Biến chứng tim mạch của
tăng huyết áp
Tăng huyết áp (THA) dẫn đến các biến chứng ở não,
tim và thận thông qua 2 cơ chế, cả hai cơ chế này đều
do ảnh hưởng của tăng áp lực trong động mạch. Thứ
nhất là do ảnh hưởng của áp lực máu cao trên cấu
trúc và chức năng của tim và mạch máu; thứ hai là do
sự tiến triển của vữa xơ động mạch. Cơ chế đầu tiên
là do hậu quả trực tiếp của huyết áp (HA), trong khi cơ
chế thứ hai là do sự tương tác với các yếu tố nguy cơ
khác để gây ra các bệnh tim mạch, quan trọng nhất là
tăng cholesterol máu. Do vậy, đột qụy liên quan chặt
chẽ với các ảnh hưởng trực tiếp của huyết áp, trong
khi bệnh động mạch vành (ĐMV) liên quan với vữa xơ
động mạch. Sự liên quan giữa huyết áp với biến cố
đột qụy chặt chẽ hơn là với biến cố ĐMV.
Biến chứng bệnh ĐMV
Phân tích tổng hợp 61 nghiên cứu
cho thấy có sự liên quan chặt chẽ
giữa HA tâm thu và HA tâm trương
với nguy cơ bị biến cố ĐMV ở 5
nhóm tuổi từ 40-49, 50-59, 60-69, 70-79, 80-89. Nghiên
cứu cho thấy cứ tăng mỗi 20mmHg HA tâm thu (khi HA
tâm thu thay đổi từ 115-180mmHg) và/hoặc tăng mỗi
10mmHg HA tâm trương (khi HA tâm trương tăng từ 75-
100mmHg) thì tăng gấp 2 lần nguy cơ. Có sự tương tác
giữa các yếu tố nguy cơ với nhau, do vậy mối liên quan
giữa HA tâm thu và nguy cơ bệnh ĐMV càng chặt chẽ
hơn ở bệnh nhân có cholesterol máu cao hơn là các bệnh
nhân có cholesterol máu bình thường. Mặc dù đã xác định
rõ ràng rằng HA là một trong 3 yếu tố nguy cơ chủ yếu

HA càng thấp pháo đài càng vững chắc. Phân tích một
nghiên cứu gần đây đã khẳng định rằng có sự tăng nguy
cơ tử vong do mọi nguyên nhân và NMCT ở các bệnh
nhân có HA tâm trương dưới 75mmHg. Lại lần nữa không
có sự liên quan với đột qụy. Số liệu từ nghiên cứu
Framingham Heart cũng ủng hộ ý kiến hiện tượng đường
cong J, nhưng chỉ ở bệnh nhân có tiền sử NMCT và có
HA tâm thu cao và HA tâm trương thấp. Tại thời điểm hiện
nay, cần thận trọng tránh làm giảm quá nhiều HA tâm
trương ở các bệnh nhân có bệnh ĐMV, đặc biệt là nếu HA
tâm thu cao. Trong thực hành lâm sàng điều này rất khó,
bởi vì khó lòng chỉ làm giảm HA tâm thu mà không làm
ảnh hưởng đến HA tâm trương.
Biến chứng suy tim
Suy tim hiện nay là nguyên nhân hàng đầu gây nhập viện
của các bệnh nhân trên 65 tuổi, và không giống như các
biến chứng khác của THA, tỷ lệ bị suy tim đã tăng lên
đáng kể trong những năm gần đây. Với phụ nữ và nam
giới khoảng 40 tuổi, nguy cơ bị suy tim khoảng 20% trong
những năm còn lại của cuộc đời, một con số cao đáng
ngạc nhiên. Nếu đối tượng có mắc bệnh ĐMV được loại
trừ thì tỷ lệ này là 11% ở nam giới và 15% ở nữ giới. HA
là yếu tố ảnh hưởng chủ yếu. Nguy cơ tăng gấp 2 lần ở
nam giới và gấp 3 lần ở nữ giới có THA so với những
người có HA bình thường. 90% số trường hợp mới bị suy
tim có tiền sử bị THA. Nguy cơ này có liên quan chặt chẽ
với chỉ số HA tâm thu hơn là HA tâm trương. Điều trị bệnh
THA ở người lớn tuổi sẽ làm giảm tỷ lệ bị suy tim khoảng
50%.
Trong khoảng 10 năm gần đây, có khoảng gần ½ số bệnh

