Bùi Quang Tề
50
2.3. Tăng cờng sức đề kháng bệnh cho động vật thuỷ sản
Nguyên nhân gây bệnh xâm nhập vào những cơ thể có phát sinh ra bệnh hay không còn tuỳ
thuộc vào yếu tố môi trờng và bản thân cơ thể vật chủ.
Nếu vật chủ có sức đề kháng tốt có khả năng chống đỡ lại yếu tố gây bệnh nên không mắc
bệnh hoặc bệnh nhẹ. Ngợc lại khả năng chống đỡ yếu, dễ dàng nhiễm bệnh.
Do đó một trong những khâu quan trọng để phòng bệnh cho động vật thuỷ sản phải tăng
cờng sức đề kháng cho động vật thuỷ sản.

2.3.1. Kiểm tra chất lợng và dịch bệnh con giống động vật thuỷ sản trớc khi thả
Các giống loài động vật thuỷ sản từ các nớc nhập vào nớc ta cũng nh động vật thuỷ sản
của nớc ta xuất ra nớc ngoài. Cá, tôm chuyển từ vùng này qua vùng khác phải tiến hành
kiểm dịch. Khi có bệnh phải dùng các biện pháp xử lý nghiêm túc để khỏi mang sinh vật
gây bệnh vào nớc ao cũng nh nớc ngoài hay từ địa phơng này qua địa phơng khác. Có
một số động vật thuỷ sản khi bị bệnh sau khi thả ra nuôi trong các thuỷ vực mặt nớc lớn sẽ
lây lan bệnh mà không thể có biện pháp chữa trị hiệu quả.

Chất lợng con giống phải thuần chủng, đồng đều về kích cỡ, không sây sát và không
nhiễm những bệnh nguy trong quá trình nuôi.

2.3.2. Cải tiến phơng pháp quản lý, nuôi dỡng động vật thuỷ sản:
Thả ghép các loài cá và mật độ thả thích hợp:
Trong kỹ thuật nuôi cá ngời ta thờng nuôi ghép nhiều loài cá và chọn mật độ thả tơng
đối dày để nâng cao sản lợng. Đứng về góc độ phòng bệnh cho cá, nếu trong cùng một
thuỷ vực nuôi ghép nhiều loài cá tất nhiên mật độ của từng loài cá sẽ tha hơn thuận lợi cho
phòng bệnh đồng thời mỗi loài cá có khả năng miễn dịch đối với một số sinh vật gây bệnh
nên điều kiện để phát sinh ra bệnh trong thủy vực ghép ít hơn ao nuôi chuyên một loài với
mật độ dày.

Nh vậy nuôi ghép nhiều loài cá vừa tận dụng đợc nguồn thức ăn, không gian sống rộng

cá ăn các sinh vật bám thờng gây bệnh cho baba và cá ăn sinh vật phù du, kích thích sinh
vật phù du phát triển sẽ lọc sạch dần môi trờng nớc. ở những khu vực khí hậu thay đổi lớn
nh miền Bắc Việt Nam chúng ta nên nuôi tôm sú ở các đầm nóc lợ từ tháng 5 - 8, sau đó
ta nuôi rô phi và mùa đông nuôi cua thì sẽ đảm bảo cho các đối tợng nuôi đều phát triển
tốt và không nhiễm bệnh. Bởi vì tháng 5 - 8 thời tiết ấm và ổn định ta có thể nuôi tôm sú rất
phù hợp. Từ tháng 8 - 11 thời tiết ma nhiều, nắng nóng nên ta chỉ có thể nuôi rô phi chúng
có thể chịu đợc và dọn các mầm bệnh của tôm thải ra. Mùa đông và mùa xuân từ tháng 12
- 4 sang năm, cua có thể chịu đựng đợc nhiệt độ lạnh nên chúng có thể sinh trởng và
không bị bệnh nắng nóng mùa hè.

