Chống Duyhring I
Chương 10: Quyền tự do và tất yếu
"Đối với lĩnh vực chính trị và pháp lý, thì những nguyên tắc đề ra trong giáo trình
này dựa trên một sự nghiên cứu chuyên môn hết sức sâu sắc. Vì vậy cần xuất
phát từ chỗ là ở đây, đang nói đến sự trình bày một cách nhất quán những kết
quả đã thu được trong lĩnh vực luật học và khoa học quản lý quốc gia. Ngành
chuyên môn lúc ban đầu của tôi là luật học và không những tôi đã dành vào đó ba
năm như thường lệ để chuẩn bị về lý luận ở đại học, mà trong thời gian ba năm
thực tập xử ản sau đó, tôi vẫn tiếp tục nghiên cứu, đặc biệt là để đi sâu vào nội
dung khoa học của môn ấy Cho nên sự phê phán của tôi đối với các quan hệ tư
pháp và đối với những thiếu sót tương ứng về pháp lý chắn chắn là không thể tiến
hành với một sự vững tin như nhau, nếu không có ý thức là đã hiểu biết được tất
cả những mặt yếu cũng như những mặt mạnh của môn học ấy".
Một người có cơ sở để nói về mình như vậy chắc phải làm cho mọi người tín
nhiệm trước, đặc biệt là nếu so sánh với
"ông Mác, người đã có lúc nghiên cứu một cách chểnh mảng môn luật học, như
ông ta đã thú nhận".
Vì vậy, chúng ta không khỏi ngạc nhiên khi thấy sự phê phán các quan hệ tư pháp
một cách vững tin như vậy lại chỉ giới hạn trong việc kể với chúng ta rằng.
"Tính chất khoa học của ngành luật học chưa tiến xa được mấy", rằng dân luật
nhân định là bất công vì nó thừa nhận tài sản dựa trên bạo lực, rằng "cơ sở tự
nhiên" của hình luật là sự báo thù, -
Một sự khẳng định trong đó cái mới chỉ là ở sự trá hình thần bí thành "cơ sở tự
nhiên". Những thành quả của khoa học quản lý quốc gia chỉ giới hạn ở những
Chống Duyhring I
quan hệ qua lại giữa ba người mà chúng ta đã biết, trong đó một người xưa nay
vẫn dùng bạo lực đối với hai người kia, đồng thời ông Đuy-rinh cũng nghiên cứu
hết sức nghiêm túc xem người đầu tiên đã sử dụng bạo lực và sự nô dịch là người
thứ hai hay người thứ ba.
Tuy vậy, chúng ta hãy theo dõi thêm những sự nghiên cứu chuyên môn hết sức sâu
sắc và tính khoa học sâu hơn nhờ ba năm thực tập xử án của nhà luật học vững tin

[35]
ở trong tay thì chắc ông ta đã không thể áp dụng một cách vững
tin như vậy "lối viết sử cao nhã" đó vào trường hợp Lassalle. Do đó chúng ta bắt
buộc phải xác nhận rằng ông Đuy-rinh hoàn toàn không biết về bộ luật tư sản hiện
đại độc nhất của Pháp, một bộ luật dựa vào những thành quả ấy sang ngôn ngữ của
luật pháp, tức là bộ luật hiện đại của Pháp.
Ở một chỗ khác, khi phê phán chế độ toà án hội thẩm, phát quyết theo đa số, mà
người ta áp dụng ở khắp lục địa theo kiểu mẫu của Pháp, chúng ta được dạy như
sau :
"Phải, người ta thậm chí sẽ có thể quen với cái ý nghĩ - không phải là đã không có
trong lịch sử cho rằng việc kết án khi có những ý kiến phản đối, sẽ là một chế độ
không thể có được trong một xã hội hoàn mỹ Tuy vậy, cái lối suy nghĩ nghiêm
túc và có tính tư tưởng sâu sắc này, như chúng ta đã chỉ ra ở trên, dường như là
không thích hợp với những hình thức cổ truyền, vì nó quá tốt đối với hình thức
ấy".
