Hành trình tư tưởng của L. Tostoi: Hành trình tư tưởng
của L. Tostoi:
Không biết Chúa ở trên ấy nhìn và nghe
thấy thế nào!
15/11/2010 07:00:28
"Dù có nát óc đến đâu, tôi vẫn không thể nghĩ ra được, anh là cái gì nếu không phải
là người viết văn: một sĩ quan? một điền chủ? một triết gia? nhà sáng lập một học
thuyết tôn giáo mới? một viên chức? một “…doanh nhân? Xin anh dẫn dắt tôi ra
khỏi sự khó khăn này và nói cho biết, giả định nào là đúng.” -Turgenev
TIN LIÊN QUAN
• Hành trình tư tưởng của L. Tostoi
Trong những thập kỷ đầy khó khăn ấy, uy tín và ảnh hưởng của Tolstoi vừa như một nghệ
sĩ vừa như một tư tưởng gia, may thay, được duy trì mà không phải chịu đựng những thăng
trầm khiên cưỡng ở phương Đông - khu vực thế giới mà Tolstoi sinh thời quan tâm đến thế
và gửi gắm nhiều hy vọng đến thế - ở Nhật Bản, Hàn Quốc, Sri Lanca và đặc biệt Ấn Độ.
Nước Ấn Độ độc lập, ngưỡng kính và tự hào về thánh Gandhi của mình, một cách tự
nhiên, ngưỡng kính cả Tolstoi mà Gandhi luôn luôn coi là người thầy tinh thần của ông,
nâng niu trân trọng di sản tư tưởng của Tolstoi, tiếp thụ sáng tạo và phát huy tác dụng của
nó.
Có thể tìm thấy không ít tư tưởng đồng vọng với Tolstoi trong những trước tác của nhà
triết học Ấn Độ lỗi lạc (từng làm nguyên thủ của nước này) Radhakrishnan cũng như ở
Nhật Bản của nhà hoạt động tôn giáo nổi tiếng Ikeda. Đúng như Romain Rolland đã viết từ
những năm 20 thế kỷ trước, chính Tolstoi - nhà tư tưởng đã trở thành một trong những cầu
nối đầu tiên chuẩn bị cho cuộc hội nhập tinh thần Đông - Tây mà những bộ óc ưu thời mẫn
thế của thế giới này từ lâu mơ ước.

Lev Nikolaevich Tolstoi (1828-1910)
Một sự kiện giàu ý nghĩa và hậu quả trong lịch sử đương đại của thế giới phương Tây
mang rõ nét ảnh hưởng của tư tưởng phương Đông lại liên quan không tách rời với học
thuyết tôn giáo - đạo đức của Tolstoi - đó là phong trào đấu tranh phi bạo lực nhằm xóa bỏ
tệ phân biệt chủng tộc của những người da đen ở Mỹ vào những năm 60 thế kỷ trước dưới

hiểu và bàn thảo những gì tôi phát biểu, và trong trường hợp không đồng tình thì không với
sự khinh bỉ và căm ghét, mà với thái độ tiếc thương và ân cần uốn nắn cho tôi; còn trong
trường hợp đồng tình thì nhớ rằng nếu tôi nói ra chân lý, thì chân lý ấy không phải của tôi,
mà của Thượng Đế; và rằng chỉ ngẫu nhiên một phần chân lý ấy đã đi qua tôi, hệt như nó
đi qua từng người trong chúng ta, khi chúng ta nhận thức và truyền đạt nó”.
*
* *
Nếu tìm người khai mào cho khuynh hướng, thậm chí truyền thống nghiệt ngã ái mộ
Tolstoi - nghệ sĩ và không chấp nhận Tolstoi - nhà tư tưởng, thì người ấy chắc là Ivan
Sergeevich Turgenev (1818-1883). Nhà văn hào này, nhiều hơn Tolstoi mười tuổi và đã
nâng đỡ cổ vũ những bước đi đầu tiên của ông trong văn học, suốt ba thập niên quan hệ
một mực khuyến dụ Tolstoi cống hiến toàn bộ cuộc đời, tất cả mọi sức lực phong phú được
trời phú bẩm cho sự nghiệp văn chương và không làm gì khác ngoài sáng tác văn học.
Ngoài sự không chia sẻ nhiều tư tưởng tâm huyết của Tolstoi, chắc Turgenev còn đinh ninh
rằng tài văn như ở Tolstoi thì có một không hai, chứ còn những tư tưởng mà Tolstoi trực
tiếp phát biểu, nhiều người khác cũng có thể nói ra, mà còn thuyết phục hơn, hay hơn, “có
nghề” hơn. Cho nên ông cứ khuyên hoài Tolstoi hãy là văn sĩ chuyên nghiệp và một tháng
trước khi qua đời còn khẩn thiết kêu gọi người bạn của mình, “nhà văn vĩ đại của đất
Nga”, trở về với hoạt động văn học, chớ sa lầy trong hoạt động chính luận và truyền giáo.
Vào cuối năm 1857, hồi hai người còn chơi thân với nhau, không hài lòng nhận thấy ở
người bạn trẻ của mình một sự thiếu tập trung trong các mối quan tâm, một sự thiếu ý thức
về thiên chức đích thực của mình, Turgenev viết cho Tolstoi: dù có nát óc đến đâu, tôi vẫn
không thể nghĩ ra được, anh là cái gì nếu không phải là người viết văn: một sĩ quan? một
điền chủ? một triết gia? nhà sáng lập một học thuyết tôn giáo mới? một viên chức? một
“…doanh nhân? Xin anh dẫn dắt tôi ra khỏi sự khó khăn này và nói cho biết, giả định nào
là đúng.” Turgenev hỏi nửa đùa nửa thật mà không biết rằng ông đã nói trúng “tim đen”
của Tolstoi.
Trong nhật ký của Tolstoi, vào những ngày đầu tháng Ba 1855, ta đọc: “Hôm qua, câu
chuyện về thần thánh và đức tin đã khơi lên trong tôi một ý tưởng vĩ đại, to lớn vô cùng mà
tôi cảm thấy mình có thể cống hiến cả đời cho sự thực hiện nó. Ý tưởng ấy là - sáng lập