Cho cá, tôm ăn theo phơng pháp 4 định:
Thực hiện biện pháp kỹ thuật cho cá, tôm ăn theo 4 định, cá tôm ít bệnh tật, nuôi cá đạt
năng suất cao
Định chất lợng thức ăn: Thức ăn dùng cho cá, tôm ăn phải tơi, sạch sẽ không bị mốc
meo, ôi thối, không có mầm bệnh và độc tố. Thành phần dinh dỡng thích hợp đối với
yêu cầu phát triển cơ thể cá trong các giai đoạn.
Định số lợng thức ăn: Dựa vào trọng lợng cá, tôm để tính lợng thức ăn, thờng sau
khi cho ăn từ 3 -4 h cá tôm ăn hết là lợng vừa phải. Cá tôm ăn thừa nên vớt bỏ đi để
tránh hiện tợng thức ăn phân huỷ làm ô nhiễm môi trờng sống.
Định vị trí để cho ăn: Muốn cho cá tôm ăn một nơi cố định cần tập cho cá tôm có thói
quen đến ăn tập trung tại một điểm nhất định. Cho cá tôm ăn theo vị trí vừa tránh lãng
phí thức ăn laị quan sát các hoạt động bắt mồi và trạng thái sinh lý sinh thái của cơ thể cá
tôm. Ngoài ra để phòng bệnh cho cá tôm trớc các mùa vụ phát sinh bệnh có thể treo các
túi thuốc ở nơi cá tôm đến ăn, có thể tiêu diệt nguồn gốc gây bệnh.
Định thời gian cho ăn: hàng ngày cho cá tôm ăn 2 lần. Ví dụ nh nuôi cá lồng, nuôi mật
độ dày nên cho ăn nhiều lần hơn nhng số lợng ít đi.
Các cơ sở nuôi cá tôm thờng dùng phân hữu cơ bón xuống thuỷ vực bổ sung chất dinh
dỡng để cho sinh vật phù du phát triển cung cấp nguồn thức ăn tự nhiên cho cá tôm.
Phân bón phải ủ kỹ với 1% vôi nung và bón liều lợng thích hợp nếu không sẽ làm xấu môi
trờng nớc ảnh hởng đến sức đề kháng của cơ thể cá tôm. Thực hiện biện pháp kỹ thuật

thâm canh, tốt nhất nên kiểm tra tỷ lệ nhiễm các mầm bệnh virus (MBV, đốm trắng) bằng
phơng pháp mô bệnh học và PCR.

Chọn tôm bột (Postlarvae) có hình dạng bình thờng, chuỳ, các phần phụ (râu, chân bơi,
chân bò, đuôi) không gẫy hoặc ăn mòn có màu đen. Tỷ lệ giữa độ dày ruột và độ dày cơ ở
đốt bụng thứ 6 là 1:4 (độ dày của ruột bằng 1/4 độ dày của cơ), ruột tôm có thức ăn. Tôm
bột khoẻ, đuôi có các sắc tố, các phần phụ đuôi mở rộng. Trạng thái của tôm bột khoẻ khi
bơi cơ thể thẳng, phản ứng nhanh với tác động từ bên ngoài, bơi chủ động ngợc dòng khi
khuấy nớc. Khi dòng nớc khuấy yên tĩnh, tôm có xu hớng bám vào thành chậu nhiều
hơn bị nớc cuốn vào giữa chậu. Tôm yếu hoạt động lờ đờ, phản ứng chậm, cơ thể cong dị
hình và không đều.

Chọn giống cá tôm miễn dịch tự nhiên:
Cá sống trong các thuỷ vực tự nhiên cũng nh trong ao nuôi có lúc xảy ra dịch bệnh làm
cho đa số cá có thể chết nhng cũng có một số ít sống sót do bản thân có khả năng sản sinh
ra kháng thể có tác dụng chống lại tác nhân gây bệnh tạo đợc tính miễn dịch. Ngời ta đa
số cá này nuôi và nhân đàn với mục đích tạo đợc giống cá nuôi có khả năng chống đỡ với
bệnh tật. Teo Chalor Limsuwan (2000) đã đề xuất nên dùng tôm sú bố mẹ đánh bắt ở độ sâu
60-120m, kích thớc từ 26-30cm, chúng ít bị nhiễm bệnh đốm trắng (WSBV) hơn tôm đánh
bắt ở vùng nớc nông ven bờ.