Một lần nữa, ông Đuy-rinh lại không biết rằng theo luật phổ thông của Anh, tức là
theo luật tập quán chưa thành văn, có hiệu lực từ thời xa xưa, do đó ít nhất cũng là
từ thế kỷ XIV, thì sự nhất trí của các viên thẩm phán là tuyệt đối cần thiết không
những trong các vụ kết án về tội hình mà ngay cả trong việc xét xử những vụ án
dân sự nữa. Như vậy là cách suy nghĩa nghiêm túc và có tính tư tưởng sâu sắc mà
ông Đuy-rinh cho là quá tốt đối với thế giới ngày nay, thì ở anh nó đã có hiệu lực
luật pháp ngay từ thời trung cổ tối tăm nhất, và từ Anh, nó đã được đưa sang Ai-
rơ-len, Hợp chủng quốc Mỹ, tất cả các thuộc địa của Anh, - hơn nữa những sự
Chống Duyhring I
nghiên cứu chuyên môn hết sức sâu sắc cũng chẳng hề nó một tiếng nào cho ông
Đuy-rinh biết về điều đó cả ! Như vậy là lĩnh vực tác động của sự nhất trí phán
quyết của các viên bồi thẩm những vô cùng rộng lớn hơn lĩnh vực tác động rất nhỏ
bé của bộ luật Phổ, mà nó còn rộng lớn hơn tất cả các lĩnh vực trong đó các bồi
thẩm phán quyết theo đa số, cộng lại. Không những ông Đuy-rinh hoàn toàn
không biết đến luật pháp cận đại duy nhất là luật pháp của Pháp ; ông ta cũng

cho những vấn đề quan trọng nhất một hình thức thuần tuý quy tắc, - bộ sưu tập về
những kiểu mẫu hỗn loạn và mâu thuẫn ấy, trong đó cái riêng thủ tiêu cái chung,
rồi sau đó, khi có dịp thì cái chung lại thủ tiêu cái riêng, quả thật là không thể
dùng để làm cho một ai đó có thể có được một ý thức pháp lý rõ ràng".
Nhưng tình trạng hỗn loạn này ngự trị ở đâu ? Vẫn lại trong lĩnh vực tác động của
luật pháp Phổ, nơi mà bên cạnh, bên trên và bên dưới cái luật pháp Phổ ấy, những
luật pháp của tỉnh, những quy chế của địa phương, - đây đó còn có cả luật phổ
thông và những cái tạp nhạp khác nữa, - vẫn còn có hiệu lực với những mức độ hết
sức khác nhau và làm cho tất cả những nhà luật học thực tiễn phải thốt ra tiếng kêu
thất vọng mà ông Đuy-rinh lắp lại ở đây một cách rất đồng tính. ông ta chẳng cần
phải rời xa nước Phổ thân yêu của ông ta đâu, ông ta chỉ cần đến thăm tỉnh Rhein
là có thể thấy rõ rằng ở đó, đã bẩy chục năm nay, người ta không còn nhắc đến tất
cả những cái đó nữa, - đó là chưa kể những nước văn minh khác tại đó những
trạng thái lỗi thời như thế đã bị loại bỏ từ lâu rồi.
Chúng ta đọc tiếp:
"Dưới một hình thức kém rõ ràng hơn, trách nhiệm tự nhiên của cá nhân được che
đậy bằng những quyết định và hành vi tập thể bí mật và do đó khuyết danh của
những hội đồng hoặc cơ quan chính quyền khác, chúng che lấp phần tham dự cá
nhân của mỗi thành viên".
Và ở một chỗ khác:
Chống Duyhring I
"Trong trạng thái hiện tại của chúng ta, nếu có người phản đối cái cách giấu giếm
và che đậy như vậy trách nhiệm cá nhân bằng những hội đồng thì điều đó sẽ bị coi
là một đòi hỏi đáng ngạc nhiên và cực kỳ khó khăn".
