Văn hóa kinh doanh
Kinh doanh kinh đ c hi u theo hai nghĩa. Th nh t là “gây d ng, m mang thêm”. Th hai làượ ể ứ ấ ự ở ứ
“t ch c vi c s n xu t, buôn bán, d ch v nh m m c đích sinh l i”. Chúng tôi xin h ng sổ ứ ệ ả ấ ị ụ ằ ụ ợ ướ ự
tìm tòi c a mình trong văn hóa kinh doanh v i l p nghĩa th hai, t c là kinh doanh h ng t iủ ớ ớ ứ ứ ướ ớ
m c đích l i nhu n đ tái đ u t và đ m b o l i ích c a ng i qu n lý, ng i lao đ ng và làmụ ợ ậ ể ầ ư ả ả ợ ủ ườ ả ườ ộ
th a mãn t i đa nhu c u hàng hóa và các d ch v xã h i.ỏ ố ầ ị ụ ộ
Không ch Vi t Nam mà còn nhi u n c trên th gi i, nh ng toan tính v l i thi n c n,ỉ ở ệ ở ề ướ ế ớ ữ ụ ợ ể ậ
th m chí mang tính bóc l t, ch nh m m c đích kinh t đ n thu n mà b qua v n đ b o v vàậ ộ ỉ ằ ụ ế ơ ầ ỏ ấ ề ả ệ
gi gìn môi tr ng sinh thái, y u t văn hoá đã đ l i nh ng bài h c đ t giá, nh ng h u quữ ườ ế ố ể ạ ữ ọ ắ ữ ậ ả
vô cùng tai h i: môi tr ng sinh thái b ô nhi m, t n n xã h i, b nh t t ngày m t tr m tr ng.ạ ườ ị ễ ệ ạ ộ ệ ậ ộ ầ ọ
Có nghĩa là, s tăng tr ng quá nhanh v kinh t (GDP) đã không ph n ánh s phát tri n v vănự ưở ề ế ả ự ể ề
hoá và con ng i. Do v y, quan tâm đ n văn hoá, k t h p văn hoá v i kinh doanh, làm cho cáiườ ậ ế ế ợ ớ
l i (kinh t ) g n bó v i nh ng giá tr chân, thi n, m (kinh doanh có văn hoá) là xu h ngợ ế ắ ớ ữ ị ệ ỹ ướ
chung c a các doanh nghi p mu n t n t i và phát tri n lâu dài. Văn hoá kinh doanh (hay kinhủ ệ ố ồ ạ ể
doanh có văn hoá) th hi n qua vi c ki m l i chân chính trên c s tài năng, s c l c c a ng iể ệ ệ ế ờ ơ ở ứ ự ủ ườ
kinh doanh. Đ ng ti n thu đ c c a ng i kinh doanh ph i là đ ng ti n làm ra b i s nhanhồ ề ượ ủ ườ ả ồ ề ớ ự
nh y n m b t thông tin và nhu c u th tr ng, không ng ng c i ti n k thu t, ki u đáng s nạ ắ ắ ầ ị ườ ừ ả ế ỹ ậ ể ả
ph m, đ i m i các hình th c d ch v h ng t i t ti n ích ngày càng cao ch không ph i làẩ ổ ớ ứ ị ụ ướ ớ ự ệ ứ ả
b i buôn l u, hành vi gian l n thu . làm hàng nhái hàng gi . h i l M t khác văn hoá kinhở ậ ậ ế ả ố ộ ặ
doanh (hay kinh doanh có văn hoá) còn th hi n vi c ng i kinh doanh ph i bi t quan tâmể ệ ở ệ ườ ả ế
đ n l i ích tinh th n, khuy n khích tài năng sáng t o c a ng i lao đ ng, gi gìn và ngày càngế ợ ầ ế ạ ủ ườ ộ ữ
c ng c ch tín đ i v i b n hàng và khách hàng.ủ ố ữ ố ớ ạ
