Lập trình cấu trúc trên BP7
Lê Minh Hoàng
Lập trình là một công việc khó đòi hỏi phải có tư duy nhanh nhạy và sự tuân thủ kỷ luật
nghiêm ngặt trong phong cách lập trình. Tư duy tốt để có thể nắm bắt được cấu trúc bài
toán và tìm ra cách giải, còn phong cách tốt là để biến tất cả những cố gắng của trí não và
đôi tay thành kết quả cuối cùng. Một điều rất hay thấy ở người mới học lập trình là có thể
họ nắm bắt được thuật toán rất nhanh nhưng do cách làm việc thiếu hiệu quả nên tiêu tốn
rất nhiều thời gian thậm chí càng làm càng bị rối trong hết lỗi này đến lỗi khác. Như vậy
một phong cách lập trình tốt trước hết phải là một phong cách viết chương trình có xác
suất xảy ra lỗi thấp nhất, và cho dù có xảy ra lỗi thì cũng dễ dàng chỉnh sửa. Còn việc
viết các chương trình cỡ trung bình và lớn mà không có lỗi thì trừ khi sau này người ta
sáng tạo ra các máy lập trình chứ nhân loại thì chẳng có ai viết chương trình máy tính mà
không có lỗi cả.
Ta sẽ phân tích hai vấn đề: 'Làm thế nào để hạn chế lỗí và 'nếu có lỗi thì tìm và sửa
thế nàó.
Hạn chế lỗi thường được quyết định bởi hai yếu tố:
Môi trường lập trình và phong cách lập trình. Cách đây vài chục năm với một máy tính cỡ
lớn dùng băng đục lỗ, thì rõ ràng khả năng hạn chế và tìm lỗi là rất ít bởi mọi lỗi đều dẫn
tới kết quả sai hoặc treo máy, hay với một ngôn ngữ lập trình cấp thấp thì ta chỉ có thể viết
những đơn vị chương trình nhỏ mà thôi, bởi tính phi cấu trúc của nó làm cho số lỗi ước
tính sẽ tăng theo bình phương chiều dài chương trình. Như vậy, xét cho cùng, phải phát
triển các ngôn ngữ lập trình (ADA, PASCAL, C++, BASIC) và chương trình dịch (TP,
Borland C, Delphi, VB), phải sáng tạo ra các cách thiết kế (Từ trên xuống, hướng sự kiện,
hướng đối tượng) chính là để giảm bớt công sức cho các lập trình viên trong việc sửa
lỗi để có thể tạo ra những sản phẩm lớn hơn, hoàn thiện hơn, ít lỗi hơn. Rất may cho chúng
ta là được làm việc với thế hệ máy tính nhanh, ổn định và thân thiện như ngày nay và với
một trình biên dịch như BP7 có khả năng bắt lỗi rất tốt và hỗ trợ lập trình cấu trúc.
Phong cách lập trình cấu trúc trên BP7 nên thế nào để hạn chế lỗi?
- Viết một chương trình trên BP7 phải tuân theo các bước: Tìm hiểu yêu cầu bài toán →
tìm thuật toán → xây dựng cấu trúc dữ liệu và dựng giải thuật → Viết chương trình + Thử
+ Sửa lỗi → Nâng cấp → Hoàn thành. Không được đảo lộn hay bỏ qua bước nào. Lưu ý

tên tiếng Anh bởi nếu đặt tiếng Việt khi viết vào máy tính không có dấu dễ bị hiểu theo
nghĩa khác. Còn một số việc nhỏ nữa tuy không quan trọng lắm: Từ khoá viết thường, tên
thủ tục và hàm chuẩn viết hoa đầu từ tiếng Anh. Ví dụ: not, xor, and, or, mod, div, SizeOf,
LongInt, Integer, Abs, Sqrt, Sin, Cos, v.v… Các tên định nghĩa trong chương trình khi khai
báo viết hoa, thường thế nào thì thống nhất trong cả chương trình viết hoa, thường như thế.
Sau dấu phân cách từ (phẩy hoặc chấm, chấm phẩy…) nên có 1 dấu cách, trước và sau dấu
gán := đều có dấu cách. Đọc thêm các chương trình mẫu của Borland để rõ điều này.
- Hạn chế tối đa việc viết các thủ tục và hàm lồng nhau quá nhiều cấp, gây rối trong việc
đọc chương trình.
Nếu ta viết chương trình mà bị lỗi thì sửa như thế nào?
Như đã nói ở trên, ta nói sửa lỗi ở đây là sửa lỗi sai trong cài đặt thuật toán chứ không nói
đến lỗi syntax nữa. Muốn sửa lỗi cài đặt giải thuật thì về cơ bản các kỹ thuật gỡ rối là
khoanh vùng xác định lỗi tức là thu hẹp phạm vi dò tìm tới khi xác định chính xác lỗi và
sửa.
Lỗi chương trình xảy ra khi ta có một bộ dữ liệu cho vào chương trình chạy được kết quả
không theo ý muốn. Khi đó ta sử dụng trình gỡ rối Debugger của BP7 như sau:
Bước 1: Mở cửa số Watches theo dõi giá trị bằng cách bấm Ctrl + F7 hay chọn menu
Debug/Ađ Watch. Gõ tên biến hay biểu thức cần theo dõi, tên biến sẽ hiện ra trong cửa sổ
Watches. Dùng phím F6 để luân chuyển hoạt động giữa cửa sổ soạn thảo và cửa sổ
Watches. Bấm Ctrl + F5 hay chọn menu Window/Size/Move sau đó điều chỉnh vị trí và
kích thước hai cửa sổ sao cho phù hợp nhất, tốt nhất không nên che nhau.
Bước 2: Bấm F8 (Run/ Step over) để thực hiện chương trình từng bước, khi đó trên cửa sổ
soạn thảo sẽ có một vạch ngang cho biết chương trình đã chạy tới dòng nào. Mỗi lần bấm
F8 thì chương trình chạy đúng 1 dòng và dừng lại, thông báo giá trị các biến được theo dõi
trong cửa số Watches. Nhớ rằng mỗi lần chạy qua 1 bước, ta phải tự tính xem, nếu đúng
thì giá trị biến theo dõi phải là bao nhiêu và so sánh với kết quả trong cửa sổ
Watches, nếu giống thì dò tiếp, nếu sai thì chắc chắn dòng lệnh vừa chạy qua là dòng lệnh
gây lỗi, ta đã khoanh vùng được một lần.
Bước 3: Nếu dòng lệnh gây lỗi chỉ là một dòng lệnh tương đối đơn giản: như biểu thức số
học chẳng hạn thì nhiều khả năng do ta gõ sai hoặc gõ thừa thiếu một yếu tố gì đó, ta xem

