Hành trình trí thức của Karl Marx

Thời niên thiếu
Thành phố Trêves, thời Mác sinh ra, vẫn được coi là một trong những thành phố
cổ kính nhất của nước Đức. Nhưng nhìn theo con mắt của một người cách mạng,
cái cổ kính đó trở thành bảo thủ, áp bức như Goethe đã mô tả Trêves 20 năm trước
khi Mác ra đời: "Thành phố tự nó có một đặc điểm rất đáng chú ý. Nó tự cho là có
nhiều cơ sở tôn giáo hơn bất cứ thành phố nào tương tự, và dĩ nhiên không ai dám
chối cãi cái vinh dự của nó. Vì ở bên trong những tường lũy nó bị vướng cẳng
(encombrée), à, không, bị ngột ngạt bởi những nhà thờ, nhà nguyện, trường đạo,
nhà dòng, nhà hội của Hiệp sĩ, hay của các cộng đồng tu sĩ; ở bên ngoài, nó bị
ngăn chặn, à, không, bị bao vây bởi những nhà dòng, hội tu, nhà kín
(charteuses)".

Bị ảnh hưởng sâu đậm của cuộc cách mạng Pháp, vùng Rhénanie, trong đó có
thành phố Trêves, tương đối "cấp tiến" về kinh tế, lẫn tư tưởng hơn các miền khác
của nước Đức. Mác sinh ngày 5-5-1818 trong một gia đình trưởng giả, có ông bố
làm luật sư và tư tưởng rộng rãi, cởi mở, cả về học thức chính trị lẫn tôn giáo. Gia
đình Mác dòng dõi Do Thái, nhưng lại chống đối truyền thống chật hẹp, giáo điều
của đạo Do Thái và chủ trương một thái độ lãnh đạm trước mọi tôn giáo. Những
điều đó rất tác động vào tuổi niên thiếu của Mác và dĩ nhiên cũng làm cho Mác,
ngay từ thuở nhỏ đã lãnh đạm về những vấn đề tôn giáo như Mác đã nói hồi 25
tuổi: "Đạo Do Thái chỉ làm cho ta kinh tởm". Khi đề cập đến vấn đề Do Thái sau
này, Mác viết: "Đừng tìm hiểu cái bí nhiệm của người Do thái trong đạo Do thái
nhưng nên tìm cái bí nhiệm của đạo đó ở nơi người Do thái chính cống. Đâu là cơ
sở trần gian của Đạo Do thái? Đó là sự thoả mãn những nhu cầu vật chất và sự
ích kỷ. Đâu là nơi thờ phượng trần gian của người Do thái? Đó là việc buôn bán
Hành trình trí thức của Karl Marx

bẩn thỉu. Đâu là Thượng đế trần gian của họ? Tiền bạc. Vậy thời đại ta tự giải
thoát bằng cách thoát khỏi sự buôn bán, tiền bạc, nghĩa là thoát khỏi đạo Do thái

của chúng ta kéo dài mãi mãi những hậu quả của nó trong thầm lặng và những tro
tàn của chúng ta sẽ được tưới bằng nước mắt nóng hổi của những người có trái
tim quảng đại”.

Ở thời kỳ đó, chỉ những người “thiên tả” mới chủ trương một thứ nhân bản: Phục
vụ nhân loại, tranh đấu cho hạnh phúc nhân loại. Cho nên ngay từ lúc niên thiếu
Mác đã lựa chọn đứng về phe cấp tiến trong công cuộc chống lại những khuynh
hướng bảo thủ, phản dân chủ.

