THUÝ KIỀU BÁO ÂN BÁO OÁN
( Trích Truyện Kiều - Nguyễn Du)

I - TÌM HIỂU CHUNG
1. Tác giả:
- Nguyễn Du (1765-1820) tên chữ là Tố Như, hiệu là Thanh Hiên; quê
làng Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh; sinh trưởng trong một
gia đình đại quí tộc, nhiều đời làm quan và có truyền thống về văn học.
Cha là Nguyễn Nghiễm, đỗ tiến sĩ, từng giữ chức Tể tướng, anh cùng
cha khác mẹ là Nguyễn Khản cũng từng làm quan to dưới triều Lê -
Trịnh.

Nguyễn Du sống trong một thời đại có nhiều biến động: cuối thế kỉ
XVIII - nửa đầu thế kỉ XIX, chế độ phong kiến Việt Nam khủng hoảng
trầm trọng, bão táp phong trào nông dân khởi nghĩa nổi lên khắp nơi,
đỉnh cao là khởi nghĩa Tây Sơn đánh đổ các tập đoàn phong kiến Lê,
Trịnh, Nguyễn, quét sạch hai mươi vạn quân Thanh, rồi phong trào Tây
Sơn thất bại, nhà Nguyễn được thiết lập. Những biến cố đó đã in dấu ấn
trong sáng tác của Nguyễn Du, như chính trong Truyện Kiều ông viết:
Trải qua một cuộc bể dâu - Những điều trông thấy mà đau đớn lòng.

Nguyễn Du từng trải một cuộc đời phiêu bạt: sống nhiều nơi trên đất
Bắc, ở ẩn ở Hà Tĩnh, làm quan dưới triều Nguyễn, đi sứ Trung Quốc.
Vốn hiểu biết sâu rộng, phong phú về cuộc sống của Nguyễn Du có phần
do chính cuộc đời phiêu bạt, trải nghiệm nhiều tạo thành.

2. Đoạn trích:

Đoạn trích nằm ở cuối phần thứ hai trong Truyện Kiều (Gia biến và lưu
lạc). Sau khi chịu bao đau khổ, tủi nhục, đoạ đầy, Thuý Kiều được Từ
Hải cứu thoát khỏi lầu xanh và giúp nàng thoả nguyện đền ơn trả oán.


Chàng Thúc Sinh khi được "gươm mời đến" thì "Mặt như chàm đổ,
mình dường dẽ run". Thúc Sinh run vì nhiều lẽ: trước cảnh ba quân
gươm giáo sáng loà  run; được chứng kiến Thuý Kiều đã trừng trị
những kẻ đã gây bao đau khổ cho đời nàng như thế nào lại càng dễ run
hơn nữa. Thúc Sinh không thể nghĩ rằng mình lại được trả ân bằng "gấm
trăm cuốn, bạc nghìn cân" bởi trong thực tế, chàng ta chẳng có công lao
gì nhiều với Thuý Kiều. Ngay cả khi chứng kiến vợ mình hành hạ Thuý
Kiều, Thúc Sinh cũng chỉ biết ngậm đắng nuốt cay, không biết bênh vực
thế nào.

Vậy tại sao Thúc Sinh lại được Thuý Kiều "báo ân" hậu hĩnh như thế? Lí
giải được điều này, chúng ta sẽ hiểu thêm về Thuý Kiều, từ đó càng hiểu
thêm nghệ thuật xây dựng nhân vật của Nguyễn Du. Nhân vật Thuý
Kiều đã được xây dựng rất nhất quán từ đầu đến cuối tác phẩm. Dù khi
phải dằn lòng trao duyên cho Thuý Vân, khi một mình đối cảnh ở lầu
Ngưng Bích hay khi có đủ vị thế để báo ân báo oán sòng phẳng thì Thuý
Kiều vẫn luôn là người nặng tình nặng nghĩa:
Nàng rằng: "Nghĩa nặng tình non,
Lâm Tri người cũ chàng còn nhớ không?
Sâm Thương chẳng vẹn chữ tòng
Tại ai há dám phụ lòng cố nhân?
Gấm trăm cuốn, bạc nghìn cân,
Tạ lòng dễ xứng báo ân gọi là ". Lí lẽ của Thuý Kiều rất rõ ràng: đây không phải là sự báo ân mà là sự trả
nghĩa, đúng hơn là trả cái tình mà Thúc Sinh đã dành cho nàng trước
đây. Như vậy, đối với Thúc Sinh, Thuý Kiều đã không xử bằng lí mà
bằng cái tình của nàng. Điều này có vẻ như không hợp với cách nghĩ

bị làm nhục theo một cách thức rất riêng của Hoạn Thư. Nỗi đau tinh
thần của Kiều lúc ấy còn lớn gấp hàng chục lần nỗi đau thể xác. Thế
nhưng giờ đây, người làm chủ tình thế lại là Thuý Kiều. Chỉ cần nàng
phẩy tay một cái, hẳn Hoạn Thư sẽ "thịt nát xương tan".

Thuý Kiều đã khởi sự "báo oán" như thế nào?
Thoắt trông nàng đã chào thưa:
"Tiểu thư cũng có bây giờ đến đây!
Đàn bà dễ có mấy tay
Đời xưa mấy mặt, đời này mấy gan!
Dễ dàng là thói hồng nhan,
Càng cay nghiệt lắm càng oan trái nhiều". Ngòi bút miêu tả của Nguyễn Du thật đáng nể phục. Nàng Kiều duyên
dáng, thuỳ mị, "e lệ nép vào dưới hoa" ngày nào, giờ đối diện với kẻ thù,
dường như đã hoá ra một con người khác. Nếu như Kiều ra lệnh trừng
phạt Hoạn Thư ngay thì không có gì nhiều để bàn luận. Nhưng Kiều
đang sung sướng hưởng thụ cảm giác của kẻ bề trên, đang tìm cách dùng
lời nói để "rứt da rứt thịt" Hoạn Thư theo đúng cách mà trước đây mụ ta
đã đối xử với nàng. Bằng giọng điệu đầy vẻ châm biếm, Kiều gọi Hoạn
Thư là "tiểu thư", cẩn thận báo cho mụ ta biết về "luật nhân quả" ở đời
("Càng cay nghiệt lắm, càng oan trái nhiều"). Kiều tin chắc vào chiến
thắng đến mức sẵn sàng chấp nhận đấu khẩu!

Thế nhưng Hoạn Thư thật xứng với danh tiếng "Bề ngoài thơn thớt nói
cười "Mà trong nham hiểm giết người không dao":
Hoạn Thư hồn lạc phách xiêu,
Khấu đầu dưới trướng liệu điều kêu ca.
Rằng: "Tôi chút phận đàn bà,