Đề cương bài giảng Lịch sử thế giới cận đại 26
CHƯƠNG III
HOẠT ĐỘNG CỦA QUỐC TẾ I, II VÀ PHONG TRÀO CÔNG NHÂN THẾ
GIỚI CUỐI THẾ KỶ XIX ĐẦU THẾ KỶ XX
1. PHONG TRÀO CÔNG NHÂN THẾ GIỚI SAU CÔNG XÃ PARI
1.1 SỰ TAN RÃ CỦA QUỐC TẾ I
Sau khi Công xã Pari thất bại, Mác đã ra lời kêu gọi giai cấp công nhân thế giới
trong đó phân tích hoạt động và ý nghĩa lịch sử của Công xã. Giai cấp tư sản các nước
thấy rõ sự nguy hiểm của Quốc tế I và những hoạt động của Mác nên đã tăng cường
khủng bố các phân bộ của Quốc tế và đàn áp các cuộc đấu tranh của công nhân.
Trước tình hình ấy, Quốc tế I đã tiến hành Hội nghị ở Luân Đôn (từ 17 đến 23-
9-1871) thông qua nghị quyết quan trọng về việc thành lập những chính đảng độc lập
của giai cấp vô sản ở tất cả các nước. Đại hội La Hay (ngày 2-9-1872) đã thông qua
nghị quyết dời trụ sở Tổng hội sang Mỹ, khai trừ những kẻ phản bội ra khỏi Quốc tế và
nhấn mạnh nhiệm vụ thành lập những chính đảng của giai cấp vô sản các nước. Hội
nghị cuối cùng của Quốc tế họp tại Philadelphia (ngày 15-7-1786) chính thức tuyên bố
giải t1an Quốc tế I.
Quốc tế I là một tổ chức quốc tế đầu tiên của giai cấp vô sản toàn thế giới. Hoạt
động của Quốc tế dưới sự lãnh đạo của Mác – Ăngghen đã đấu tranh không khoan
nhượng với các trào lưu tư tưởng phi Mác xít, chuẩn bị về lý luận cho việc tổ chức đấu
tranh của giai cấp công nhân thế giới.
1.2. PHONG TRÀO CÔNG NHÂN THẾ GIỚI VÀ SỰ RA ĐỜI CỦA QUỐC TẾ II
Sau khi Quốc tế I giải tán, Mác và Ăngghen vẫn tiếp tục nỗ lực lãnh đạo phong
trào công nhân thế giới.
Điểm nóng của phong trào công nhân thế giới chuyển về Đức. Giai cấp công
nhân Đức đấu tranh dưới sự lãnh đạo của Đảng Xã hội Dân chủ Đức trở thành ngọn cờ
đầu trong phong trào công nhân quốc tế. Mác và Ăngghen đã có những đóng góp to lớn
trong chỉ đạo cả về thực tiễn lẫn lý luận trong phong trào công nhân quốc tế. Dưới sự
dẫn dắt của hai ông, Đảng Công nhân Pháp được thành lập (1879); các nhóm xã hội của
công nhân Anh, Mỹ, Nga đã ra đời.
Tác phẩm Tư bản tập I và nhiều tác phẩm, thư từ, bài báo của hai ông đã có tác

giai đoạn đế quốc chủ nghĩa, giai cấp tư sản đã mua chuộc một bộ phận trong tầng lớp
công nhân lớp trên – đây chính là cơ sở xã hội của nó; tầng lớp tiểu tư sản, trí thức có
địa vị lãnh đạo mang ảo tưởng cải tạo xã hội bằng con đường hoà bình; một số đảng
công nhân giành được thắng lợi trong các cuộc bầu cử vào nghị viện dẫn đến nhận thức
mơ hồ về nền tự do tư sản mà quên mất bản chất của đấu tranh giai cấp.