Khi nói kinh doanh có văn hoá (hay văn hoá kinh doanh) là ta đã nói đ n m t v n đ c t lõi,ế ộ ấ ề ố
mang tính b n ch t c a kinh doanh đó là v n đ đ o đ c c a ng i kinh doanh. Nói cách khácả ấ ủ ấ ề ạ ứ ủ ườ
kinh doanh có văn hoá là kinh doanh ph i có đ o đ c. Đ o đ c c u ng i kinh doanh khôngả ạ ứ ạ ứ ầ ườ
ph i là v n đ tr u t ng, mà r t c th : tính trung th c, gi ch tín đáp ng đ c đòi h i c aả ấ ề ừ ượ ấ ụ ể ự ữ ữ ứ ượ ỏ ủ
cu c s ng. không ch y theo l i ích c a cá nhân hay nhóm ng i đ làm ăn đ i trá. l a đ o,ộ ố ạ ợ ủ ườ ể ố ừ ả
ch p gi t, "đánh qu " b t ch p m i th đo n, k c vi c lo i tr đ i th trên th ng tr ng.ụ ậ ả ấ ấ ọ ủ ạ ể ả ệ ạ ừ ố ủ ươ ườ
Nhi u doanh nghi p hi n nay đã ch tr ng đ a ra hình nh t i u nh m nâng cao uy tín choề ệ ệ ủ ươ ư ả ố ư ằ
doanh nghi p qua nh ng tri t lý kinh doanh nh ph c v khách hàng hoàn h o, coi khách hàngệ ữ ế ư ụ ụ ả
là th ng đ ch tín quý h n vàng, g i tr n ni m tin Ph i chăng đây chính là nh ng tác đ ngượ ế ữ ơ ử ọ ề ả ữ ộ
mà t góc đ c a b n thân, m i chúng ta s b sung thêm khi đ t mình vào công vi c c a m từ ộ ủ ả ỗ ẽ ổ ặ ệ ủ ộ
doanh nhân đang kinh doanh m t cách có văn hoá.ộ
Văn hoá kinh doanh có th xem là chìa khoá m ra s thành công và phát tri n c a c n n kinhể ở ự ể ủ ả ề
t đ t n c nói chung, c a m i doanh nghi p nói riêng. Doanh nhân khi kh i nghi p cũng nhế ấ ướ ủ ỗ ệ ở ệ ư
khi đã tr thành nhũng "đ i gia” đ u c n tâm ni m và duy trì vi c làm này. B i, văn hoá là n nở ạ ề ầ ệ ệ ở ề
t ng tinh th n, là đ ng l c thúc đ y xã h i phát tri n. ả ầ ộ ự ẩ ộ ể
M t góc nhìn v văn hóa doanh nghi pộ ề ệ
Văn hóa doanh nghi p xu t hi n b i s ng m đ nh hay đ c xây d ng nên? B n có th chiaệ ấ ệ ở ự ầ ị ượ ự ạ ể
các giá tr c a doanh nghi p thành hai ph n. Ph n th nh t là các giá tr t n t i m t cách tị ủ ệ ầ ầ ứ ấ ị ồ ạ ộ ự
phát. M t s trong các giá tr đó đ c coi là đ ng nhiên, chúng ta g i là các ng m đ nh. Ph nộ ố ị ượ ươ ọ ầ ị ầ
th hai là các giá tr mà nhà lãnh đ o mong mu n đ a vào doanh nghi p. ứ ị ạ ố ư ệ
Nh ng giá tr đ c các thành viên ch p nh n thì s ti p t c duy trì theo th i gian và d n d nữ ị ượ ấ ậ ẽ ế ụ ờ ầ ầ
đ c coi là đ ng nhiên. Tuy nhiên, các thành viên trong doanh nghi p r t nh y c m v i sượ ươ ệ ấ ạ ả ớ ự
