Công nghiệp hoá, hiện đại hoá (CNH-HĐH) nông nghiệp, nông
thôn là chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước nhằm hình thành nền
nông nghiệp hàng hoá phù hợp với nhu cầu thị trường và điều kiện
sinh thái của từng vùng; góp phần tăng năng suất lao động, nâng cao
chất lượng và sức cạnh tranh của sản phẩm.
Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện, chúng ta đang gặp phải nhiều khó
khăn, trong đó, tình trạng ruộng đất manh mún là trở ngại lớn. Để khắc
phục tình trạng này, việc dồn điền đổi thửa (DĐĐT) là một trong những
hướng đi tất yếu.
Vì sao phải dồn điền đổi thửa?
Nghị quyết số 10-TW ngày 5/4/1988 của Bộ Chính trị về đổi mới quản lý
kinh tế nông nghiệp (gọi tắt là Khoán 10) đã thực sự tạo động lực cho phát
triển kinh tế nông thôn, nhanh chóng đưa nước ta từ nước nhập khẩu
lương thực trở thành quốc gia xuất khẩu gạo thứ hai thế giới (sau Thái
Lan). Tuy nhiên, trong tình hình mới, khi đất nước đang đẩy nhanh quá
trình CNH-HĐH để hội nhập thì Khoán 10 đã bộc lộ những hạn chế, cần
phải điều chỉnh.
Thực chất của tình trạng đất nông nghiệp manh mún hiện nay là do trước
đây việc chia đất canh tác cho nông dân thực hiện theo phương châm: "Có
gần có xa, có xấu có tốt, có cao có thấp", dẫn đến việc một hộ dân sở hữu
trên 10 thửa ruộng nằm rải khắp các xứ đồng. Cá biệt như ở huyện Yên
Phong (Bắc Ninh), một hộ dân sở hữu 21 thửa ruộng. Vĩnh Phúc có hộ sở
hữu tới 47 thửa ruộng với diện tích chỉ vẻn vẹn vài chục mét vuông/thửa.
Như vậy, nông dân không thể tiến hành CNH-HĐH trên những thửa ruộng
nhỏ bé và chính tình trạng đất đai manh mún, phân tán cũng gây ra những
tổn thất không nhỏ.
Theo ông Lã Văn Lý, Cục trưởng Cục Hợp tác xã và Phát triển nông thôn
(Bộ Nông nghiệp và PTNT), sự manh mún đã làm giảm 2,4 – 4% diện tích
đất nông nghiệp do các bờ ngăn, bờ thửa. Chỉ riêng tỉnh Hưng Yên, sau
khi DĐĐT, đất nông nghiệp đã tăng lên 4% (tương đương 3.309ha).
Ngoài ra, ruộng đất manh mún còn làm tăng phí lao động, hạn chế khả

xuất - kinh doanh và tiêu thụ sản phẩm; Nhà nước có cơ chế, chính
sách.
Nhìn lại "cuộc cách mạng" dồn điền đổi thửa (Bài cuối): Tích tụ
ruộng đất, hướng đi tất yếu
KTNT - Nhiều chuyên gia cho rằng, trong bối cảnh Việt Nam đã gia nhập
Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), công tác dồn điền đổi thửa
(DĐĐT) cũng phải phát triển lên một bước mới, nghĩa là phải tích tụ đất
đai để sản xuất nông sản hàng hoá. Mặc dù có nhiều ý kiến quan ngại vấn
đề tích tụ ruộng đất sẽ gây những bất ổn trong xã hội nhưng đây là xu
hướng tất yếu và là sự vận động đúng quy luật.
“Tổn thương” hay dấu hiệu sản xuất mới?
Theo điều tra của Hội Nông dân tỉnh Tây Ninh, ngoại trừ những trường
hợp khó khăn phải sang nhượng đất nông nghiệp thì tỉnh này có đến hơn
2.300 hộ nông dân cho người khác thuê hàng chục ngàn hecta đất. Đây có
thể là dấu hiệu khởi đầu cho một cách thức sản xuất mới. Nhưng tích tụ
ruộng đất cũng đồng nghĩa với việc một bộ phận không nhỏ nông dân
không còn đất. Về vấn đề này, có nhiều ý kiến khác nhau. Một số người
cho rằng, điều này sẽ gây “tổn thương” nông dân. Đơn cử như ở xã Phước
Ninh (Dương Minh Châu - Tây Ninh), có gần 1/3 số hộ (500 hộ) cho
người khác thuê hơn 700ha đất, chiếm tới 30% tổng diện tích đất sản xuất
nông nghiệp của xã. Chính họ lại trở thành người làm thuê trên mảnh
ruộng của mình. ở xã Long Phước (huyện Bến Cầu) sự "tổn thương" còn
nặng nề hơn khi có tới gần một nửa hộ dân (178/357 hộ) không có đất sản
xuất vì sang nhượng cho người khác. Đa phần những hộ này sau đó phải
làm thuê để kiếm sống. Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này là do
thiếu lao động, thiếu vốn hoặc sản xuất không hiệu quả nên nông dân tự ý
sang nhượng ruộng đất.
Tuy nhiên, vẫn có những nông dân “không ruộng” làm thuê trên đất của
mình hoặc chuyển nghề khác lại có thu nhập cao hơn khi trực tiếp sản
xuất. Trong khi đó, người thuê đất đa phần đều có trình độ quản lý và kinh