theo kiểu 'có bệnh vái bốn phương' là điều tối kỵ, bởi sửa không đúng chỗ thì lỗi ngày càng
tai hại.
I. Một vài kỹ thuật nhỏ trong BP7
1. Break, Continue, Exit, Halt và Goto.
Trong một vòng lặp, nếu gặp lệnh Break thì vòng lặp đó sẽ bị ngừng vô điều kiện.
Ví dụ:
Nhập vào hai số x và y, tính thương của x/y. Quá trình cứ tiếp tục cho tới khi nhập y = 0:
repeat
Readln(x, y);
if y = 0 then Break;
Writeln(x / y);
until False; {Không cần điều kiện thoát}
Trong một vòng lặp, nếu gặp lệnh Continue thì toàn bộ lệnh của vòng lặp nằm phía sau
continue sẽ bị bỏ qua, máy kiểm tra ngay điều kiện xem còn lặp tiếp không, nếu còn lặp
tiếp thì làm lần lặp kế tiếp luôn.
Ví dụ:
Nhập vào số x kiểu LongInt và kiểm tra dữ liệu Abs(x)≤ 46340; nếu đúng, in ra x
2
, nếu
không bắt nhập lại. (Bởi 46341
2
tràn phạm vi LongInt)
repeat
Readln(x);
if Abs(x) > 46340 then Continue;
Writeln(Sqr(x));
until Abs(x) <= 46340;
Trong một chương trình con, nếu chạy tới lệnh Exit thì chương trình con sẽ thoát ra ngay.
Chạy tới lệnh Halt ở bất cứ nơi đâu, chương trình sẽ dừng vô điều kiện. (Điều này tương
đương với lệnh Exit nằm ở thân chương trình chính}

+ 12 * 16 + 14 = 43982.
Để đổi một số trong hệ nhị phân ra hệ Hexa, ta xét từ hàng đơn vị lên, đổi từng nhóm 4
chữ số nhị phân được một chữ số hệ 16.
10 1010 1011 1100 1110
(2)
= 2ABCE
(16)
Phép chuyển ngược lại, ta đổi một chữ số Hexa thành nhóm 4 chữ số nhị phân. Chứng
minh điều trên khá dễ dàng.
Xét hai lệnh gán sau với I là biến Integer:
I := $0000FFFF
I := $FFFFFFFF
Mới trông thì tưởng như $0000FFFF < $FFFFFFFF, nên lẹnh gán thứ nhất tràn số $FFFF =
65535) thì lệnh gán thứ hai sai là tất nhiên, nhưng thực ra không phải như vậy.
Các hằng số hexa 16 bít (≤ 4 chữ số hexa) được BP7 coi như các giá trị LongInt 32 bit
$0000FFFF = 0000 0000 0000 0000 1111 1111 1111 1111 = 65535 thì tràn Integer
$FFFFFFFF = 1111 1111 1111 1111 1111 1111 1111 1111 = -1. (Không tràn)
Ta nhớ lại cách lưu trữ giá trị LongInt trong máy tính, bít đầu tiên = 1 tức là số âm và giá
trị số âm đó sẽ bằng giá trị dãy 31 chữ số tiếp theo trừ đi 2
31
. nên kết quả sẽ bằng -1. Viết
số -1 trong hệ Hexa là viết như vậy đấy, nếu như không muốn dùng ký pháp không chính
tắc -$1.
3. Tổ chức bộ nhớ trong chế độ thực
Mọi byte nhớ trong chế độ thực đều được đánh địa chỉ (như đánh số nhà vậy). Hệ thống
địa chỉ được đánh số từ 0 cho tới $FFFFF (Từ 0 tới 1048575, có 2
20
= 1MB ô nhớ) bộ nhớ