yêu đất nước và tình người nhân hậu nên
đồng tiền không tác động nhiều đến đời sống xã hội.
Bước vào nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế chế độ bao cấp bị dần loại bỏ.
Kinh tế hàng hoá phát triển, vấn đề làm giàu của cá nhân được khích lệ, xu hướng cạnh tranh