Chủ nghĩa cơ hội, xét lại đứng đầu là Berstainer lên tiếng đòi sửa đổi chủ nghĩa
Mác, chống lại cách mạng vô sản và chuyên chính vô sản, chứng minh sự hoà hoãn có
thể được giữa tư sản và vô sản, phủ nhận quan điểm giai cấp và đấu tranh giai cấp và sự
hình thành các tổ chức lũng đoạn sẽ tránh được khủng hoảng âm mưu biến chủ nghĩa
Mác thành một trào lưu tư tưởng cải lương tầm thường.
V.I.Lênin một mặt nêu cao ngọn cờ đấu tranh chống chủ nghĩa cơ hội, xét lại,
mặt khác Người nêu lên sự cần thiết phải xây dựng một đảng kiểu mới của giai cấp
công nhân. Thực tế lịch sử đã chứng minh tính chất phi nghĩa của chiến tranh đế quốc
và chiến tranh xâm lược thuộc địa đồng thời chứng minh sự đúng đắn trong lập trường
của Lênin. Tại đại hội Stutga (1907), Lênin được bầu vào chủ tịch đoàn. Do sự đấu
tranh kiên quyết của Lênin và những người Mácxít, nghị quyết chống chiến tranh xâm
lược thuộc địa đã được thông qua với đa số phiếu.
Do ảnh hưởng của cuộc cách mạng Nga 1905-1907, những vấn đề nổi bật như :
quyền lãnh đạo của giai cấp vô sản trong cuộc cách mạng dân chủ tư sản, liên minh
công nông, cách mạng không ngừng, được thảo luận sôi nổi. Nội bộ Quốc tế II chia
làm 3 phái :
 Phái cơ hội, xét lại đứng đầu là Bestainer, Walkoln công khai phản đối quyền
lãng đạo của đảng vô sản trong cuộc cách mạng dân chủ tư sản và bác bỏ tư
tưởng của Lênin về cách mạng không ngừng.
 Phái trung gian (phái giữa) đứng đầu là Cauxky cho rằng, giai cấp vô sản chỉ có
thể giành được thắng lợi tạm thời vì giai cấp vô sản chưa phải là lực lượng
chiếm đa số trong dân cư , chống lại bãi công chính trị.
 Phái Mácxít đứng đầu là Lênin, lãnh tụ của cách mạng Nga, có lý luận sắc bén,
thực tế đấu tranh phong phú đã sáng tạo nguyên tắc Mácxít phản ánh trong việc
lãnh đạo cách mạng Nga.

- Mâu thuẫn giữa quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa với những tàn dư của chế độ
nông nô lạc hậu ngày càng trầm trọng.
 Giai cấp địa chủ phong kiến bị mất ¼ ruộng đất trong cải cách ruộng đất tỏ ra bất
mãn và quay lại chống chính phủ Nga hoàng. Một bộ phận tư sản hoá thành lập
Đảng “Xã hội Cách mạng” đề ra cương lĩnh không tưởng, phản động “ chủ nghĩa
Dân tuý” chủ trương phát triển tư bản chủ nghĩa theo con đường tiểu nông, thoả
hiệp cải lương, khủng bố cá nhân.
 Giai cấp nông dân được giải phóng khỏi thân phận nông nô nhưng hầu hết không
có tiền chuộc để nhận khẩu phần ruộng đất ít ỏi được chia vẫn phải lĩnh canh
ruộng đất của địa chủ với những điều kiện cay nghiệt. Họ bị bần cùng hoá, bị phá
sản và một bộ phận phải bán sức lao động để trở thành công nhân công, nông
nghiệp. Giai cấp nông dân đòi hỏi cao về ruộng đất đã tích cực tham gia đấu tranh
cách mạng để tiêu diệt quyền sở hữu ruộng đất của địa chủ.
