Cảm nhận về bài thơ Vận nước (Quốc tộ) của Đỗ Pháp
Thuận Khát vọng yêu nước không chỉ khẳng định trước những
biến cố, những sự kiện lịch sử cùng với sự ra đời của
tuyên ngôn độc lập trong “Nam quốc sơn hà" của Lý
Thường Kiệt mà còn được thể hiện trong những bản
tuyên ngôn hoà bình ngắn gọn. Bài thơ “Vận nước” (Quốc
tộ) của Đỗ Thuận mang ý nghĩa thời đại như thế.

“Vận nước” (Quốc tộ) được viết khi Đỗ Pháp Thuận trả lời
kế sách “bình thiên hạ” với Lê Đại Hành sau năm 981. Bài
thơ chỉ có 4 câu hàm súc, cô đọng nói được những khát
vọng của một thời : khát vọng hoà bình - hạnh phúc trong
đó có việc ứng xử của nhà vua với muôn dân.
Hai câu thơ mở đầu nhà thơ viết :
Quốc tộ như đằng lạc
Nam thiên lí thái bình
(Vận nước như mây quấn
Trời Nam mở thái bình) Dùng nghệ thuật so sánh : "Quốc tộ như đằng lạc". “Quốc
tộ” là việc nước. Nói đến nước là nói đến “việc nước” ta
thường nghĩ đến chất trí tuệ, sự lựa chọn. Nghệ thuật so
sánh làm cho câu thơ đanh thép, rắn rỏi. Việc nước có ý
nghĩa khái quát như đối nhân xử thế, đối nội, đối ngoại với
các nước láng giềng, chăm sóc muôn dân cho “sâu rễ bền
gốc”, củng cố quốc phòng vv thế mà được so sánh với
hình ảnh thật cụ thể “như mây quấn”. Ý nghĩa của nó
Nguyễn Trãi trong Bình Ngô đại cáo cũng đã tuyên bố về
chủ trương này khi chấp nhận sự đầu hành của quân xâm
lược Minh, cấp ngựa, thuyền cho chúng rút quân về nước
: "Họ đã tham sống sợ chết mà hòa hiếu thật lòng / Ta lấy
toàn quân là hơn để nhân dân nghỉ sức". Đến thời hiện
đại, Tuyên ngôn độc lập hay Lời kêu gọi kháng chiến của
nước Việt Nam mới đều xuất phát từ nguyện vọng "Chúng
ta muốn hòa bình", "Trời Nam mở cõi thái bình".

Vẫn mang tính chất của cảm hứng yêu nước nhưng
không phải trong những sự kiện lịch sử trọng đại của dân
tộc mà “Vận nước” được đặt trong hoàn cảnh cụ thể khi
đất nước bình yên, câu thơ không nặng giáo huấn đạo
đức của “Văn dĩ tải đạo” (Văn chương là con thuyền chở
đạo đức) mà ngắn gọn như một chân lí. Xuất phát này
chẳng phải là tình yêu đất nước sâu sắc đó sao ?

Nếu hai câu thơ đầu là tuyên ngôn là mục đích, là khát
vọng hoà bình thì hai câu thơ sau là giải pháp, là hành
động thể hiện trách nhiệm của nhà vua với muôn dân.
“Vô vi cư điên cai
Xứ xứ tức đao binh”.
(Vô vi trên điện các
Chốn chốn tắt đao binh )

Hai chữ “vô vi” mang rõ bản chất tư tưởng Lão Tử. Đó
chính là chỉ thái độ sống phù hợp với tự nhiên, không trái
với qui luật tự nhiên. Trong bài thơ này “vô vi” còn mang ý

cầm đàn một tiếng / Dân giàu đủ khắp đòi phương". Cho
đến tận hôm nay.

Bài thơ thấm vào nhận thức, cho ta niềm tin vững chắc
vào kế trị nước lấy hoà bình, yên dân làm trọng. Từ Quốc
tộ cho đến tận hôm nay.