thay đ i môi tr ng làm vi c và các giá tr mà lãnh đ o đ a vào. Thông th ng, s thay đ i nàyổ ườ ệ ị ạ ư ườ ự ổ
th ng b t ch i. Các giá tr không đ c nhân viên th c hi n s ph i thay đ i ho c lo i bườ ị ừ ố ị ượ ự ệ ẽ ả ổ ặ ạ ỏ
kh i danh sách các giá tr c n đ a vào.ỏ ị ầ ư
Các ng m đ nh th ng khó thay đ i và nh h ng r t l n đ n phong cách làm vi c, các quy tầ ị ườ ổ ả ưở ấ ớ ế ệ ế
đ nh, cách giao ti p và đ i x . N u m t giá tr đã đ c ki m nghi m qua phong cách làm vi c,ị ế ố ử ế ộ ị ượ ể ệ ệ
vi c ra quy t đ nh, cách giao ti p và đ i x , thì d n d n đ c coi là đ ng nhiên và tr thànhệ ế ị ế ố ử ầ ầ ượ ươ ở
ng m đ nh. Đ n đây, vi c đ a m t giá tr mong mu n vào doanh nghi p đ c coi là thành công.ầ ị ế ệ ư ộ ị ố ệ ượ
Đi b trong b t kỳ m t doanh nghi p nào, ch c n trong 10 phút, b n có th phát bi u chính xácộ ấ ộ ệ ỉ ầ ạ ể ể
văn hóa c a doanh nghi p đó nhủ ệ ư th nào, nhi u khi ch c n 10 giây thôi cũng đ đ b n c mế ề ỉ ầ ủ ể ạ ả
nh n v nó. Ví d , n u b n đi d o trong Công ty s n xu t áo lậ ề ụ ế ạ ạ ả ấ ư t sóng Qicksilver t i b bi nớ ạ ờ ể
Huntington, California, trong m t b complê và th t cà v t, b n s th y mình l c lõng đó.ộ ộ ắ ạ ạ ẽ ấ ạ ở
Cũng gi ng nhố ư v y, n u b n đi d o trong Công ty s n xu t đ đi n t Toshiba t i Irvine,ậ ế ạ ạ ả ấ ồ ệ ử ạ
California, v i mái đ u đinh và ván trớ ầ ư t có g n bánh xe, b n s có c m giác mình không thu cợ ắ ạ ẽ ả ộ
v nề ơi này.
B t k b n có nh n ra hay không, nh ng văn hóa doanh nghi p là đi u ch c ch n t n t i trongấ ể ạ ậ ư ệ ề ắ ắ ồ ạ
doanh nghi p c a b n, nó đ c hình thành d a trên nh ng giá tr c t lõi c a doanh nghi p. Cóệ ủ ạ ượ ự ữ ị ố ủ ệ
ph i b n thi t l p văn hóa doanh nghi p v i m t ni m say mê và có m c đích - hay nó xu tả ạ ế ậ ệ ớ ộ ề ụ ấ
th nào? Đã bao gi b n nghe th y b t c ai trong doanh nghi p c a b n phát bi u: “Đó là m tế ờ ạ ấ ấ ứ ệ ủ ạ ể ộ
cu c h p kinh kh ng. Th t là lãng phí th i gian!”. Th t đáng ti c, nh ng cu c h p không cóộ ọ ủ ậ ờ ậ ế ữ ộ ọ
hi u qu di n ra th ng xuyên r t nhi u doanh nghi p. N u b n mu n thay đ i m i th ,ệ ả ễ ườ ở ấ ề ệ ế ạ ố ổ ọ ứ
b n có th b t đ u t đây.ạ ể ắ ầ ừ
Nh ng g i ý có ích:ữ ợ
Đ m b o ch c ch n cu c h p c a b n có m t l ch trình làm vi c c th và kiên trì th c hi nả ả ắ ắ ộ ọ ủ ạ ộ ị ệ ụ ể ự ệ
nó.