 Giai cấp tư sản và trí thức không có quyền lợi về chính trị, yếu về kinh tế bị tư sản
mại bản và quý tộc tư sản tài chính chèn ép nên mâu thuẫn gay gắt với chính
quyền phong kiến đòi đẩy mạnh hơn nữa cải cách xã hội. Một bộ phận thành lập
Đảng “Dân chủ Lập hiến” chủ trương đấu tranh cải lương đòi tự trị địa phương,
tuyên truyền chủ nghĩa dân tộc, phá hoại sự đoàn kết trong phong trào công nhân
và các dân tộc vùng biên cương và lợi dụng phong trào quần chúng để đạt mục
đích chính trị.
 Giai cấp công nhân Nga không ngừng lớn mạnh về số lượng (riêng công nhân cơ
khí có 1,5 triệu người), sống khá tập trung và có tinh thần đấu tranh cách mạng rất
cao. Vào cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, phong trào công nhân Nga phát triển
mạnh mẽ dưới tác động của nhiều trào lưu tư tưởng. Chủ nghĩa cơ hội, xét lại tràn
vào Nga với chủ nghĩa “kinh tế” thông qua các tờ báo, văn kiện để làm chệch
hướng đấu tranh của công nhân.
Trong giai đoạn này, chủ nghĩa Mác ảnh hưởng vào Nga và nhanh chóng
giành được ưu thế. Năm 1883, nhóm Mácxít đầu tiên ra đời “Giải phóng lao
động” do Plekhanov lãnh đạo. Trong khi truyền bá chủ nghĩa Mác và chống lại tư
tưởng của phái Dân tuý, ông lại sai lầm nghiêm trọng khi không đánh giá đúng

Quá trình tích luỹ tư bản và tập trung sản xuất đã hình thành nhiều công ty độc
quyền, lũng đoạn các ngành kinh tế. Tuy là một nước lạc hậu về kinh tế và bị lệ thuộc
vào tư bản nước ngoài (năm 1900, tư bản nước ngoài chiếm 48,9% cổ phần trong ngành
chế biến kim khí và chế tạo máy, 87,7% công nghiệp khai thác mỏ, con nợ của tư bản
Pháp ) nhưng tư bản Nga vẫn chú ý xuất khẩu tư bản sang các nước ở viễn Đông, Ban
căng… để thu lại lợi nhuận từ sự nô dịch và thống trị các dân tộc khác.
Tóm lại
: Nước Nga cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX là nơi tập trung những mâu
thuẫn gay gắt nhất của chủ nghĩa đế quốc. Nó chính là sự kết hợp đủ mọi hình thức tàn
khốc nhất của chủ nghĩa tư bản với chế độ phong kiến nông nô man rợ. V.I.Lênin đã gọi
Nga là “đế quốc phong kiến quân sự”. Phong trào đấu tranh cuả nhân dân Nga đang sôi
sục, Nước Nga đang đứng trước một cơn bão táp cách mạng.
2. QUÁ TRÌNH CỦA CUỘC CÁCH MẠNG
2.1. CUỘC CÁCH MẠNG BÙNG NỔ
Đầu thế kỷ XX, những mâu thuẫn trong xã hội Nga phát triển đến đỉnh điểm. Cuộc
khủng hoảng kinh tế thế giới 1900-1903 tác động vào nước Nga càng làm cho đời sống
của các tầng lớp nhân dân lâm vào cảnh cùng cực. Cuộc chiến tranh Nga-Nhật (1904-
1905) đã đẩy nước Nga vào một cuộc khủng hoảng toàn diện. Để có được khoản chiến
phí, chính phủ Nga hoàng đã tăng cường bóp nặn nhân dân bằng cách tăng thuế và vay
Th.s. Bùi Văn Hùng Khoa Lịch Sử
Đề cương bài giảng Lịch sử thế giới cận đại 31
nợ nước ngoài. Để tăng cường lực lượng quân đội, Nga hoàng đã ra lệnh tổng động
viên, rút phần lớn công nhân ra khỏi nhà máy, xí nghiệp làm dấy lên cao trào phản chiến
ở khắp mọi nơi.
