học giả Sanscrit W. Wills giải được chữ Gupta Brahmi. Đây là chữ viết mà
Wilkins đã giải và đọc được trước đây hơn 50 năm. Nhưng lần này văn bản giải
được cho biết rất nhiều thông tin về quá khứ trong lịch sử, cho thấy chi tiết về một
vua Samudragupta, con vua Chandragupta chinh phục 9 nước. Đây là bước đầu hé
mở một triều đại hoàng kim của lịch sử Ấn độ, sau này được gọi là triều đại Gupta
(từ năm 320 đến năm 460 AD), với kiến trúc rực rỡ ở các thành phố Sarnath,
Ajanta, Mathura và kịch gia Kalidasha nổi tiếng với kịch tác Sakuntala, được gọi
là Shakespeare của Ấn độ. Kết quả này làm phấn khởi và động viên Prinsep tiếp
tục nghiên cứu để đọc các chữ cổ trên tượng.
Nhưng chữ Ashoka Brahmi vẫn không ai giải được. Một học giả nghĩ rằng chữ
cổ Ashoka Brahmi là chữ Hy lạp xưa, ông cho rằng đã đọc được một số chữ ấy
trên một đồng tiền. Nhưng Prinsep hoài nghi và không tin vì nếu lật ngược đồng
tiền lại thì vẫn là chữ không đọc được.
Prinsep viết lên tạp chí Asiatic Society, kêu gọi các học giả cố gắng giải được
chữ cổ Ashoka Brahmi. Sau khi đọc được bài của Prinsep, nhà nghiên cứu Hogson
ở Nepal, gởi cho Prinsep một bản facsimile của cột tìm được gần biên giới Ấn độ.
Người ta tự hỏi có thể nào cột tượng là dấu hiệu để đánh dấu biên cương hay
không?. Sau khi nhận được tư liệu của Hogson, Prinsep tập trung giải chữ dùng ba
bản lấy từ chữ khắc trên ba cột ở Delhi, Allahabad và Nepal. Trên ba bản, một số
các chữ mất và đã mòn.
Lúc đầu tập trung vào phân tách các mẫu tự phụ âm và nguyên âm với các dấu
chung quanh, ông suy qua suy lại từ bản để kiểm chứng. Đến một lúc, thình lình
ông rung cảm từ cột xương sống bởi vì ông phát hiện rằng cả ba bản đều giống
nhau. Ta nên nhớ là các cột tượng đã trải qua gần 2000 năm, nên nhiều chữ đã mất
và một số chữ đã bị các chữ mới viết trồng lên trên. Bằng cách dùng cả ba bản để
bổ túc cho nhau, Prinsep đã viết lại đầy đủ bài viết trên cột tượng.
Mặc dầu vẫn chưa giải được, nhưng Prinsep cho rằng những chữ viết này trên
cột tượng và trên đá nằm rải rác trên khắp các lãnh thổ Ấn độ cho thấy vương
quốc và người làm ra chúng là rất quan trọng trong lịch sử Ấn độ.
Trong bốn năm tiếp theo, Prinsep cố giải bằng đủ cách. Từ cách dùng chữ
Gupta Brahmi để đi ngược lại, đến cách ông dùng thống kê theo các tần số của các

Phạn và các ngôn ngữ khác, trong vòng 6 tuần làm việc liên tục ở trụ sở Hội Á
châu, Prinsep đã giải đươc toàn bộ chữ khắc viết trên cột tượng. Sau đây là một
phần những gì đã viết trên cột tượng mà Prinsep vừa giải xong ở cột tượng Delhi:
"Vua Devanampiya Piyadesi tuyên bố như sau. Vào năm thứ 27 từ khi trẫm lên
ngôi, trẫm đã chỉ dụ để cho sắc lệnh này được công bố bằng chữ viết.
Trẫm chấp nhận và thú tội về những lỗi lầm mà trẫm ôm mãi trong tim.
Vào năm thứ 27 trong triều đại của trẫm, trẫm đã viết ra sắc lệnh này; Vua
Devanampiya nói rằng: "hãy sửa soạn các cột đá và khắc sắc lệnh tôn giáo này lên
cột từ đây, là sắc lệnh sẽ còn mãi cho tới những thời kỳ xa nhất trong tương lai".

Prinsep trình bày sự khám phá của mình ở Hội Á Châu (Asiatic Society). Mọi
người đi từ thích thú, tò mò, ngạc nhiên đến thán phục. Nhưng vua Piyadesi là ai?.
George Turnour, một nhà nghiên cứu ở Tích Lan nghiên cứu về lịch sử Phật giáo
gởi về Asiatic Society cho biết rằng vua Piyadesi còn có tên là Ashoka, cháu của
vua Chandragupta I. Kiểm chứng thêm cho thấy Ashoka có trên danh sách
Sanskrit các vua Ấn độ. Vậy thì đúng Piyadesi trên cột là vua Ashoka!.
Vào năm 1915, một sắc lệnh nữa trên đá đã được tìm thấy và trên đó có tên
Ashoka, và như thế sự xác nhận nhân vật Ashoka lịch sử đã được kiểm nhận hoàn
toàn. Sau khi đã bị quên mất gần 2000 năm, một trong những vĩ nhân trong lịch sử
đã được sống lại.
Sau khi giải được chữ trên 3 cột tượng trên, Prinsep rất phấn khởi và tiếp tục
đọc các chữ trên 2 cột tượng mới tìm thêm được ở dọc biên giới Nepal do Hogson
khám phá. Sau đó thêm một cột tượng đã bị gãy và chôn vùi ở Delhi được khám
phá và mang về Calcutta, trụ sở Asiatic Society nơi Prinsep làm việc. Nhờ sự
khám phá chữ viết trên cột tượng và các phiến đá người ta được biết thêm nhiều về
vua Ashoka.
Tiểu sử của vua Ashoka
Sinh vào khoảng năm 304 BC, là vị vua thứ ba của triều đại Mauryan sau khi
cha ông là Bindusara mất. Tên là Ashoka nhưng tên chính thức là Devanampiya
Piyadesi (Thương quí của các thần linh, Người nhìn mọi việc với sự nhân hậu).

(Bia đá Girna, làm năm 256 BC)
(b) Thương quí của các thần linh, vua Piyadesi, đã chinh phục người Kalingas 8
năm sau khi lên ngôị 150,000 người đã bị đuổi đi, 100,000 đã bị chết và nhiều
người đã mất (vì những lý do khác). Sau khi dân Kalingas đã bị chinh phục,
thương quí của các thần linh đã hướng về Phật pháp, yêu quí Phật pháp và giảng
pháp. Bây giờ, trẫm cảm thấy rất hối hận đã chinh phục dân Kalingas.
Quả Thật, trẫm rất đau đớn vì sự giết chóc, đuổi dân đã xảy ra khi một nước bị
chinh phục
…
Giờ đây, trẫm coi rằng cuộc chinh phục bằng Phật pháp là cuộc chinh phục tốt
nhất. Và cuộc chinh phục bằng Phật pháp đã đạt được ở vương quốc này, ở biên