•
Chủ nghĩa tư bản phát triển qua hai giai đoạn là:
Chủ nghĩa tư bản cạnh tranh tự do ( CNTB-
CTTD) và chủ nghĩa tư bản độc quyền (CNTB-
ĐQ). Giai đoạn độc quyền là sự kế tục trực tiếp
giai đoạn tự do cạnh tranh trong cùng một
phương thức sản xuất TBCN.
1.Nguyên nhân hình thành CNTBĐQ:
•
Một là: Sự phát triển của lục lượng sản xuất dưới tác dụng
của tiến bộ KHKT, làm xuất hiện những ngành sản xuất mới.
Ngay từ đầu nó đã là những ngành có trình độ tích tụ cao, đó
là những xí nghiệp lớn đòi hỏi những hình thức kinh tế tổ
chức mới.
•
Hai là: Cạnh tranh tự do. Một mặt buộc các nhà TB phải cải
tiến kỹ thuật, tăng qui mô tích lũy. Mặt khác, đã dẫn đến
nhiều doanh nghiệp nhỏ, trình độ kỹ thuật kém, hoặc bị các
đối thủ mạnh thôn tính, hoặc phải liên kết với nhau để đứng
vững trong cạnh tranh. Vì vậy xuất hiện một số xí nghiệp tư
bản lớn nắm địa vị thống trị một ngành hay trong một số
ngành công nghiệp.
1.Nguyên nhân hình thành CNTBĐQ (tt)
•
Ba là: Khủng hoảng kinh tế làm cho nhiều xí nghiệp nhỏ và
vừa bị phả sản. Một số sống sót phải đổi mới kỹ thuật để
thoát khỏi khủng hoảng, do đó thúc đẩy quá trình tập trung
sản xuất. Tín dụng TBCN mở rộng trở thành đòn bẩy mạnh
mẽ thúc đẩy tập trung sản xuất.
•
Bốn là: Những xí nghiệp và công ty lớn có tiềm lực kinh tế

thống trị trong lĩnh vực sản xuất và tiêu thụ hàng hóa, mà còn
mở rộng sự thống trị trong lưu thông tư bản.
•
Sự ra đời của các tổ chức độc quyền còn giúp cho các công
ty, xí nghiệp liên minh lại với nhau, giảm cạnh tranh
•
Ví dụ như trên thị
trường có sự độc
quyền về mặt hàng
xăng dầu. Cho dù giá
xăng có đắt và chất
lượng không tốt thì bạn
sẽ vẫn phải mua nó vì
bạn vẫn cần phải đi lại,
các công ty vẫn cần
nhiên liệu để đốt, để
vận hành máy móc, và
ngoài ra còn rất nhiều
hoạt động cần dùng
đến xăng dầu.
4.Đặc điểm kinh tế cơ bản của CNTB- ĐQ:
( 5đặc điểm)
a)Sự tập trung sản xuất và các tổ chức độc quyền:
-Sự tập trung sản xuất: là quá trình thay thế các xí nghiệp
nhỏ, bố trí phân tán bằng các xí nghiệp lớn có đông công
nhân và làm ra một khối lượng sản phẩm lớn. Chính sự tích
tụ và tập trung tư bản đã dẫn tới sự tích tụ và tập trung sản
xuất.
-Trình độ tập trung sản xuất biểu hiện ở các mặt sau:
+tổng số tư bản tập trung trong các xí nghiệp lớn chiếm tỷ trọng

về giá cả, quy
mô, sản lượng,
thị trường tiêu
thụ,…
Hình thức tổ
chức liên minh
độc quyền ,
trong đó các xí
nghiệp độc lập
sản xuất
nhưng lưu
thông không
độc lập mà do
một ban quản
trị điều hành
thống nhất
Tổ chức độc
quyền mang
hình thức công
cổ phần, các
thành phần tham
gia hoàn toàn
mất độc lập cả
về sản suất lẫn
lưu thông,
nhưng chỉ liên
minh trong một
ngành sản xuất
nhất định. (liên
kết ngang)

-Sự phát triển của TB tài chính đã dẫn đến sự hình thành một
nhóm nhỏ những chủ ngân hàng và công nghiệp độc quyền
kếch xù chi phối toàn bộ hệ thống kinh tế, chính trị của xã hội.
Đó chính là bọn đầu sỏ tài chính.
● Bọn đầu sỏ tài chính
Khống chế các ngành kinh tế chủ yếu thông qua "chế độ tham
dự" với số cổ phiếu khống chế từ đó chi phối được công ty
gốc (công ty mẹ) -> chi phối công ty con ->chi phối công ty
cháu… Như vậy chỉ bằng một số TB nhất định một đầu sỏ tài
chính có thể nắm được những vị trí chủ chốt trong đời sống
kinh tế
c) Xuất khẩu tư bản:
•
Xuất khẩu hàng hóa là mang hàng hóa ra nước ngoài để
thực hiện giá trị hàng hóa trong đó có giá trị thặng dư.
•
Xuất khẩu tư bản là xuất khẩu giá trị ra nước ngoài (đầu tư tư
bản ra nước ngoài) nhằm mục đích chiếm đoạt giá trị thặng
dư và các nguồn lợi khác ở các nước nhập khẩu tư bản đó.
•
Xuất khẩu tư bản là tất yếu:
+ Vì trong các nước tư bản có hiện tượng "thừa tư bản“ cần
tìm nơi đầu tư có nhiều lợi nhuận so với đầu tư ở trong nước.
+ Giá trị nguyên liệu và nhân công ở các nước chậm phát
triển rẻ, nhưng lại thiếu vốn và kỹ thuật → tỷ suất lợi nhuận
cao, hấp dẫn đầu tư tư bản
+ Các nước chậm phát triểnđa số là có dân số đông, nhu cầu
sư dụng hàng hóa cao → thị trường tiêu thụ hàng hóa rộng
lớn.
Hình thức xuất khẩu TB:

các cường quốc đế quốc
•
Lợi ích của việc xuất khẩu TB đã thúc đẩy các cường
quốc TB đi xâm chiếm thuộc địa, vì trên thị trường
thuộc địa dễ dàng loại trừ được các đối thủ cạnh tranh,
dễ dàng nắm được độc quyền nguyên liệu và thị
trường tiêu thụ.
•
Do tác động đó, đặc biệt là do tác động của quy luật
phát triển không đều của CNTB đó là những nguyên
nhân dẫn đến các cuộc chiến tranh thế giới lần thứ
nhất và lần thứ hai, cũng như các cuộc xung đột nóng
ở nhiều khu vực trên thế giới hiện nay
•
Kết luận: Những đặc điểm nói trên có mối quan hệ
với nhau, nếu 2 đặc điểm đầu phản ánh sự thống trị
của CNTBĐQ trong từng nước thì 3 đặc điểm sau
phản ánh sự bành trướng thế lực độc quyền ra nước
ngoài.
•
Ý nghĩa: ngiên cứu những đặc điểm kinh tế này giúp
ta hiểu vì sao nói chủ nghĩa đế quốc là chủ nghĩa
TBĐQ, những đặc điểm kinh tế nói trên đã nói lên
bản chất của CNTBĐQ
•
Chủ nghĩa đế quốc là sự kết hợp giữa yêu cầu vươn
ra và thống trị ở nước ngoài của tư bản độc quyền
(kinh tế) với đường lối xâm lăng của nhà nước
(chính trị).
5.Sự hoạt động của quy luật giá trị và quy luật giá

hiện thành quy luật giá cả độc quyền
-Do chiếm được vị trí độc quyền nên các tổ chức độc quyền đã
áp đặt giá cả độc quyền (thấp khi mua và cao khi bán)
-Về thực chất, giá cả độc quyền vẫn ko thoát ly và ko phủ định
cơ sở của nó là giá trị, bởi vì xét trên phạm vi toàn xã hội thì:
Tổng giá cả vẫn bằng tổng giá trị; tổng số lợi nhuận vẫn bằng
tổng số giá trị thặng dư.
-Tức là những gì mà các tổ chức độc quyền thu được cũng là
cái mà tầng lớp tư sản vừa và nhỏ, nhân dân lao động ở
chính quốc và thuộc địa mất đi.
→có thể hiểu trong giai đoạn CNTB độc quyền, quy luật giá trị
biểu hiện thành quy luật giá cả độc quyền. →không vi phạm
quy luật giá trị .

■Thứ hai: Trong giai đoạn CNTB độc quyền, quy luật
giá trị thặng dư trở thành quy luật lợi nhuận độc
quyền cao.
-Các tổ chức độc quyền thao túng nền kinh tế bằng giá
cả độc quyền và thu lợi nhuận độc quyền cao. Do đó
quy luật lợi nhuận độc quyền cao là hình thức biểu
hiện của quy luật giá trị thặng dư trong giai đoạn
CNTB độc quyền
-Như vậy, sự biểu hiện của quy luật giá trị thặng dư
trong giai đoạn đế quốc chủ nghĩa thành quy luật lợi
nhuận độc quyền cao chỉ là sự phản ánh quan hệ
thống trị và bóc lột của tư bản độc quyền trong tất cả
các ngành kinh tế của xã hội tư bản và trên toàn thế
giới.
6. Vận dụng vào nền kinh tế nước ta hiện nay
•

thể bán được.
+Hiện tại các Cty thuộc VNPT vẫn kiểm soát và khống chế mọi
dịch vụ viễn thông. Tuy có cạnh tranh, song chưa thể nói rằng
sân chơi đã bình đẳng. Chỉ cần xét đến cước kết nối, cước
thuê kênh v.v các loại cước này do VNPT quy định, đó là
giá sàn mà các nhà cung cấp dịch vụ không thể hạ thấp hơn,
bởi hạ thấp hơn là lỗ.
→nước ta vẫn tồn tại hiện tượng độc quyền trong sản xuất và
lưu thông hàng hóa nhưng nhà nước cũng có những chính
sách nhất định để tiến tới xóa bỏ độc quyền và phát triển
cạnh tranh tự do.