Thanh Sơn quê tôi: truyền thống văn hóa và lịch
sử
ưới đây là bài "Địa giới huyện Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ trong lịch sử" được đăng
trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử số 2 (327)/ 2003 của Trung tâm KHXH & NV Quốc
Gia, Viện Sử học. Kính mời các bạn là người con Thanh Sơn cùng đọc nhé!
Thanh Sơn là huyện miền núi phía tây nam tỉnh Phú Thọ. Phía tây giáp huyện Phù Yên tỉnh
Sơn La, phía tây bắc giáp huyện Văn Chấn tỉnh Yên Bái, phía bắc giáp huyện Yên Lập, phía
đông bắc giáp huyện Tam Nông, phía đông giáp huyện Thanh Thuỷ, phía nam và đông nam
giáp tỉnh Hoà Bình. Là một huyện lớn với diện tích 1.308,6 km2, Thanh Sơn chiếm gần 1/3
diện tích toàn tỉnh Phú Thọ. Tuy vậy không phải ngay từ buổi đầu lịch sử dựng nước, Thanh
Sơn đã có tên và địa giới như vậy. Việc nghiên cứu địa giới huyện Thanh Sơn với những biến
đổi của huyện này trong lịch sử là cần thiết nhằm làm sáng tỏ lai lịch mảnh đất cổ này- quê
hương của người Việt cổ, góp phần vào công cuộc xây dựng và phát triển kinh tế, văn hoá
xã hội huyện Thanh Sơn trong giai đoạn hiện nay.
Ngược dòng lịch sử, vào buổi đầu lịch sử dựng nước dưới thời Hùng Vương (từ thế kỷ VII
Tr.Cn – III Tr. Cn), các vua Hùng đã chia đất nước ra làm 15 bộ (lạc) là: Giao Chỉ, Việt
Thường thị, Vũ Ninh, Quân Ninh, Gia Ninh, Ninh Hải,Lục Hải, Thang Tuyền, Tân Xương, Bình
Văn, Văn Lang, Cửu Chân, Nhật Nam, Hoài Hoan, Cửu Đức(1). Bộ Văn Lang là bộ lớn và
hùng mạnh nhất trong 15 bộ, là bộ căn bản nơi các vua Hùng đóng đô, trung tâm của nước
Văn Lang. Thanh Sơn lúc đó thuộc vào bộ này. Đây là mảnh đất cổ, nằm trong cái nôi của
nền văn minh Đông Sơn rực rỡ, địa bàn sinh sống của cư dân Lạc Việt (Việt cổ) mà hậu duệ
của họ ngày nay là người Mường, bộ phận chiếm gần 75% trong cơ cấu dân cư của huyện
hiện nay.
Theo tài liệu khảo cổ học, trên địa bàn Thanh Sơn đã phát hiện được nhiều loại công cụ như
rìu đá mài loại hình có vai, loại hình tứ giác được tìm thấy ở các xã Địch Quả, Mỹ Thuận, Võ
Miếu… Các loại hiện vật khác bằng đồng như rìu xéo, rìu tứ giác, giáo, dao găm và các loại
vò, trang sức… tìm được trong địa bàn huyện thuộc nền văn hoá Đông Sơn. Chỉ tính từ năm
1975 về trước, Thanh Sơn đã phát hiện được 39 chiếc trống đồng từ loại II đếnloại IV theo
cách phân loại của Hêghơ có niên đại từ thời Hùng Vương về sau(2). Hiện nay, tổng số trống
đồng phát hiện và khai quật được trong huyện đã hơn 50 chiếc từ loại I đến loại IV(3). Điều
đó nói lên rằng Thanh Sơn từ xa xưa đã là địa bàn cư trú liên tục của người Lạc Việt. Họ đều

ra thì nhà Hán đặt thêm quận Nhật Nam, gộp với 4 quận ở miền nam Trung Quốc gọi là bộ
Giao Chỉ. Năm 203 S.Cn, dưới thời Đông Hán (năm 25- năm 220), theo đề nghị của Thái thú
bộ Giao Chỉ là Sỹ N***********, nhà Đông Hán đổi bộ Giao Chỉ làm Giao Châu. Đến năm
213, nhà Đông Hán lại bỏ tên Giao Châu và nhập 3 quận của Âu Lạc cũ vào Kinh Châu (7).
Đất Thanh Sơn vẫn thuộc huyện Mê Linh quận Giao Chỉ như cũ.
