Chuyện cổ tích về loài
người của Xuân Quỳnh và
cấu trúc huyền thoại

Thực ra, ý kiến trên của tôi về nghĩa của từ sinh ra và những cụm từ
tương tự nghĩa với nó chưa thâu tóm hết hiện tượng đa nghĩa của bản
thân từ đó trong cấu trúc của từng câu thơ. Nhưng có một điều cần xác
tín, đó là vai trò và vị trí của “trẻ con” trong cái nhìn của nhà thơ. Cái nhìn
này xuất phát từ cách cảm nhận rằng loài người phát triển từ con người
nguyên thuỷ (trẻ con) đến làm ra các giá trị văn hóa (trẻ con sinh ra tất cả),
đồng thời các giá trị văn hoá nảy sinh là từ nhu cầu của trẻ con, phục vụ
cho trẻ con, và như vậy, một cách nào đó, cũng có nghĩa là trẻ con (loài
người trên con đường phát triển của mình) sinh ra tất cả. Hiện tượng này
dẫn ta đến cấu trúc thứ hai của bài thơ: cấu trúc trên mặt trống đồng Ngọc
Lũ, cấu trúc “cây đời” trong huyền thoại, sử thi mà “trẻ con” là hình
tượng trung tâm.

Trong công trình Trống đồng quốc bảo Việt Nam, Nguyễn Duy Hinh
đã khảo sát cấu trúc của mười hai dạng trống đồng chúng ta đã phát hiện
được cho đến nay. Ngoài những khác biệt ở các hình ảnh, hoa văn cụ thể,
cấu trúc chung của mười hai dạng trống đồng hiện có là giống nhau:
trung tâm là hình ngôi sao rồi xoay quanh là những băng hoa văn hình học
phức tạp, các băng cảnh, các băng ngăn cách. Ở đây, tôi không đi sâu vào
miêu tả và lý giải các hình ảnh trên trống đồng. Việc này các nhà khảo cổ

nghĩa) này đã được bảo lưu một cách bền vững trên những chiếc trống ra
đời muộn hơn. “Còn những đường hoa văn ẩn giấu một ý nghĩa quan
trọng nào đó còn được lưu giữ rất lâu qua nhiều thế kỷ trong đời sống”
(4)
.

Và trên cơ sở quan niệm của Viện sĩ V.N. Toporov về “vai trò tổ chức
đặc biệt đối với các hệ thống thần thoại cụ thể, quy định cấu trúc bên
trong và toàn thể những thông số cơ bản của các hệ thống thần thoại
này”
(5)
của hình tượng cây thế giới, N.I. Niculin gắn kết cấu trúc trang trí
của trống đồng với kết cấu, nội dung “các tác phẩm văn học trung đại và
văn học dân gian của người Việt và đặc biệt là trong thơ ca dân gian
truyền miệng của dân tộc Mường: hệ thống sử thi Đẻ đất đẻ nước…”
(6)
.

Có một điểm khác biệt đáng chú ý, làm nổi rõ quan niệm của Xuân
Quỳnh là sự thay đổi của hình ảnh trung tâm cấu trúc. Thay vì “hình ngôi
sao 14 cánh (số lượng này có thể thay đổi tuỳ dạng trống đồng – ĐNC)
chiếm trung tâm mặt trống với một đường chỉ đậm tương đối lớn viền sát
đầu các cánh sao”
(7)
mà theo N.I. Niculin “có lẽ là tượng trưng cho hình
mặt trời” thì trong bài thơ Chuyện cổ tích về loài người của Xuân Quỳnh
hình ảnh trung tâm của cấu trúc lại là hình tượng “trẻ con”, và ở đây mặt
trời bị đẩy xuống hàng các vòng tròn đồng tâm:
Mắt trẻ con sáng lắm
Nhưng chưa thấy gì đâu!

chuyển cấu trúc cây đời từ huyền thoại sang truyện cổ tích được viết
bằng thơ. Xin đọc theo kiểu so sánh ấn tượng của màu xanh trong hai
dòng (thơ) sau đây trong Đẻ đất đẻ nước:
Dưới đất chưa có ngọn cỏ xanh xanh
Mọc lên một cây xanh xanh
và trong Chuyện cổ tích về loài người của Xuân Quỳnh:
Màu xanh bắt đầu cỏ
Màu xanh bắt đầu cây
Vẫn vận dụng phương thức song hành (parallelism) nhưng khuynh
hướng giải thích, yêu cầu thể loại và ý thức sáng tạo đã đậm hơn
trong Chuyện cổ tích về loài người. Vị trí của “mặt trời” trong cấu trúc
trang trí trống đồng, vị trí của “cây” trong hình ảnh cây thế giới, cây đời
đã được hình tượng “trẻ con” đảm nhiệm trong Chuyện cổ tích về loài
người của Xuân Quỳnh. Hiện tượng đa dạng về từ, hiện tượng dịch đảo vị
trí các kết cấu cụm từ, hiện tượng tổ chức hệ thống cấu trúc âm thanh của
toàn bài thơ… đã khiến phương thức song hành (của thơ cổ đại)
trong Chuyện cổ tích về loài người của Xuân Quỳnh mang đậm màu hiện
đại. Chúng ta thử đọc một đoạn kể chuyện về cây chu, tức kiểu cây thế
giới, trong Đẻ đất đẻ nước:
Cây chu chái, quả chu đồng
Bông lau lá thiếc
Gió thổi vi vút
Cao tận trên lòng trời
Vui ran hơn sấm động
Thấy muông thú ăn no
Về chầu chu đầy một phía
Con hổ ăn no, uống no
Về chầu chu đầy một góc
Con vượn, vọc ăn no
Về chầu chu đầy ngọn cây giang

trúc huyền thoại đã làm nên điểm đặc sắc của bài thơ khi bài thơ như là
kết quả của cả một quá trình người nghệ sĩ sống cùng những trải nghiệm
văn hoá của nhân loài và dân tộc trong lịch sử lâu xa của nó. Và con
đường đi ấy của huyền thoại thấm vào trong tâm thức của cộng đồng như
một dòng chảy bất tận mà đôi khi ta chợt nhận ra nơi một công trình sáng
tạo khiến tất cả hoá lạ lẫm nhưng thật gần gũi và rực rỡ. Đối với
tôi, Chuyện cổ tích về loài người của Xuân Quỳnh là một đóng góp của
dòng chảy ấy./.