Có lẽ ông Đuy-rinh sẽ lấy làm ngạc nhiên nếu người ta bảo cho ông biết rằng
trong lĩnh vực pháp luật Anh, mỗi thành viên của hội đồng xét xử phải tuyên bố
quyết định của mình một cách riêng rẽ và nói rõ lý do của quyết định của mình
trước phiên toà công khai; rằng những hội đồng hành chính, trong chừng mực
chúng không phải do bầu cử mà ra, không tiến hành công việc và biểu quyết công
khai, thì chỉ là một thể chế chủ yêu của Phổ và không hề được biết đến ở hầu hết

cả ở Anh nữa, bất kỳ nhà luật học nào cũng đều khá quen thuộc, thì những hiểu
biết về pháp luật của ông Đuy-rinh chỉ hoàn toàn giới hạn trong phạm vi luật pháp
Phổ - một bộ luật của chế độ chuyên chế gia trưởng khai sáng, viết bằng một thứ
tiếng Đức khiến người ta tưởng rằng ông Đuy-rinh đã học đọc và viết theo cuốn
sách đó, - một bộ luật với những câu chú thích dạy đạo đức của nó, với tính chất
mơ hồ và thiếu vững vàng của nó về mặt pháp lý, với roi vọt dùng làm thủ đoạn
tra tấn và xử phạt còn hoàn toàn thuộc về thời kỳ tiền cách mạng. Còn ngoài ra thì
tất cả đều là ma quỷ đối với ông Đuy-rinh - cả luật pháp tư sản cận đại của người
Pháp, lẫn luật pháp của Anh với sự phát triển hoàn toàn độc đáo của nó và sự bảo
đảm quyền tự do cá nhân mà khắp lục địa chưa hề có. Thứ triết học "không thừa
nhận một chân trời nào thuần tuý có tính chất bề ngoài, nhưng trong sự vận động
có tính chất đảo lộn mạnh mẽ của nó, lại mở ra tất cả những đất và những trời của
tự nhiên bên ngoài và bên trong", - thứ triết học ấy có một chân trời hiện thực - là
biên giới sáu tỉnh phía đông của nước Phổ cũ và có thể là thêm vài mảnh đất khác
ở đó luật pháp cao quý của Phổ đang tác động, bên kia cái chân trời đó, thứ triết
học ấy không mở ra được đất, được trời, được tự nhiên bên trong và bên ngoài nào
Chống Duyhring I
cả, mà chỉ mở ra một bức tranh về sự dốt đặc cán mai về những điều xảy ra ở
những nơi khác trên thế giới.
Người ta không thể bàn về đạo đức và pháp quyền mà lại không nói đến vấn đề
gọi là tự do ý chí, lương tri của con người, quan hệ giữa tất yếu và tự do. Ngay cả
triết học hiện thực cũng có không phải chỉ một cách giải quyết vấn đề trên đây, mà
có đến hai cách.
"Người ta cần phải thay thế những học thuyết sai lầm về tự do bằng những đặc
tính có tính chất kinh nghiệm của mối quan hệ trong đó một bên là sự nhận thức
hợp lý và bên kia là những sự kích thích có tính chất bản năng dường như được
thống nhất lại thành một hợp lực nào đó. Những sự thực cơ bản của thứ lực học đó
phải được rút ra từ sự quan sát, và trong chừng mực có thể được, cũng phải được
đánh giá chung về chất lượng và đại lượng để trên cơ sở đó đo lường trước được
những cái chưa xảy ra. Bằng cách đó, những ảo tưởng phi lý về tự do nội tại mà

chẳng qua chỉ là cái năng lực quyết định một cách hiểu biết. Do đó, sự phán đoán
của một người về một vấn đề nhất định, càng tự do bao nhiêu thì nội dung của sự
phán đoán đó sẽ được quyết định với một tính tất yếu càng lớn bấy nhiêu; còn sự
không quả quyết, do không hiểu biết mà ra, thì có vẻ là chọn lựa một cách tuỳ tiện
trong nhiều khả năng quyết định khác nhau và trái ngược nhau, song chính do đó
mà chứng tỏ rằng nó không có tự do, nó bị chi phối bởi đối tượng mà lẽ ra nó phải