này và của trận đánh sắp diễn ra. Tất cả những gì chàng thấy hôm đó, những khuôn mặt
nghiêm nghị và trầm ngâm đã thoáng qua trước mắt chàng, bây giờ như được một ánh sáng
mới rọi vào. Chàng đã hiểu được cái nhiệt khí âm ỷ, như các nhà vật lý học nói, của tinh
thần ái quốc đang sống trong tất cả những người ấy, nó đã giải thích cho chàng vì sao họ
lại sẵn sàng đón cái chết một cách bình thản gần như nhẹ dạ như vậy”.
Andrei Bolkonski giải thích cho Pier: đây là cuộc chiến tranh giữ nước giữ nhà, vì thế nó
nhất định thắng lợi: “Mười vạn quân Nga sáp chiến với mười vạn quân Pháp, đạo quân nào
chiến đấu hăng hái hơn, không ngại hi sinh hơn thì đạo quân ấy sẽ thắng. Muốn xảy ra gì
thì gì, ngày mai chúng ta sẽ chiến thắng. Phải, muốn gì thì gì, ngày mai chúng ta cũng sẽ
thắng.” Tất cả đều hòa điệu, đều ăn khớp, hào khí của sử thi là rõ ràng. Nhưng hai trang
sau, về cuối cuộc đối thoại, cũng nhân vật ấy lại nói khác hẳn: “… ngày mai, người ta sẽ
mặt giáp mặt để chém giết nhau, sẽ tàn sát và làm tàn phế hàng vạn người, rồi sau đó sẽ
làm lễ tạ ơn Chúa, nhờ Chúa phù hộ mà họ đã giết được thật nhiều người (mà con số đó họ
sẽ còn thổi phồng lên), và sẽ tuyên bố chiến thắng, cho rằng càng giết được nhiều người thì
công trạng càng to. Không biết Chúa ở trên ấy nhìn và nghe thấy thế nào!...”
Tại sao lại có sự tiền hậu bất nhất như thế, và quan trọng hơn sự tuồng như tự phủ định ấy,
sự cào bằng, đổ đồng người bị xâm lược với kẻ xâm lược, sự hạ thấp cái vinh quang của
người chiến thắng trong cuộc chiến đấu rõ ràng chính nghĩa? Lẽ nào tác giả tiểu thuyết
không ý thức được rằng, đặt những lời như thế vào miệng Andrei Bolkonski, ông làm điều
trái ngược với những gì mà người đọc đang chờ tìm thấy ở tiểu thuyết của ông? Còn đâu
âm hưởng của sử thi anh hùng, sử thi đánh giặc cứu nước? Còn đâu cấu trúc thuần toàn,
nhất khối của nhân vật sử thi, hấp dẫn đến thế đối với độc giả đại chúng? Tất cả trở nên rối
rắm, khó hiểu, khó đồng cảm. Nhưng tất cả đều nằm trong ý đồ của tác giả.
Trong ý đồ ấy không có sự tiền hậu bất nhất, mà có sự kết hợp từ đầu đến cuối hai điểm
nhìn, hay nói đúng hơn hai nhãn thức, một nhãn thức hạn hẹp hơn, tạm gọi là nhãn thức
“địa giới”, tiếp giáp phức tạp với một nhãn thức khác, cao rộng hơn, tạm gọi là nhãn thức