Năm 220, nhà Đông Hán xụp đổ, Trung Quốc rơi vào cục diện cát cứ, lịch sử gọi là thời Tam
quốc (220- 280) và lưỡng Tấn(265 - 420). Dưới thời Tam quốc ( Ngô, Thục, Nguỵ), nước ta
bị nhà Ngô đô hộ. Đến cuối đời Ngô, theo đề nghị của Châu mục Giao Châu là Đào Hoàng,
đất Giao Châu bị chia làm 6 quận. Quận Giao Chỉ bị tách đất để lập thêm 2 quận mới là Vĩnh
Bình và Tân Hưng. Quận Cửu Chân cũng bị tách ra lập thêm quận Cửu Đức. Quận Tân hưng
vốn trước là đất Giao Chỉ, gồm đất huyện Mê Linh đời Hán, tức gồm miền Vĩnh Phúc, miền
bắc Sơn Tây và miền Phú Thọ, Yên bái ngày nay. Quận này được chia ra các huyện là Mê
Linh, Gia Hưng, Ngô Định, Phong Sơn, LâmTây, Tây Đạo. Đất Thanh Sơn trước thuộc về
huyện Mê Linh quận Giao Chỉ đến đây thuộc về huyện Gia Ninh quận Tân Hưng(8) và phía
tây huyện Thanh Sơn ngày nay thuộc về huyện Phù Yên quận Vũ Bình.
Sang thời lưỡng Tấn, quận Tân Hưng đổi thành Tân Xương. Thanh Sơn vẫn nằm trong huyện
2
Gia Ninh của quận này và một phần thuộc về huyện Phù Yên quận Vũ Bình.
Năm 420, nhà Tấn xụp đổ. Trung Quốc diễn ra cục diện Nam- Bắc triều. Nước ta bị Nam
Triều ( gồm các triều Tống, Tề, Lương, Trần) đô hộ từ năm 420 đến năm 589. ở thời kỳ này,
địa giới quận Tân Xương không có gì thay đổi lớn. Đến đời nhà Tống, quận Tân Xương bị đổi
thành Nghĩa Xương. Đến thời nhà Tề thì bỏ huyện Mê Linh, đặt thêm huyện Phạm Tin và
gồm 3 huyện thuộc quận Vũ Bình đời Tống là Ngô Định, Tây Đạo, Tân Hoá. Sang đời nhà
Trần, Quận Nghĩa Xương đổi thành Hưng Châu. Địa giới Thanh Sơn không có gì thay đổi.
Trên thực tế, kể từ năm 542 khi cuộc khởi nghĩa của nhân dân ta dưới sự lãnh đạo của Lý
Bý thắng lợi, lập nên nhà nước Vạn Xuân tồn tại đến năm 602 quyền thống trị của Nam
triều với đất nước ta được xoá bỏ.
Năm 589, nhà Trần ở Trung Quốc bị diệt vong, nhà Tuỳ lên thay. Mặc dù chưa đánh bại
được nhà nước Vạn Xuân độc lập tự chủ nhưng năm 598 nhà Tuỳ tiến hành cải cách địa giới
hành chính, đổi quận làm châu, gộp nhiều châu huyện nhỏ thành châu huyện lớn. Quận

(1509 – 1592), xứ Hưng Hoá lại đổi thành trấn Hưng Hoá.
Đến đời nhà Mạc (1527 – 1592), huyện Thanh Nguyên do phạm huý với tên của Mạc Tuyên
Tông ( tức là Mạc Phúc Nguyên) nên bị đổi thành huyện Thanh Xuyên. Dưới thời Lê Trung
Hưng, Thanh Xuyên lại bị đổi thành Thanh Làm thuộc phủ Gia Hưng, trấn Hưng Hoá. Huyện
Thanh Xuyên do thổ tù họ Hà và phụ đạo họ Đinh thế tập cai quản (12). Sau đó, Chúa Trịnh
lại phân chia các trấn thành các nội trấn và ngoại trấn, huyện Thanh Xuyên, phủ Gia Hưng
trấn Hưng Hoá thuộc ngoại trấn.
Dưới thời Nguyến Gia Long, về địa giới hành chính Thanh Sơn thuộc trấn Hưng Hoá với 28
“sách” ( tương đương với thôn, trại) là Khả Cửu, Cự Bành, Địch Quả, Xuân Đài, Hùng Nhĩ,
Long Cốc, Quỳnh Lâm, Thiết Khoán, Thắng Sơn, Sơn Vi, Hiếu Cần, Cự Đồng, Phương Giao,
Phù Sùng, Hương Cần, Phù Lao, Cự Thắng, Thạch Kệ, Vân Lũng, An Làng, Hoàng Lạn, Tang
Ma, Thạch Sùng, Hùng Vĩ, Hoàng Của, Lai Động, Kiệt Sơn, Hoàng Lan (13).