Các v n đ đ a ra bàn b c trong cu c h p nên đ c gi i h n ch t hai đ n ba.ấ ề ư ạ ộ ọ ượ ớ ạ ỉ ừ ế
B t đ u và k t thúc đúng gi .ắ ầ ế ờ
Đ m b o ch c ch n nh ng ng i có quy n ra quy t đ nh ph i tham d cu c h p, ho c n uả ả ắ ắ ữ ườ ề ế ị ả ự ộ ọ ặ ế
không thì ph i hoãn cu c h p sang m t bu i khác.ả ộ ọ ộ ổ
M i m t v n đ đ a ra nên đ c gi i quy t d t khoát trong cu c h p ho c đ a ra đ c cácỗ ộ ấ ề ư ượ ả ế ứ ộ ọ ặ ư ượ
b c hành đ ng và ti p theo là giao cho m t ng i theo dõi quá trình th c hi n nó.ướ ộ ế ộ ườ ự ệ
M i m t b c hành đ ng nên bao g m các tiêu chu n thông tin đi kèm là: “Ai, cái gì, khi nào, tỗ ộ ướ ộ ồ ẩ ơ
đâu và di n ra trong bao lâu?”.ễ
B t m ch văn hóa Công ty ắ ạ
N u các b ph n cùng làm vi c không ăn kh p v i nhau, đi ng c chi u m c tiêu và l i íchế ộ ậ ệ ớ ớ ượ ề ụ ợ
chung, thì có th ví Công ty b n có m t trái tim b lo n nh p. Đi u này s t o ra văn hóa chungể ạ ộ ị ạ ị ề ẽ ạ
không lành m nh.ạ
Trong doanh nghi p b n có m t s ng i, m c dù, không n m gi nh ng v trí lãnh đ o chệ ạ ộ ố ườ ặ ắ ữ ữ ị ạ ủ
ch t, quan tr ng nh ng l i là nh ng “th lĩnh” mà nhân viên c a b n l ng nghe và ti p thuố ọ ư ạ ữ ủ ủ ạ ắ ế
nh ng ý ki n. N u b n có th đ a nh ng nhà lãnh đ o không chính th c này đ m nh n nh ngữ ế ế ạ ể ư ữ ạ ứ ả ậ ữ
v trí, trách nhi m trong k ho ch và m c tiêu kinh doanh, b n s tháo đ c cái ngòi n c a vănị ệ ế ạ ụ ạ ẽ ượ ổ ủ
hóa “ch ng đ i”.ố ố
Có th nói, văn hóa doanh nghi p đ c b t đ u và k t thúc b i nh ng nhà lãnh đ o. Vì v y,ể ệ ượ ắ ầ ế ở ữ ạ ậ
b n v i t cách là m t nhà lãnh đ o, khi mu n thay đ i nh ng gì v n có, thì b n ph i là ng iạ ớ ư ộ ạ ố ổ ữ ố ạ ả ườ
b t đ u. ắ ầ
Văn hóa doanh nghi p đ c coi là lành m nh khi nó t n t i theo m t quá trình sau đây: Đ u tiênệ ượ ạ ồ ạ ộ ầ
ông ch doanh nghi p ra quy t đ nh, sau đó quy t đ nh này đ c y quy n cho m t s ng iủ ệ ế ị ế ị ượ ủ ề ộ ố ườ
có trách nhi m theo dõi đ nhìn nh n, đánh giá nó đ c th c hi n nh th nào. N u quy t đ nhệ ể ậ ượ ự ệ ư ế ế ế ị
tr ng có th t ng b c m r ng thêm, các đ i th c nh tranh có th b t ch c và đi mua t tườ ể ừ ướ ở ộ ố ủ ạ ể ắ ướ ấ
c m i th hi n h u nh ng l i không th b t ch c hay đi mua đ c s c ng hi n, lòng t nả ọ ứ ệ ữ ư ạ ể ắ ướ ượ ự ố ế ậ
t y và trung thành c a t ng nhân viên trong doanh nghi p. Khi đó, văn hóa doanh nghi p làmụ ủ ừ ệ ệ
nên s khác bi t và là m t l i th c nh tranh. Ch ng h n khi Southwest Airlines đ ng tr cự ệ ộ ợ ế ạ ẳ ạ ứ ướ
nguy c m t cu c kh ng ho ng, v i t cách là Ch t ch - Herb Kelleher đã kêu g i m i ng iơ ộ ộ ủ ả ớ ư ủ ị ọ ọ ườ
