Danh và thực! Xưa nay có kẻ danh để không “nát với cỏ cây” thường hiếm. Vì hiếm nên qúy.
Quý nên được ngưỡng vọng, tôn kính. Giầu có chưa là gì. Quyền thế chưa là cái
đinh gì so với danh vọng, danh tiếng. Chính thế mà chữ danh luôn luôn là nỗi khao
khát đầy mầu sắc bi kịch của biết bao người. Có cả muôn vạn cách để lưu danh ở
đời. Nhưng có lẽ cái cách mà nhiều người tìm đến nhất là học. Thuận theo lẽ trời
sẽ là: học để thành tài, để có dịp đem cái tài ra phụng sự đất nước, "ích quân trạch
dân" rồi danh tiếng sẽ tự đến, sẽ lưu truyền đời nào sang đời khác, thành tên đất,
tên làng… tồn tại cùng trời đất. Có danh là để dễ bề làm sáng nghiệp tổ tiên, làm
cho ngay thẳng công lý. Khổng Tử bảo: "Danh có chính thì ngôn mới thuận" vừa
nói nên khát vọng của kẻ sĩ nhưng đồng thời cũng gắn cho họ một sử mệnh thật
lớn lao mà một kẻ vô đạo cũng sẽ vô dụng nếu như không là tai họa cho nhân quần.

Vì thế, chỉ cần có thực tài thì hiển nhiên là sẽ có danh. Tài cao, đức trọng, lĩnh hội
được mệnh trời thì có danh lớn. Tài hèn, sức mọn thì chỉ cần sống cho ra một con
người, cũng là có danh rồi. Cái "thực" trong trường hợp này chính là tự biết mình
không có tài cao.

Danh là thế, thực là thế, từ cổ đã thế, tưởng mãi về sau vẫn thế. Nhưng bắt đầu từ
khi chữ danh đi kèm với chữ lợi, với quyền lực thì cái thuận trình trên kia bị đảo
ngược. Vốn bắt đầu từ sự ghi nhận, suy tôn của mọi người, chữ danh trở thành vật
có thể chiếm đoạt, mua bán, với không ít người. Nó bị biến thành một thứ giả
trang hào nhoáng, dễ lòe bịp, che đậy những toan tính tầm thường. Giờ đây không
phải thực tài tạo ra danh tiếng mà là tiền, vàng, ngoại tệ mạnh, là thói xu thời hèn
nhát, là sự vô đạo không bị nguyền rủa. Khi đã không bắt đầu từ tài (thực cái mình
có) thì cái thứ danh khoác lên mình hiển nhiên là danh hão, danh giả. Tức là "Hữu
đanh vô thực", "danh bất xứng thực". Điều đáng nói là những kẻ "hữu danh" kiểu
ấy biết rất rõ họ không xứng với cái danh ấy. Họ biết rằng: vì mưu lợi cho bản
thân họ phải chui luồn đi cổng hậu, dùng tiền mua một cách khuất tất cởi thứ danh

Đã đến lúc cần phải hiểu đến nơi, đến chốn về chữ đức trong cặp phạm trù tài -
đức. Tôi thiển nghĩ rằng, cái đức của kẻ có học, có tài là cái đức lớn, là lương tri
có thể tạo ra không chỉ lòng tốt, sự thuần hậu mà còn biết nương theo quy luật để
thay đổi cuộc sống theo hướng tốt lên, không thể đánh đồng với thứ đạo đức thông
thường theo lối gọi dạ, bảo vâng, chỉ biết nghe theo, làm theo, đành rằng đôi khi
cũng cần nhưng lắm khi vô dụng thậm chí còn vô tình tạo ra tai họa. Sự lựa chọn
giữa tài và đức phả là sự lựa chọn giữa tài và đức lớn trên kia. Một người chỉ tốt
bản năng, thậm chí tốt mù quáng chắc gì đã là tốt?