chi phối. Vì vậy, tự do là ở sự chi phối được chính bản thân và tự nhiên bên ngoài,
một sự chi phối dựa trên sự nhận thức được những tất yếu của tự nhiên; do đó, nó
tất yếu là một sản phẩm của sự phát triển lịch sử. Những con người vừa mới tách
khỏi giới súc vật thì trong tất cả mọi mặt cơ bản cũng đều không tự do chẳng khác
gì bản thân súc vật, nhưng mỗi bước tiến lên trên con đường văn minh lại là một
bước tiến tới tự do. Ở ngưỡng cửa của lịch sử nhân loại, có việc phát hiện ra sự
chuyển hoá của vận động cơ giới thành nhiệt; dùng cọ xát để lấy lửa ở cuối thời kỳ
phát triển từ trước cho đến nay thì có việc phát hiện ra sự chuyển hoá của nhiệt
Chống Duyhring I
thành vận động cơ giới: máy hơi nươớc. - Và mặc dù có cuộc cách mạng giải
phóng vĩ đại mà máy hơi nước đã thực hiện trong thế giới xã hội - cuộc cách mạng
này mới hoàn thành được một nửa - nhưng điều không còn nghi ngờ gì nữa là việc
cọ xát để lấy lửa đã vượt quá máy hơi nước về mặt tác dụng giải phóng lịch sử -
toàn thế giới của nó. Vì rằng việc lấy lửa bằng cọ xát đã khiến cho con người lần
đầu tiên thống trị được một lực lượng tự nhiên, và do đó đã tách hẳn con người ra
khỏi giới súc vật. Máy hơi nước sẽ không bao giờ có thể thực hiện được một bước
nhảy vọt mạnh mẽ như thế trong sự phát triển của loài người, mặc dù đối với
chúng ta nó cũng là đại biểu cho tất cả những lực lượng sản xuất hùng mạnh gắn
liền với nó, chỉ có nhờ những lực lượng sản xuất này mới sẽ có thể thực hiện một
trạng thái xã hội trong đó không có sự phân biệt giai cấp, không phải lo âu về
phương tiện sinh sống cá nhân, và trong đó lần đầu tiên mới có thể nói tới tự do
thật sự của con người, tới một đời sống hoà hợp với những quy luật tự nhiên đã
nhận thức được. Nhưng toàn bộ lịch sử của loài người còn non trẻ biết bao, và gán
một giá trị tuyệt đối nào đó cho những quan niệm hiện nay của chúng ta thì thật

tách khỏi súc vật, và nội dung của nó là sự khắc phục những khó khăn mà những
con người liên hợp của tương lai sẽ không bao giờ gặp lại nữa. Hai là, sự kết thúc
của thời thái cổ ấy - thời kỳ mà so với nó thì những thời kỳ lịch sử tương lai, do
không còn bị kìm hãm bởi những khó khăn và trở ngại nói trên nữa, nên hứa hẹn
những tiến bộ khoa học, kỹ thuật và xã hội hoàn toàn khác hẳn - là một thời kỳ dù
sao cũng được chọn một cách rất là kỳ lạ để giáo huấn cho hàng nghìn năm về sau,
bằng những chân lý tuyệt đỉnh cuối cùng, những chân lý bất biến và những quan
niệm quán triệt đến tận gốc, phát hiện ra trên cơ sở tính chất ấu trĩ chưa trưởng
thành về tinh thần của cái thế kỷ quá ư "lạc hậu" và "thoái bộ" này. Phải thực sự là
một Richard Wagner trong triết học - nhưng không có tài của Wagner - mới không
Chống Duyhring I
thấy rằng tất cả sự khinh rẻ mà người ta biểu thị đối với sự phát triển lịch sử từ
trước tới nay, cũng quan hệ trực tiếp với cái kết quả gọi là cuối cùng của sự phát
triển lịch sử ấy: đối với cái gọi là triết học hiện thực.
Một trong những đoạn tiêu biểu nhất của khoa học mới, quán triệt đến tận gốc là
phần nói về sự cá nhân hoá và sự làm tăng thêm giá trị của đời sống. Ở đây, những
câu nói đã nhàm có tính chất tiên tri được tuôn ra tràn đầy suốt ba chương sách,
như một dòng suối không gì ngăn nổi. Tiếc rằng chúng ta bắt buộc phải hạn chế
trong một vài đoạn trích ngắn.