tìm cách ti t ki m cho hãng đ 5 USD/ngày. H ng ng l i kêu g i đó, các nhân viên đã nô n cế ệ ủ ưở ứ ờ ọ ứ
th c hi n, ch trong vòng 6 tu n đã ti t ki m đ c 2 tri u đô la. T đây, Kelicher đã cho r ng:ự ệ ỉ ầ ế ệ ượ ệ ừ ằ
T duy theo cách c a m t Công ty nh không ch là tri t lý qu n tr nh t th i, đó là cách s ngư ủ ộ ỏ ỉ ế ả ị ấ ờ ố
đã th m nhu n vào văn hóa c a hãng ngay t ngày đ u tiên. Và, chúng ta r t khó có th thay đ iấ ầ ủ ừ ầ ấ ể ổ
m t cái gì đó n u doanh nghi p thi u m t tinh th n và văn hóa c a mình. ộ ế ệ ế ộ ầ ủ
Tri t lý trên c a Herb Kelieher đã đ c chính Peter Drucker kh ng đ nh: N u doanh nghi p c nế ủ ượ ẳ ị ế ệ ầ
ph i thay doanh nghi p là tài s n đ c tr ng, làm nên s khác bi t v i nh ng đ i th c nh tranh.ả ệ ả ặ ư ự ệ ớ ữ ố ủ ạ
Vì th , xây đ ng và s d ng văn hóa c a mình chính là ngu n g c t o nên s khác bi t và làế ự ử ụ ủ ồ ố ạ ự ệ
con đ ng chi n th ng trên th ng tr ng. Tuy nhiên, Herb Kelieher cũng nh n m nh r ng,ườ ế ắ ươ ườ ấ ạ ằ
chúng ta không ch xây d ng n n văn hóa doanh nghi p thu n tuý mà đi u quan tr ng là ph iỉ ự ề ệ ầ ề ọ ả
bi n nh ng giá tr văn hóa đó thành l i nhu n, đ a vào trong nh n th c và nh m t ph n giá trế ữ ị ợ ậ ư ậ ứ ư ộ ầ ị
c a m i nhân viên và đ i ngũ lãnh đ o.ủ ỗ ộ ạ
2. Tuy n d ng nhân viên theo văn hóa doanh nghi p ể ụ ệ
Nh m đ m b o xây d ng và duy trì văn hóa c a mình các doanh nghi p ch nên tuy n ch nằ ả ả ự ủ ệ ỉ ể ọ
nh ng ng i bi t chia s , có thái đ thân thi n, nhi t thành và có khi u hài h c. Bài h c nàyữ ườ ế ẻ ộ ệ ệ ế ướ ọ
các doanh nghi p nên tham kh o kinh nghi m c a Southwest Airlines. T p đoàn này khi tuy nệ ả ệ ủ ậ ể
d ng các v trí nhân s m i c p đ u t p trung vào 7 đi m c b n sau: 1) thái đ chia s , 2)ụ ị ự ở ọ ấ ề ậ ể ơ ả ộ ẻ
lòng nhi t tình, 3)kh năng ra quy t đ nh, 4) tinh th n đ ng đ i, 5) kh năng giao ti p, 6) S tệ ả ế ị ầ ồ ộ ả ế ự ự
tin 7) Các k năng có th t hành đ ng.ỹ ể ự ộ
Herb Kelleher cho r ng: N u anh là m t ng i h ng ngo i và t n tâm, mu n đ c chăm loằ ế ộ ườ ướ ạ ậ ố ượ
cho ng i khác, cũng nh thích làm vi c theo nhóm ch c ch n chúng tôi mu n có anh. N u anhườ ư ệ ắ ắ ố ế
l i là ng i thích s khép kín và bó bu c h n, thích đ c h ng ch đ nghiêm ng t khôngạ ườ ự ộ ơ ượ ưở ế ộ ặ
linh ho t, thích đ c trong m t môi tr ng qu n lý ch y u b ng các quy t c và lu t l thìạ ượ ở ộ ườ ả ủ ế ằ ắ ậ ệ
đi u đó không có nghĩa anh là ng i x u, song có l anh không phù h p v i (văn hóa - TG)ề ườ ấ ẽ ợ ớ
chúng tôi.