Năm 1835, Mác đến Bonn để vào Đại học. Theo ý của ông bố, Mác ghi tên vào
trường luật, nhưng vì thích văn chương, nên Mác cũng ghi tên học một vài môn
bên Văn khoa. Hình như chỉ năm ở Bonn là Mác chú trọng đến việc học; Tuy
nhiên không vì thế mà Mác sao nhãng những hoạt động khác. Mác gia nhập những
tổ chức của sinh viên, chẳng hạn “Câu lạc bộ quán rượu” chỉ có mục đích du hí
(uống rượu, nhảy, đánh lộn). Một lần Mác và đồng bọn bị cảnh sát bắt giam vì
uống rượu say và phá rối trật tự ban đêm. Hoặc vào “Câu lạc bộ của thi sĩ” vì Mác
vừa thích thơ, vừa thích những ý tưởng cách mạng phảng phất trong câu lạc bộ.
Kỳ hè năm đó, Mác về Trêves và đính hôn một cách bí mật với Jenny Von
Westphalen, người bạn gái từ lúc còn thơ ấu, thuộc một gia đình quý phái trưởng
giả. Nàng là “hoa khôi” của tỉnh nhỏ, hơn Mác bốn tuổi nhưng mến phục Mác.
Lòng mến phục đó đã làm cho nàng không ngần ngại từ chối một tương lai chắc
chắn hạnh phúc để gắn liền cuộc đời mình vào đời một thanh niên còn bấp bênh
vô định.

Quả thật, sau này vì Mác nàng sẽ phải chịu đựng với một tinh thần nhẫn nại, hào
hiệp không thể lường được bao nỗi khó khăn, cùng cực về vật chất, như không đủ
Hành trình trí thức của Karl Marx

tiền để mua cỗ quan chôn cất đứa con nhỏ chết vì thiếu thuốc trong thời kỳ lưu đày
ở Luân đôn.

làm quen với “Câu lạc bộ các tiến sĩ” (Doktorklub) là một tổ chức qui tụ nhiều
sinh viên, giáo sư, trí thức để ý đến những vấn đề văn hoá, triết học. Về triết học:
những ý kiến của Hegel gây ảnh hưởng hơn cả và do đó phân tán những câu lạc bộ
thành hai khuynh hướng. Những người như Rutenberg, Koppen, Bruno Bauer lãnh
đạo khuynh hướng “tả” và hăng hái hơn cả.
Phần đông hội viên của “Câu lạc bộ các tiến sĩ” đều (không?) lớn tuổi hơn Mác,
mặc dầu Mác mới có 19 tuổi. Họ thường họp hằng ngày ở nhà một người trong
nhóm hay trong các quán bên cạnh Đại Học. Lúc đầu “những vấn đề tôn giáo được
đề cập nhiều hơn cả”. Thoạt tiên người ta mới chỉ trích những hình thức “huyền
thoại” của Tôn giáo. Sau đó, tấn công luôn Tôn giáo mà họ coi là huyền thoại.
Cuốn “Đời Giêsu”, của Strauss đả kích tận nền tảng Kitô giáo là Mặc khải, gây
xúc động mãnh liệt trong xã hội còn lấy tôn giáo làm căn bản. Những hội viên của
“Câu lạc bộ các tiến sĩ” trở thành vô thần và có khuynh hướng chống chính quyền
quân chủ mà họ cho là dựa vào tôn giáo. Chính quyền phản ứng lại, loại trừ những
phần tử cấp tiến theo Hegel chống đối trong Đại học. Bauer phải ra khỏi Đại học
và nhường chỗ cho những giáo sư bảo thủ, Mác không dám nuôi hy vọng làm luận
án tiến sĩ ở đại học đó nữa. Trong thời gian ở Berlin hình như Mác không viết gì
ngoài trừ một vở kịch một tiểu thuyết bỏ dở và một số bài thơ nữa… Những “tác
phẩm” này không có giá trị gì về mặt văn chương nhưng biểu lộ những chuyển
hướng nhận thức và thay đổi tâm trạng của Mác.

Vở kịch “Oulanem” mô tả những thảm trạng do định mệnh gây ra và là một tiếng
kêu chống lại định mệnh, một định mệnh không những lôi cuốn những nạn nhân
của nó, mà còn cả vũ trụ vào cái phi lý, hư vô.
Hành trình trí thức của Karl Marx

Mác soạn vở kịch này trong những ngày hoang mang lo lắng hầu như tuyệt vọng
vì những trắc trở bấp bênh Mác gặp phải trong mối tình với Jenny. Trái lại cuốn
tiểu thuyết cũng bỏ dở nhan đề là “Scorpion và Felix” nhằm châm biếm, chế diễu
nếp sống trưởng giả ở Bá Linh.