Từ cuối năm 1904, phong trào đấu tranh của quần chúng nhân dân đã diễn ra khắp
toàn quốc mà đi đầu là giai cấp công nhân. Tiêu biểu cho các phong trào này là cuộc bãi
công chính trị của công nhân dầu mỏ Bacu dưới sự lãnh đạo của Ủy ban Bônsêvích,
cuộc tổng đình công của 15 vạn công nhân Peterburg. Trước tình hình đó, Sở mật thám
Peterburg đã ra lệnh cho linh mục Gapon đứng ra thành lập “Tổng hội thợ thuyền các
nhà máy Nga” âm mưu đẩy công nhân vào một cuộc đấu tranh mang tính chất manh

4/6/1905, binh lính trên chiến hạm Pôtemkin ở hải cảng Ôđétxa đã làm cuộc binh biến.
Điều này chứng tỏ công cụ của chính phủ Nga hoàng đã bị lung lay và khả năng binh
vận đã xuất hiện. Từ ngày 22 đến ngày 24/6/1905, 70 ngàn công nhân ở Lốt,
Vôdơnétrenxcơ đã khởi nghĩa vũ trang và lập ra Xô viết đầu tiên ở Nga.
Tháng Muời năm 1905 nổ ra một cuộc tổng bãi công chính trị của công nhân toàn
Nga mà quyết liệt nhất là cuộc bãi công của hơn 1 triệu công nhân bưu điện , điện lực
và đường sắt. Toàn bộ nước Nga bị tê liệt, Nga hoàng run sợ vội vàng cử Vitơ làm Thủ
Th.s. Bùi Văn Hùng Khoa Lịch Sử
Đề cương bài giảng Lịch sử thế giới cận đại 32
tướng chính phủ và triệu tập “Hội nghị Đuma Nhà nước có quyền lập pháp không tư
vấn”. Chính phủ Vitơ ra tuyên ngôn 17/10, hứa hẹn ban bố một số quyền tự do dân chủ.
Giai cấp tư sản, Đảng Xã hội cách mạng, phái Mensêvích vội vàng tuyên bố Nga hoàng
đã đầu hàng nhân dân và kêu gọi ngừng đấu tranh ủng hộ Chính phủ lập hiến. Trên thực
tế, chính phủ Nga hoàng chỉ ân xá bọn tội phạm hình sự để chúng lập ra tổ chức “Trăm
Đen” làm công cụ để khủng bố các chiến sĩ cách mạng.
Ngày 13/11/1905, Lênin về nước trực tiếp chỉ đạo cách mạng. Người đặc biệt nhấn
mạnh là cần phải giành quyền lãnh đạo các Xô viết về tay Đảng Bônsêvích để hợp nhất
cơ quan lãnh đạo khởi nghĩa vũ trang với chính quyền cách mạng thành cơ quan dân
chủ chuyên chính của giai cấp vô sản và nhân dân. Người lập kế hoạch khởi nghĩa vũ
trang giành chính quyền vào tháng Chạp năm 1905 ở Pêtécbua và Mátxcơva. Theo đúng
kế hoạch, ngày 7 tháng Chạp năm 1905, cuộc khởi nghĩa vũ trang đã diễn ra ở
Mátxcơva dưới sự lãnh đạo của Ủy ban Bônsêvích. Cuộc chiến đấu diễn ra quyết liệt
trong 9 ngày và bị dìm trong biển máu. Nguyên nhân thất bại là do thiếu kinh nghiệm
đấu tranh vũ trang, thiếu vũ khí, thiếu sự phối hợp thống nhất trong toàn quốc, thiếu sự
phối hợp với binh lính và nông dân.
Ở Pêtécbua, phái Mensêvích khống chế quyền lãnh đạo các Xô viết nên cố tình phá
hoại công tác chuẩn bị khởi nghĩa vũ trang. Cuộc khởi nghĩa vũ trang ở đây đã không
diễn ra như kế hoạch. Tuy nhiên, phong trào vẫn diễn ra ở nhiều nơi khác như Nam
Cápcadơ do Xtalin lãnh đạo, ở Xêvaxtôphôn, Crônxtát, Ucraina, Léttôni, Gioócgi, Phần
Lan, Balan, Xibêri

Các cuộc đấu tranh của nông dân còn mang tính tự phát nên họ chưa ý thức được về
vai trò đấu tranh chính trị của giai cấp vô sản.
Phong trào chưa lôi kéo được một bộ phận binh lính trong quân đội Nga hoàng.
Về khách quan:
Cuộc cách mạng diễn ra trong bối cảnh chủ nghĩa đế quốc đang phát triển nên các
nước đế quốc hoảng sợ và rảnh tay can thiệp dập tắt phong trào.
3.2. Ý NGHĨA LỊCH SỬ
Đối với nước Nga, đây là cuộc cách mạng dân chủ nhân dân đầu tiên đã làm cho giai
cấp công nhân và nhân dân lao động Nga giác ngộ cao hơn rất nhiều về chính trị thấy rõ
bộ mặt của Nga hoàng và thái độ của giai cấp tư sản cũng như vai trò lãnh đạo của giai
cấp vô sản, chứng tỏ nông dân lao động là lực lượng cách mạng to lớn, uy tín của Lênin
và Đảng Bônsêvích ngày càng lớn.
Giáng một đòn nặng nề vào nền thống trị của địa chủ tư sản làm suy yếu chế độ Nga
hoàng và báo trước một cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa sẽ nổ ra.
Là cuộc tổng diễn tập đầu tiên cho cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa tháng Mười.
Đối với thế giới, mở đầu cho một giai đoạn bão táp cách mạng mới, ảnh hưởng sâu
rộng đến phong trào công nhân các nước tư bản chủ nghĩa và phong trào giải phóng dân
tộc thế giới.

Đến cuối năm 1914, kế hoạch đánh nhanh thắng nhanh của Đức bị phá sản
2.2. GIAI ĐOẠN II
Năm 1915, chiến sự diễn ra ác liệt ở mặt trận Nga, liên quân Đức - Áo - Hung đẩy
quân Nga ra khỏi Đông Phổ. Cuối năm 1915, Ý tham gia phe hiệp ước. Quân liên minh
đánh bại Xécbi và lập một trục tuyến từ Đức đến Thổ Nhĩ Kỳ. So sánh lực lượng hai
bên ngang bằng.
Năm 1916, quân Đức chuyển mặt trận sang phía Tây. Phe Hiệp ước mở ba cuộc tấn
công lớn đẩy quân Đức vào thế phòng ngự bị động.
2.3. GIAI ĐOẠN CUỐI
Đầu năm 1917, Đức tiến hành cuộc chiến tranh bằng tàu ngầm để phong toả hải
quân Anh. Tháng 4/1917, Mỹ tuyên chiến với Đức. Thế trận nghiêng về phe hiệp ước.
Cách mạng tháng Mười Nga thành công, nước Nga tuyên bố rút khỏi cuộc chiến. Năm
Th.s. Bùi Văn Hùng Khoa Lịch Sử
Đề cương bài giảng Lịch sử thế giới cận đại 35
1918, Cách mạng Đức bùng nổ. Ngày 29/9/1918, Bungari tuyên bố đầu hàng; ngày
30/10/1918, Thổ Nhĩ Kỳ đầu hàng. Ngày 1/11/1918, Đức ký hiệp ước đình chiến.
Ngày 2/11/1918, Áo - Hung tuyên bố đầu hàng; ngày 9/11/1918, nền cộng hoà Đức
tuyên bố thành lập. Cuộc chiến tranh thế giới thứ nhất kết thúc.