Tích tụ thế nào cho hiệu quả?
Ông Trần Đức Tụng, nguyên chuyên viên của Bộ Nông nghiệp và PTNT
cho rằng, sản xuất hàng hoá không thể không đi kèm với tích tụ ruộng đất,
vấn đề chỉ là chọn mô hình nào để giảm thiểu “tổn thương” cho nông dân.
Kinh nghiệm của Đài Loan (Trung Quốc) cho thấy, trước đây sản xuất
nông nghiệp ở Đài Loan cũng manh mún như ta. Tuy nhiên, hiện nay mô
hình 10 – 15 hộ nông dân góp đất với nhau thành lập công ty nông nghiệp
nhỏ và vừa để hình thành vùng sản xuất tập trung, khép kín các khâu từ
sản xuất, chế biến đến tiêu thụ đã trở nên phổ biến. Hội đồng quản trị sẽ
phân chia lợi nhuận theo tỷ lệ vốn góp. Cách làm này không mang tiếng
phải làm thuê trên đất của mình. Theo ông Tụng, trong điều kiện nước ta
hiện nay, các nhà quản lý cũng nên tham khảo cách làm của Đài Loan,
chưa vội “đi xa” đến những mô hình ở các nước khác khi một nông hộ của
họ có thể sở hữu hàng trăm hecta đất, sản xuất đến chế biến theo quy trình
khép kín. Nhiều ý kiến cho rằng, khoa học kỹ thuật dù cung cấp một số
giống cây – con mới thì cũng khó có thể làm thay đổi cục diện nền nông
nghiệp lạc hậu và bộ mặt chậm phát triển của nông thôn Việt Nam. Vì
vậy, phải có những chính sách mới, nhất là về đất đai để làm “thay da đổi
thịt” khu vực có tới 2/3 dân số đang sinh sống này. Chính vì vậy, việc tích
tụ ruộng đất để sản xuất lớn là hướng đi tất yếu nhưng đòi hỏi phải có
những bước đi hợp lý, tránh gây “tổn thất” cho nông dân và đáp ứng yêu
cầu của thời kỳ mới. Ông Nguyễn Công Tạn, nguyên Phó thủ tướng Chính
phủ khi đề cập đến vấn đề này cũng cho rằng, có tích tụ ruộng đất mới
chuyên môn hoá được sản xuất. Ai không làm nông nghiệp phải nhượng
lại đất cho người làm nông nghiệp hoặc bán lại cho Nhà nước. Cũng theo
ông Tạn, tích tụ ruộng đất đương nhiên phải hình thành những trang trại
lớn nhưng không nên "tham to" hàng trăm, hàng nghìn hecta. Bởi quy mô
trang trại cần phù hợp với trình độ lao động, cơ giới hoá, quản lý của
người nông dân.
Theo các chuyên gia, tích tụ ruộng đất phải đi đôi với phát triển ngành

kêu gọi thay đổi cách thức quản lý, cách làm ăn chung chung nhưng khi
triển khai vẫn mang nặng tính hô hào, hình thức. Sẽ không thể có tích tụ
ruộng đất nếu cuộc sống của bà con nông dân vẫn chỉ biết trông chờ vào
hạt lúa, củ khoai
Bài học kinh nghiệm và khuyến nghị
Từ thực tế của những mô hình, muốn DĐĐT thành công, công tác tuyên
truyền, vận động để người dân hiểu được lợi ích thiết thực của việc
DĐĐT, đồng tình và tự nguyện tham gia là nhiệm vụ hàng đầu. DĐĐT
phải gắn liền với công tác quy hoạch; từng địa phương cần quy hoạch, rà
soát điều chỉnh quy hoạch để hình thành các vùng sản xuất hàng hoá theo
từng cây, con ổn định, lâu dài. Cần có chủ trương và sự chỉ đạo thống nhất
của các cấp chính quyền, tạo hành lang pháp lý và có chính sách hỗ trợ để
xây dựng các mô hình trình diễn về DĐĐT. Tổ chức tham quan, học tập
trao đổi kinh nghiệm giữa các địa phương.
Mặc dù vậy, công tác DĐĐT thời gian qua ở nhiều địa phương vẫn mang
tính hình thức, hiệu quả chưa cao. Vì vậy, để đẩy nhanh DĐĐT, tạo đà
cho công cuộc CNH – HĐH nông nghiệp, nông thôn, cần có sự chỉ đạo
thống nhất từ Trung ương đến địa phương, coi đó là cuộc cách mạng trong
nông nghiệp. Xây dựng các chính sách hỗ trợ trước và sau DĐĐT, giúp bà
con nông dân tổ chức sản xuất tốt hơn, có thu nhập cao hơn. Bộ Tài
nguyên và Môi trường chỉ đạo triển khai việc cấp Giấy chứng nhận quyền
sử dụng đất cho hộ nông dân sau khi DĐĐT. Chuyển khuyến nông theo
dạng “mô hình” bằng các dự án hoặc chương trình khuyến nông trọng
điểm để phục vụ cho việc DĐĐT, sản xuất hàng hoá.