Cho lai tạo để chọn giống khoẻ có sức đề kháng cao:
ứng dụng đặc tính di truyền miễn dịch của cá ngời ta tiến hành lai tạo để có giống cá mới,
có sức đề kháng cao, chống đỡ các loại bệnh tật. Nớc ta các nhà khoa học cho lai tạo các
loại hình cá chép với nhau, cá chép Việt nam với cá chép Hung, cá chép Malaysia tạo giống
cá chép V1 với con lai có sức đề kháng tốt hơn cá bố mẹ.

Gây miễn dịch nhân tạo
Ngời ta dùng vacxin tiêm, trộn vào thức ăn của cá, tôm làm cho cơ thể tạo ra đợc khả
năng miễn dịch làm vô hiệu hoá tác nhân gây bệnh. Tiêm vacxin cho cá không những có tác

khuẩn, nấm và ký sinh trùng gây bệnh cho động vật thủy sản đã có thể phòng trị đợc khi
dùng đúng thuốc, đúng liều lợng và đặc biệt dùng thuốc phòng bệnh ở giai đoạn sớm của
bệnh.

Nhng việc dùng thuốc quá lạm dụng trong nuôi trồng thủy sản nói chung và trong nuôi
công nghiệp (nuôi thâm canh) đã và đang phổ biến ở Việt Nam và các nớc trong khu vực,
có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng cho sức khỏe của con ngời, phá hủy môi trờng sinh
thái, làm ảnh hởng đến chất lợng các đàn giống, ảnh hởng đến chất lợng sản phẩm
thơng phẩm và tạo ra các chủng vi khuẩn kháng thuốc Những ảnh hởng này càng nặng
nề khi những ngời ng dân tham gia nuôi trồng thủy không có ý thức và hiểu biết biết ít về
hiệu quả và tác dụng của từng loại thuốc mà họ dùng hàng ngày.

Trong nuôi thâm canh (nuôi công nghiệp), dùng thuốc là điều không thể tránh khỏi, nhng
để dùng có hiệu quả giảm đi các tác động phụ vốn có của thuốc tới môi trờng, sức khỏe
của con ngời và vật nuôi, Các cơ quan quản lý nhà nớc về thuốc thú y thủy sản phải có
ban hành những quy định nghiêm ngặt về các loại hóa chất đợc sử dụng và cấm dùng trong
nuôi trồng thủy sản, có biện pháp xử lý thích đáng những ngời bán và ng
ời mua thuốc đã
cấm. Mặt khác, cần bồi dỡng nâng cao ý thức và sự hiểu biết cho ng dân tham gia nuôi
trồng thủy sản về tác dụng và hiệu quả hai mặt của tất cả các chủng loại thuốc dùng trong
nuôi trồng thủy sản.

2. Phơng pháp dùng thuốc trong nuôi trồng thủy sản

Phơng pháp dùng thuốc không giống nhau tốc độ hấp thu sẽ khác nhau nên nồng độ thuốc
trong cơ thể cũng sẽ khác nhau dẫn đến ảnh hởng tác dụng của thuốc. Phòng trị các bệnh
bên ngoài cơ thể động vật thuỷ sản thờng phát huy tác dụng cục bộ của thuốc, còn đối với
phòng trị các bệnh bên trong cơ thể động vật thuỷ sản lại dùng phơng pháp tác dụng hấp
thu của thuốc. Để phòng trị bệnh cho động vật thuỷ sản thờng dùng các phơng pháp sau
đây:

xác - gây phiền phức cho việc định lợng thuốc dùng. Ngoài ra có một số thuốc phạm vi an
toàn nhỏ, sử dụng không quen có thể ảnh hởng đến động vật thuỷ sản. Dùng một số thuốc
phun xuống ao có thể tiêu diệt sinh vật làm nghèo nguồn dinh dỡng là thức ăn của động
vật thuỷ sản. Thuốc dùng tơng tự nh tắm nhng nồng độ giảm đi 10 lần.

