Chuyện cổ tích về loài người của Xuân Quỳnh và cấu trúc huyền
thoại
TS. Đào Ngọc Chương
Trường Đại học KHXH&NV tp.Hồ Chí Minh

Xuân Quỳnh là nhà thơ tình. Điều đó không có gì phải bàn cãi. Xưa nay
các nhà phê bình và người đọc vẫn nhìn nhận như thế và mãi mãi vẫn thế.
Một nhà thơ tình tài hoa mệnh bạc! Tôi lại quan tâm đến bài thơ chị viết
cho trẻ thơ, Chuyện cổ tích về loài người, như một kiểu bài thơ ngoại vi
của thơ chị. Nhưng một điều thú vị trong văn chương: đôi khi tác phẩm
được coi là ngoại vi lại mang cái ánh loé rực sáng nhất trong dòng sáng
tạo của tác giả. Chuyện cổ tích về loài người của Xuân Quỳnh với cấu trúc
huyền thoại là một tác phẩm như thế.

Trong Huyền thoại Đức, J. Grimn từ những dấu vết của ngôn ngữ, ví dụ
trong các tên gọi tưởng mơ hồ, đã đi xuyên qua truyện cổ tích, truyền
thuyết dân gian, tìm tới những cội nguồn xa xôi là huyền thoại. Rồi J.
Grimn tìm thấy cội nguồn của hiện tượng song hành trên cơ sở nhất thần
luận giữa huyền thoại đa thần giáo với huyền thoại Thiên chúa giáo. Qui
luật của những dịch chuyển, thay đổi tương ứng giữa ngôn ngữ với huyền
thoại đã được J. Grimn xác lập dựa vào cây cầu truyền thuyết dân gian,
truyện cổ tích. E.M. Meletinsky cũng khẳng định mối quan hệ đó nhưng
đi theo chiều ngược lại khi mà truyện cổ tích như là đích đến trong mối
quan tâm của ông, ít nhất là trong trường hợp này: “Truyện cổ tích thoát
thai từ huyền thoại, đó là một điều chắc chắn”
(1)
. Còn con đường tôi đi vào
Chuyện cổ tích về loài người của Xuân Quỳnh là lần theo hiện tượng
chuyển hoá của huyền thoại như một kiểu phục sinh hay là tái sinh của
loài rồng trong dòng thác của những cơn mưa và trong lời của hoa cỏ giữa
trời – cuộc tái sinh mà ta thường gọi là hiện tượng huyền thoại hoá. Ở

Tiếp tục theo hướng ấy, chúng ta sẽ thấy rằng có một điều cần nói thêm
trong khổ thơ này là dòng thơ đầu khổ khép lại ở thanh sắc (nhất), và
cũng như vậy với dòng thơ cuối khổ thơ (khác). Sự sắp xếp âm thanh của
khổ thơ sẽ được thực hiện như sau: nhất/ con-trần/ cỏ-có/ đêm-đen/ khác.
Nếu chuỗi âm thanh đó được xếp theo chiều dọc như chiều của khổ thơ
thì tình hình sẽ rõ hơn:
nhất
con
trần
cỏ
có
đêm
đen
khác
Cấu trúc âm thanh của khổ thơ gợi lên hình ảnh quả trứng, nửa phần vỏ
trên là “nhất” và nửa phần vỏ dưới là “khác” – quả trứng tạo thiên lập địa,
quả trứng vũ trụ. Cấu trúc âm thanh kiểu như vậy được lặp lại ở từng khổ
thơ, và cả bài thơ cũng thế. Vì thế sự liên tục vẫn được bảo đảm trong thế
ngắt quãng giữa những khổ thơ. Những quả trứng con trong một quả
trứng lớn (hay một quả cầu lớn, một cái bọc lớn) mà nửa vỏ phần trên là
dòng thơ đầu: “Trời sinh ra trước nhất” và nửa vỏ phần dưới là dòng thơ
cuối cùng: “Chuyện loài người trước nhất”.

Chuyện cổ tích về loài người, vì thế, là câu chuyện về sự sáng tạo trời đất
và con người được thể hiện không chỉ qua nghĩa của từ mà qua cả cấu trúc
âm thanh của bài thơ với tư cách là một hình tượng thơ bao trùm toàn hệ
thống.

Và đồng thời, chính cũng trên cơ sở hệ thống âm thanh, cấu trúc bài thơ
như cấu trúc của cái bọc trăm trứng là cơ sở để Xuân Quỳnh đưa vào bài

(3)
đã khảo sát, lý giải mối quan hệ giữa Ông Đống với Ông
Gióng, rồi người anh hùng Phù Đổng với hình tượng Ilia Muromx trong
truyền thuyết Nga.

Điều đáng chú ý trong bài thơ Chuyện cổ tích về loài người là thần trụ trời,
tức Ông Đống, tách trời ra khỏi đất (như sự hình dung từ cấu trúc âm
thanh của bài thơ mà tôi đề nghị trên đây) của huyền thoại lại được hình
dung bằng hình ảnh trẻ con: “Chỉ toàn là trẻ con”: Ông Đống – Ông
Gióng. Dựa trên từ, dòng thơ có hai nét nghĩa: “trẻ con” là sinh vật duy
nhất và đầu tiên (được) “Trời sinh ra trước nhất”, đồng thời một dạng trẻ
con khổng lồ (“chỉ toàn là”) như kiểu một tập hợp mang ý nghĩa khổng lồ
của hình tượng Ông Gióng trong huyền thoại dân tộc – một đứa bé được
hoài thai từ bước chân của Ông Đống khổng lồ, sinh ra ba năm không biết
nói, không biết cười… Và lời nói đầu tiên là xin đi giết giặc, thế là lớn
phổng lên thành khổng lồ với các thức ăn thô mộc của quê… Trong cái
nhìn của Xuân Quỳnh, đó là hình tượng “trẻ con” chứ không phải trẻ em.
Trẻ con là tính cách, là phẩm chất, là tinh thần; trẻ em là thể xác, là thể
chất. Và điều quan trọng hơn ở đây chính là trẻ con bao hàm cả trẻ em và
người lớn. Chính vì thế, với từ “trẻ con”, Xuân Quỳnh, trong Chuyện cổ
tích về loài người, đã dẫn ta đến với hình ảnh những con người nguyên
thuỷ trong lịch sử loài người như Giambattista Vico và nhiều triết gia
khác cũng đã từng quan niệm như thế về con người nguyên thuỷ.

Nhưng một điểm khác biệt rất lớn và cực kỳ thú vị là, với Xuân Quỳnh,
“trẻ con” vừa giữ vai trò tạo thiên lập địa vừa là người làm nên truyền
thống văn hóa. Điều này gợi ra từ một từ khoá của bài thơ: “sinh ra” và
những cụm từ tương tự nghĩa với nó. Trời là tự sinh và sản sinh, đó là tạo
hoá: Trời sinh ra trước nhất. Ý nghĩa tự sinh và sản sinh của “trời” nằm
trong dòng chảy của hai dòng thơ theo kiểu bắc cầu liền mạch: