Văn hóa mặc của người đàn ông Việt

Cách ăn mặc của người đàn ông Việt cổ truyền ở vùng văn hóa châu thổ Bắc Bộ,
một vùng văn hóa gốc và là cái nôi sinh thành dân tộc Việt có rất nhiều nét đặc
sắc. Cách ăn mặc của cư dân đàn ông trồng lúa ở đây, trước hết cũng vẫn là một
ứng xử văn hóa trong việc thích ứng với thiên nhiên vùng châu thổ Bắc Bộ, vốn
là một vùng văn hóa độc đáo và đặc sắc, bao gồm lưu vực sông Hồng, sông Thái
Bình và sông Mã. Ở đây có cả bốn mùa Xuân, Hạ, Thu, Đông. Tuy nhiên, hai
mùa nổi bật nhất ở Bắc Bộ vẫn là mùa đông và mùa hạ, thể hiện nét đặc thù khí
hậu thất thường của vùng này: gió mùa Hè nóng ẩm, hầm hập. Gió mùa Đông giá
buốt, làm rét run cầm cập, cắt ruột cắt gan. Vì vậy, cả đàn ông đàn bà đều ưa màu
sẫm, nhất là màu nâu đất, với các loại biến tấu, từ nâu non đến nâu già Đàn bà
đi làm bận váy thâm, áo nâu yếm nâu đã đành, đàn ông đi làm, trong lúc ứng phó
với cái nắng nóng ghê gớm của châu thổ Bắc Bộ vào mùa hạ, khi lao động "hai
sương một nắng" trên cánh đồng, thường để lưng trần cho "lộ thiên" hoàn toàn
phần trên còn phía thân người dưới, thì đóng khố. Thời xưa, đàn ông Việt thì "cởi
trần đóng khố", còn đàn bà Việt thì "váy vận yếm nang", là những đồ mặc phổ
biến nhất trong mùa nóng bức, khi cả đàn ông, đàn bà phải làm lụng "chồng cày
vợ cấy con trâu đi bừa". Thế nhưng, sau đó, cách mặc này lại được nâng cấp lên
thành cái đẹp trong văn hóa mặc của người Việt cổ truyền. Đàn ông đóng khố
đuôi lươn được coi là đẹp nhất trong cách mặc, ngang với đàn bà yếm thắm hở
lườn và nhất định như thế mới xinh. Sau này, nam giới ít để lưng trần hơn, họ
cũng mặc áo ngắn có hai túi phía dưới, lúc xẻ tà, lúc bít tà, với cách gọi của châu
thổ sông Hồng là áo cánh, còn ở châu thổ sông Cửu Long, người Nam Bộ kêu là
áo bà ba. Tuy nhiên đồ mặc phía dưới của nam giới với ban đầu là chiếc khố và
đóng khố, sau đã phát triển thành chiếc quần (một phần cơ bản là do cuối thế kỷ
XVII, để tạo nên sự đối lập với Đàng Ngoài, chúa Nguyễn đã lệnh cho trai gái
Đàng Trong "dùng quần áo Bắc Quốc" (Trung Hoa) để tỏ sự biến đổi. Còn xa
hơn nữa, ngay từ thời Bắc thuộc, phong kiến Trung Hoa đã muốn thay thế hoàn
toàn đồ mặc phía dưới của người Việt bằng chiếc quần, cho cả nam lẫn nữ).
Theo sách Cơ sở văn hóa Việt Nam của Trần Ngọc Thêm thì nam giới người Việt

đình. Do đó khi đứa trẻ ra đời, ngoài tã lót, thường đã có ngay những chiếc áo,
chiếc mũ xinh xắn đợi chờ
Thời kỳ này, trẻ sơ sinh có mũ thóp, thường làm bằng các loại vải nhẹ, mềm, đẹp,
khâu thành hình tròn ống bề ngang khoảng 3 - 4cm, đội vào đầu đứa bé để bảo vệ
thóp. Ít tháng sau, có các loại yếm dãi hình tròn, hình bầu dục
Trẻ ba bốn tuổi, con trai mặc áo cánh ngắn buộc dây bên cạnh (thay cúc). Quần
liền yếm, ở cổ yếm có hai dải nhỏ buộc ra sau gáy, còn hai dải bên cạnh buộc ra
sau lưng. Thường là quần khoét đũng. Con gái mặc váy liền yếm cũng có vải dài
buộc như quần con trai. Loại váy, quần liền yếm có tác dụng che bụng, che ngực,
khi trời nóng không cần mặc áo nữa.
Tóc con trai thường để hai bên hai mảng tóc (gọi là trái đào), một mảng dài hơn ở
giữa đỉnh đầu chải ra sau (gọi là chỏm hoa roi). Tóc con gái để một mảng ở chỗ
thóp (gọi là cút trước), một mảng ở phía sau đầu để dài đến gáy (gọi là cút sau).
Trẻ em được đeo các vòng tay, vòng chân, vòng cổ, khánh bằng bạc, có gắn quả
nhạc, vừa để trang sức vừa có ý nghĩa giữ "vía" cho trẻ (theo quan niệm thời đó).
Lên bảy, lên tám tuổi: em gái đã mặc yếm, áo cánh ngắn, ngoài mặc áo dài bốn
thân màu nâu hay đen. Thắt lưng buông dải phía trước. Mặc váy hoặc quần thâm.
Đầu vấn khăn, tuy tóc không có bao nhiêu, chít khăn vuông. Mùa rét mặc thêm
chiếc áo bằng loại vải thô mở ngực, không dùng cúc mà có dây nhỏ buộc hai vạt
vào với nhau khi cần thiết. Chân đi dép da hay guốc gỗ. Đeo khuyên (mấm) bạc.
Em trai thường mặc áo cánh và quần trắng. Đi đâu cũng mặc áo dài the thâm
hoặc vải trắng. Cắt tóc ngắn, cũng có khi đội khăn xếp. Đi guốc gỗ, hoặc đi chân
đất. Có em đi giày Gia Định. Ở tuổi này tóc nhiều em vẫn còn để trái đào hoặc để
cút thường là con nhà nghèo.
Con nhà giàu ở thành thị, nữ mặc áo dài trắng bằng lụa hay gấm, sa tanh các màu,
cài cúc cạnh sườn. Quần trắng. Đi guốc gỗ quai ngang hay giày cườm. Tóc để cút
sau dài, buộc lại cho gọn hoặc cắt theo kiểu tóc Nhật Bản (phía trước cắt ngang
bằng, hai bên dài hơn ở giữa nhưng cũng cắt ngang bằng, khoanh ra phía sau),
hoặc dùng lược bờm gài ngược tóc lên cho khỏi xõa xuống mắt. Đồ trang sức có
hoa tai đầm, kiềng vàng, vòng tay hoặc lập lắc (plaque) vàng. Các em trai cũng