2.1.3. Treo túi thuốc:
Xung quanh giàn cho động vật thuỷ sản ăn treo các túi thuốc để tạo ra khu vực sát trùng,
động vật thuỷ sản lui tới bắt mồi nên sinh vật gây bệnh ký sinh bên ngoài cơ thể động vật
thuỷ sản bị giệt trừ. Phơng pháp treo túi thuốc thích hợp để phòng bệnh cho động vật thuỷ
sản và trị bệnh lúc mới phát sinh.

Những cơ sở cá đã có thói quen ăn theo nơi quy định và nuôi cá lồng mới có thể tiến hành
treo tuí thuốc đợc.

Phơng pháp này dùng số thuốc ít nên tiết kiệm đợc thuốc lại tiến hành đơn giản, động vật
thuỷ sản ít bị ảnh hởng bởi thuốc. Nhng chỉ tiêu diệt đợc sinh vật gây bệnh ở trong vùng
cho động vật thuỷ sản ăn và trên một số động vật thuỷ sản thờng xuyên đến bắt mồi ở
quanh giàn thức ăn.

Cần chọn liều lợng thuốc cao nhất nhng không ức chế động vật thuỷ sản tìm đến giàn
thức ăn để bắt mồi. Nồng độ thuốc yêu cầu duy trì từ 2 - 3 giờ. thờng treo liên tục trong
vòng 3 ngày.

Dùng một số cây thuốc nam bó thành bó ngâm xuống nhiều nơi trong ao hay ngâm vào gần
bờ đầu hớng gió, nhờ gió đẩy lan ra toàn ao sau khi lá dầm phân giải. Phơng pháp này có
thể tiêu diệt sinh vật gây bệnh bên ngoài cơ thể động vật thuỷ sản và sinh vật gây bệnh
trong thuỷ vực. Trong thực tiễn sản xuất nghề cá thờng dùng một số cây phòng bệnh cho
Bệnh học thủy sản
55
cá. ở nớc ta dùng cây xoan bón xuống ao làm phân dần cũng có tác dụng phòng và trị

thớc lớn. Phơng pháp này liều lợng chính xác, thuốc hấp thu dễ nên tác dụng nhanh.
Hiệu quả trị liệu cao nhng lại rất phiền phức vì phải bắt từng con. thờng chỉ dùng biện
pháp tiêm để chữa bệnh cho cá bố mẹ hay tiêm vacxin cho cá hoặc những lúc cá bị bệnh
nặng mà số lợng cá bị bệnh nặng không nhiều hay một số giống loài động vật thuỷ sản quý
hiếm, có giá trị kinh tế cao.

3. Tác dụng của thuốc và các nhân tố ảnh hởng đến tác dụng
của thuốc

3.1. Tác dụng của thuốc
3.1.1. Tác dụng cục bộ và tác dụng hấp thu:

Thuốc dùng ở tổ chức nào, cơ quan nào thì dừng và phát huy tác dụng ở đó nh dùng cồn
Iode, xanh Methylen bôi trực tiếp vào các vết thơng, vết loét của cá bệnh. Ca(OCl)
2
tác
dụng khử trùng bên ngoài cơ thể cá.

Tác dụng cục bộ của thuốc không chỉ xảy ra ở bên ngoài cơ thể mà cả bên trong nh một số
thuốc vaò ruột ở đoạn nào phát huy tác dụng ở đoạn ấy.

Bùi Quang Tề
56
Tác dụng hấp thu là thuốc sau khi vào cơ thể hấp thu đến hệ thống tuần hoàn phát huy hiệu
quả nh dùngSulphathiazin trị bệnh đốm đỏ.

3.1.2. Tác dụng trực tiếp và tác dụng gián tiếp:

Căn cứ vào cơ chế tác dụng của thuốc chia ra tác dụng trực tiếp và tác dụng gián tiếp. Tổ
chức tế bào cơ quan nào đó của ngời cũng nh sinh vật tiếp xúc với thuốc phát sinh ra phản


Dùng thuốc để chữa bệnh nhằm mục đích tiêu diệt nguyên nhân gây bệnh và các triệu
chứng bệnh nên thờng ngời ta dùng thuốc chữa bệnh lại có thêm thuốc bồi dỡng khôi
phục lại chức năng hoạt động của các tổ chức cơ quan.