Có tới 80% bệnh nhân bị phình tách ĐMC có THA. Cơ chế
gây phình tách ĐMC bao gồm kết hợp cả tác động của
sóng mạch tăng và tiến triển của vữa xơ động mạch. HA
càng tăng thì bệnh nhân có nguy cơ bị phình tách ĐMC
càng cao.
Phình tách ĐMC có thể bị ở ĐMC lên (đoạn gần hay týp
A), loại này cần phải phẫu thuật, hay ĐMC xuống (đoạn xa
hay týp B), loại này thường chỉ cần điều trị nội khoa. THA
là nguyên nhân thường gặp nhất gây phình tách ĐMC
đoạn xa.
Bệnh mạch máu ngoại biên
THA là yếu tố nguy cơ chủ yếu của bệnh mạch máu ngoại
biên. Điều này rất quan trọng vì hai lý do: thứ nhất nó gây
ra các triệu chứng đau cách hồi, thứ hai nó là yếu tố nguy
cơ cao của các biến cố tim mạch. Một thông số được
chấp nhận là chỉ số áp lực cổ chân- cánh tay (ABI) < 0,9.
Chỉ số này liên quan chặt chẽ với các yếu tố nguy cơ của
bệnh vữa xơ động mạch như HA, hút thuốc lá, cholesterol
máu, đái tháo đường và một yếu tố cực kỳ quan trọng đó
là tuổi tác. Một nghiên cứu cho thấy yếu tố nguy cơ quan
trọng nhất là tuổi tác, sau đó là HA và hút thuốc lá. Chỉ số
ABI dự báo đột qụy chính xác hơn bệnh ĐMV. Việc phát
hiện bệnh mạch máu ngoại biên nhắc nhở chúng ta cần
phải tìm các bệnh vữa xơ động mạch ở các bộ phận khác,
ví dụ như có tới 60% bệnh nhân có bị vữa xơ nặng ĐMV,
bệnh mạch máu não, hay cả hai. Trong khi đó có tới 40%
bệnh nhân bị bệnh ĐMV hay bệnh mạch máu não có bệnh
mạch máu ngoại biên.
Tai biến mạch máu não
Đột qụy là nguyên nhân gây tử vong thứ hai ở nước ta

thương não trầm trọng hơn. Ngược lại, điều trị THA lâu
dài là biện pháp hiệu quả nhất để phòng ngừa và tránh tái
phát đột qụy.
Biến chứng bệnh thận mạn tính
Có sự liên quan giữa HA với nguy cơ bị bệnh thận giai
đoạn cuối, cho dù người đó có chỉ số HA ở giới hạn cao
của bình thường (HA tâm thu từ 130-139mmHg và/hoặc
HA tâm trương từ 85-89mmHg) so với người có HA tối ưu
(dưới 120/80mmHg). Bệnh nhân THA không được kiểm
soát tốt có nguy cơ bị suy giảm chức năng thận nhiều
hơn. Các bệnh nhân sau NMCT có sự liên quan chặt chẽ
giữa mức lọc cầu thận và tử vong do nguyên nhân tim
mạch. Bên cạnh đó, các bệnh nhân bị giảm chức năng
thận mức độ nhẹ (mức lọc cầu thận dưới 60ml/phút) làm
tăng tỷ lệ bị tổn thương cơ quan đích, như phì đại thất trái,
tăng độ dày lớp nội - trung mạc động mạch cảnh và vi
đạm niệu. Như vậy rõ ràng là bệnh thận mạn tính là một
biến chứng quan trọng của THA và làm tăng nguy cơ tim
mạch lên đáng kể. Với người phải chạy thận nhân tạo, thì
nguy cơ này tăng lên từ 10-30 lần so với người bình
thường, đây là nhóm có nguy cơ cao nhất bị mắc các
bệnh lý tim mạch. Có 2 ảnh hưởng chủ yếu của bệnh thận
mạn tính đến động mạch là tăng tỷ lệ bị vữa xơ động
mạch và được cho rằng việc tăng urê máu đã làm vữa xơ
động mạch tiến triển mạnh hơn, thứ hai là do hiện tượng
tái cấu trúc thành động mạch và làm tăng độ cứng của
động mạch và được cho là có mối liên quan với tăng tỷ lệ
tử vong.
Trong vài thập kỷ qua chúng ta đã làm giảm rõ rệt tỷ lệ tử
vong do bệnh ĐMV và đột qụy nhưng không song song