"Bản chất sâu xa hơn của mọi cảm giác, và do đó, của tất cả mọi hình thức chủ
quan của đời sống, dựa trên sự khác nhau về trạng thái Nhưng về một đời sống
hoàn toàn (!) thì có thể chứng minh mà không cần phải giải thích gì (!) rằng không
phải một hoàn cảnh ứ trệ, mà là sự quá độ từ một hoàn cảnh sinh sống này qua một
hoàn cảnh sinh sống khác, mới là cái khiến cho cảm giác của cuộc sống đó được
nâng cao và những sự kích thích quyết định được phát triển Trạng thái gần như
không thay đổi, có thể nói là trạng thái trì trệ, và tựa hồ như là vẫn ở mãi trong
một thể thăng bằng, thì dù tính chất của nó là như thế nào đi nữa, cũng không có ý
nghĩa gì lớn lao đối với sự thử nghiệm tồn tại Tập quán và có thể nói là thói
quen đã biến trạng thái đó thành một cái gì hoàn toàn bàng quan và hờ hững, thành
một cái gì không đặc biệt khác với trạng thái chết. Nhiều lắm thì thêm vào đó còn

thời kỳ tương ứng, đều không phải nhờ những trạng thái đã cố định trong đó họ
đang sống, mà là nhờ những thời kỳ quá độ từ một trạng thái này sang trạng thái
khác."
Thế vẫn còn chưa đủ:
Chống Duyhring I
"Quy luật của chúng tôi về sự khác nhau còn có thể có một sự ứng dụng xa hơn,
nếu chúng ta chú ý đến sự thật là sự lập lại một cái gì đã nếm thử rồi hay đã làm
rồi thì không còn gì hấp dẫn nữa."
Và bây giờ thì độc giả đã có thể tự mình hình dung được những điểm nhảm nhí có
tính chất sấm truyền đó, mà điểm xuất phát là những câu sâu sắc và quán triệt đến
tận gốc như những câu trên đây; và lẽ dĩ nhiên là ong Đuy-rinh có thể kêu lên một
cách đắc thắng ở cuối quyển sách của ông ta:
"Để đánh giá và nâng cao giá trị của đời sống, quy luật về sự khác nhau đã có
được một ý nghĩa quyết định về mặt lý luận cũng như về mặt thực tiễn!"
Nó cũng có một ý nghĩa như thế để cho ông Đuy-rinh đánh giá giá trị tinh thần của
công chúng độc giả của ông: hẳn là ông ta phải tin rằng đám công chúng của ông
chỉ gồm toàn những con lừa hay những anh chàng phi-li-xtanh.
Tiếp đó chúng ta lại nhận được những quy tắc cực kỳ thực tiễn của đời sống như
sau:
"Những phương tiện để duy trì sự hứng thú chúng đối với cuộc sống" (thật là một
nhiệm vụ tốt đẹp thay đổi với những anh chàng phi-li-xtanh và những kẻ muốn trở
thành phi-li-xtanh) "là ở chỗ làm cho những hứng thú riêng biệt, có thể nói là
những hứng thú sơ đẳng, hợp thành một tổng thể được phát triển hoặc thay thế
nhau theo những tiêu chuẩn thời gian tự nhiên. Đồng thời, đối với cùng một trạng
thái thì cũng cần sử dụng tính chất có thể thay thế dần dần của những kích thích
thấp và để thoả mãn, bằng những kích thích cao hơn và có tác dụng lâu dài hơn,
như thế nào để tránh được tình trạng xuất hiện những lỗ hổng hoàn toàn không có
một hứng thú nào. Ngoài ra, cần phải cố gắng không tích luỹ một cách tuỳ tiện và
không tăng cường những sự khẩn trương xảy ra một cách tự nhiên hoặc xảy ra
trong tiến trình bình thường của tồn tại xã hội, cũng như không để cho chúng được

nối từ động đến tĩnh.