Trong quá trình sử dụng thuốc tuy đạt đợc mục đích chữa lành bệnh nhng có một số
thuốc gây ra một số phản ứng phụ có thể tác hại đến cơ thể nh:
- Do tính toán không chính xác nên nồng độ thuốc quá cao, một số thuốc duy trì hiệu lực
tơng đối dài ở trong nớc. Có khi dùng nồng độ thuốc trong phạm vi an toàn nhng điều
kiện môi trờng biến đổi xấu hoặc cơ thể động vật thuỷ sản yếu cũng dễ bị ngộ độc, với các
bệnh ở bên trong cơ thể động vật thuỷ sản phải dùng thuốc trộn với thức ăn nhng có một số
động vật thuỷ sản không ăn nên tính lợng thuốc khó chính xác, những con tham ăn có thể
ăn liều lợng nhiều cũng dễ bị ngộ độc. Do đó mỗi khi dùng thuốc trị bệnh cho động vật
thuỷ sản cần tăng cờng công tác quản lý chăm sóc.
- Dùng thuốc tiêm cho động vật thuỷ sản có một số con sau khi tiêm bị lở loét, có nhiều ao
động vật thuỷ sản bị bệnh sau khi dùng thuốc để chữa, động vật thuỷ sản khỏi bệnh đáng ra
Bệnh học thủy sản
57
sinh trởng nhanh nhng do ảnh hởng của thuốc động vật thuỷ sản trong ao sinh trởng
không đều, một số con sinh trởng rất chậm. Hiện tợng này ở gia súc, ở ngời rõ hơn ở
động vật thuỷ sản.

3.1.5. Tác dụng hợp đồng và tác dụng đối kháng của cơ thể:

Cùng một lúc dùng hai hay nhiều loại thuốc làm cho tác dụng mạnh hơn lúc dùng riêng rẽ.
Trái lại một số thuốc khi dùng riêng lẻ tác dụng lại mạnh hơn pha trộn nhiều loại thuốc bởi
giữa chúng có thể triệt tiêu tác dụng làm cho hiệu nghiệm giảm, tuy nhiên vấn đề này ở
động vật thuỷ sản nghiên cứu còn ít.
lợng cực đại. Nếu vợt quá ngỡng này động vật thuỷ sản (ĐVTS)) sẽ bị ngộ độc. Liều
lợng dẫn đến động vật thuỷ sản ngộ độc gọi là lợng ngộ độc, vợt hơn động vật thuỷ sản
sẽ chết gọi là liều lợng tử vong.

Thuốc dùng để trị các bệnh bên ngoài của động vật thuỷ sản thờng dựa vào thể tích nớc
để tính liều lợng thuốc. Đối với các bệnh bên trong cơ thể thì căn cứ vào trọng lợng cơ
thể để tính lợng thuốc. Thờng ngời ta chọn ở giữa hai mức: liều thuốc nhỏ nhất có hiệu
nghiệm và liều cao nhất có thể chịu đựng đợc, trong phạm vi này sẽ an toàn với động vật
thuỷ sản.Thuốc tốt thờng có phạm vi an toàn lớn.

Muốn chọn liều lợng nào để chữa bệnh cho động vật thuỷ sản có hiệu quả cao và an toàn
với động vật thuỷ sản cần phải nắm vững tình trạng cơ thể, giai đoạn phát triển và đặc điểm
Bùi Quang Tề
58
sinh vật học của giống loài động vật thuỷ sản cần trị bệnh cũng nh điều kiện môi trờng
động vật thuỷ sản sống mới có quyết định chính xác. Có lúc trong phạm vi an toàn thuốc
vẫn có thể gây ngộ độc đối với động vật thuỷ sản.