Năm 1831 – 1832, Vua Minh Mạng thực hiện cải cách lại địa giới hành chính địa phương,
xoá bỏ các tổng trấn, đổi các dinh trấn thành tỉnh. Cả nước được chia ra làm 30 tỉnh và 1
phủ thừa tuyên. Năm 1831,các trấn phía bắc được đổi thành 18 tỉnh, trấn Hưng Hoá đổi
thành tỉnh Hưng Hoá, huyện Thanh Xuyên thuộc phủ Gia Hưng của tỉnh này.
Năm Minh Mệnh thứ 14 ( 1833), huyện Thanh Xuyên được chia ra và đặt thành huyện
Thanh Sơn và huyện Thanh Thuỷ, đổi “sách” thành xã và đặt tên tổng thuộc tỉnh Hưng Hoá.
Như vậy, tên huyện Thanh Sơn mới có từ năm 1833 và địa giới tương đương địa giới huyện
hiện nay. Năm Tự Đức thứ 4 (1850), huyện Thanh Sơn được kiêm n*********** thêm
huyện Thanh Thuỷ. Khi đó trị sở huyện Thanh Sơn đặt tại làng Phương Giao thuộc xã Đào
Xá huyện Thanh Thuỷ ngày nay.
Cuối thế kỷ XIX, sau khi triều Nguyễn đầu hàng thực dân Pháp xâm lược, với chính sách
chia để trị, thực dân Pháp đã tiến hành xáo trộn, chia nhỏ địa giới hành chính nước ta. Do
đó, địa giới huyện Thanh Sơn cũng liên tục bị biến đổi theo những chính sách đó. Tháng 6
năm 1886, Toàn quyền kinh lược Bắc Kỳ ký Nghị định thành lập tỉnh Mường, Thanh Sơn bị
cắt ra khỏi tỉnh Hưng Hoá chuyển vào đó (14).
Ngày 09 tháng 06 năm 1890, Toàn quyền kinh lược Bắc Kỳ ký Nghị định chuyển phần đất
của huyện Bất Bạt tỉnh Sơn Tây phía trên tả ngạn sông Đà cho tỉnh Hưng Hoá, gồm 7 làng
là Vô Song, Yên Dục, Phượng Mao, Lăng Xương, Tinh Nhuệ lập thành tổng Tinh Nhuệ thuộc

Phú Thọ do đó tỉnh
Hưng Hoá được chuyển gọi thành
tỉnh Phú Thọ (17). Huyện Thanh Sơn được gọi là châu Thanh Sơn với 5 tổng và 32 làng:
Tổng Cự Thắng có 12 thôn (xã) là Cự Đồng, Cự Thắng, Đa Nghệ, Giáp Lai, Hoàng Trung,
Hùng Nhĩ, Lãng Khuê, Tất Thắng, Thắng Sơn, Thạch Khoán, Thục Luyện.
Tổng Kiệt Sơn có 4 thôn (xã) là Kiệt Sơn, Lai Đồng, Thạch Kiệt, Thu Cúc.
Tổng Tinh Nhuệ có 4 thôn (xã) là Ban Thôn, Lạc Song, Lương Nha, Lương Sơn.
Tổng Xuân Đài có 8 thôn (xã) là Cự Bành, Địch Quả, Đồng Quan, Long Cốc, Thu Ngạc,Văn
Lung, Xuân Đài, Yển Khê.
Tổng Yên Lãng Vó 4 Thôn (xã) là Hương Cần, Thái Cần, Khả Cửu, Yên Lãng (18). Từ đó địa
giới Thanh Sơn tạm ổn định.
Sau cách mạng Tháng Tám năm 1945, nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hoà ra đời, cấp
tổng được xoá bỏ, thôn đổi thành xã, châu đổi thành huyện. Châu Thanh Sơn đổi thành
huyện Thanh Sơn thuộc tỉnh Phú Thọ như trước. Đến tháng 03 năm 1968, tỉnh Phú Thọ sáp
nhập với tỉnh Vĩnh Phúc thành tỉnh Vĩnh Phú. Huyện Thanh Sơn trong giai đoạn này thuộc
tỉnh Vĩnh Phú. Đến tháng 11 năm 1996, Tỉnh Vĩnh Phú lại tách ra làm 2 tỉnh như trước,
huyện Thanh Sơn lại trở về với tỉnh Phú Thọ cho đến nay.
Hiện nay, huyện Thanh Sơn là huyện miền núi rộng nhất tỉnh, diện tích là 1.308,6 Km2. Dân
5
Bản đồ hành chính Tỉnh Phú Thọ