3.2.4. Quá trình thuốc ở trong cơ thể:
Thuốc sau khi vào cơ thể phát sinh ra các loại tác dụng nhng đồng thời cơ thể cũng làm
cho thuốc có những biến đổi. Quá trình thuốc ở trong cơ thể qua sự biến đổi tơng đối phức
tạp nh sau:

3.2.4.1 Thuốc đợc hấp thụ:
Tốc độ hấp thu thuốc của cơ thể là nhân tố quyết định sự hiệu nghiệm của thuốc nhanh hay
chậm. Tốc dộ hấp thu của thuốc phụ thuộc vào các yếu tố:
- Phơng pháp dùng thuốc ảnh hởng đến khả năng hấp thụ của thuốc. Nếu dùng
thuốc để tiêm tác dụng nhanh, hiệu quả trị liệu cao hơn uống. Cùng một phơng pháp dùng
thuốc nếu diện tích hấp thu càng lớn thì khả năng hấp thụ nhanh, hiệu nghiệm của thuốc sẽ
nhanh hơn.

ơng hay bị bệnh thì phải thận trọng lúc sử dụng thuốc lúc phòng trị bệnh cá bởi
lúc này cá rất dễ bị ngộ độc.

3.2.4.5. Tích trữ của thuốc trong cơ thể sinh vật
Cùng một loại thuốc nhng dùng nhiều lần lặp đi lặp lại do khả năng giải độc hoặc khả
năng bài tiết của cơ thể bị trở ngại thuốc tích trữ trong cơ thể quá nhiều mà phát sinh ra
Bệnh học thủy sản
59
trúng độc thì gọi là ngộ độc do tích thuốc, Thuốc tồn đọng lại trong cơ thể gọi là sự tích trữ
của thuốc.

Chức năng hoạt động giải độc và bài tiết thuốc của cơ thể vẫn bình thờng nhng do cung
cấp thuốc nhiều lần cơ thể cha kịp phân giải và bài tiết nên cũng có thể làm cho thuốc tích
trữ. Vì vậy nên thờng phải khống chế sao cho lợng thuốc vào không lớn hơn lợng thuốc
bài tiết ra khỏi cơ thể. Trong thực tế ngời ta dùng một lợng thuốc tơng đối lớn hơn để có
tác dụng sau đócho bổ sung theo định kỳ số lợng thuốc ít hơn cốt để duy trì một nồng độ
nhất định trong cơ thể có khả năng tiêu diệt nguyên nhân gây bệnh nh dùng các loại
Sulphamid để chữa bệnh cho cá thờng dùng biện pháp này.

Trong phơng pháp trị bệnh cho động vật thuỷ sản ngời ta thờng ứng dụng sự tích trữ của
thuốc, cho thuốc vào cơ thể dần dần để đạt hiệu nghiệm trị liệu và duy trì thuốc trong cơ thể
một thời gian tơng đối dài. Tuy vậy cần chú ý đừng để sự tích trữ chữa bệnh phát triển
thành tích trữ trúng độc nh thuốc trừ sâu Clo hữu cơ tuy độc lực thấp nhng đó là một chất
ổn định khó bị phân giải nên khi vào cơ thể nó lu lại thời gian dài và lợng tích trữ sẽ lớn
dễ ngộ độc nên hiện nay nông ng nghiệp, chăn nuôi, trong phòng trị bệnh cho động vật
thuỷ sản ngời ta ít dùng hoặc không cho phép một số thuốc.

3.2.3. Về trạng thái hoạt động của vật chủ
Mỗi loài động vật thuỷ sản có đặc tính sinh vật học riêng đồng thời môi trờng sống có
khác nhau nên phản ứng với thuốc có khác nhau. loài cá nào có tính mẫn cảm cao, sức chịu

thuốc nhất là các loại thuốc dùng để trị các bệnh bên ngoài cơ thể

Trong phạm vi nhất định khi nhiệt độ cao tác dụng của thuốc sẽ mạnh hơn do đó cùng một
loại thuốc nhng mùa hè dùng nồng độ thấp hơn mùa đông. Nh dùng KMnO
4
tắm cho cá
trị bệnh do ký sinh trùng mỏ neo (Lernaea) ký sinh ở nhiệt độ 15 - 20
0
C dùng liều lợng
1/5 vạn. Nhng nếu nhiệt độ 21 - 30
0
C chỉ dùng liều 1/10 vạn. Dùng HgNO
3
tắm cho cá với
liều lợng 0,1 - 0,3 mg/l trong 3 ngày có thể tiêu diệt ký sinh trùng Ichthyophthirinus nhng