đ ng có ý nghĩa nào và nh ng văn b n này có th thay đ i đ c.ộ ữ ả ể ổ ượ
B y là, nên tránh nh ng lu t l c ng nh c và các c m nang ch d n n ng n v n hay đ cả ữ ậ ệ ứ ắ ẩ ỉ ẫ ặ ề ố ượ
d ng lên đ đi u ti t nh ng chi ti t nh nh t trong đ i s ng doanh nghi p và trong quan hự ể ề ế ữ ế ỏ ặ ờ ố ệ ệ
khách hàng, thay vào đó hãy d a vào nh ng b giá tr doanh nghi p đã đ c m i nhân viênự ữ ộ ị ệ ượ ọ
th m nhu n và ch p thu n đ đi u ch nh các ho t đ ng.ấ ầ ấ ậ ể ề ỉ ạ ộ
Tám là, hãy là m t trí th c th c s . Hãy đánh giá các ý ki n d a vào giá tr th c c a chúng h nộ ứ ự ự ế ự ị ự ủ ơ
là d a trên các m i quan h , đ a v hay thành tích c a nh ng ng i đ đ t chúng và khuy nự ố ệ ị ị ủ ữ ườ ề ạ ế
khích m i ng i trình bày ý ki n tr c ti p cho lãnh đ o c p cao.ọ ườ ế ự ế ạ ấ
Chín là, hãy giao cho nhũng ng i làm nhi m v qu n lý gi i quy t m t s v n đ thu cườ ệ ụ ả ả ế ộ ố ấ ề ộ
nh ng lĩnh v c khác nhau thay vì nh ng lĩnh v c thu c trách nhi m tr c ti p c a h và t oữ ự ữ ự ộ ệ ự ế ủ ọ ạ
đi u ki n cho nhân viên có c h i đ c h c h i nh ng kinh nghi m c a ng i khác. K t quề ệ ơ ộ ượ ọ ỏ ữ ệ ủ ườ ế ả
đem l i s là tinh th n h c h i trong công vi c, s c m thông và tình đoàn k t đ c nâng cao. ạ ẽ ầ ọ ỏ ệ ự ả ế ượ
M i là, hãy t p trung vào b n ch t c a v n đ thay vi nh ng đi u t t y u.ườ ậ ả ấ ủ ấ ề ữ ề ấ ế
M i m t, ph i có m t k ho ch chi n l c t ng th , thay vì m t k ho ch hay nh ngườ ộ ả ộ ế ạ ế ượ ổ ể ộ ế ạ ữ
ph ng h ng chung chung trong đài h n. Hãy s d ng k ho ch chi n l c đó nh m tươ ướ ạ ử ụ ế ạ ế ượ ư ộ
chu n m c ch không ph i kinh thánh, sau đó v n d ng m t cách nhanh nh n và linh ho t cácẩ ự ứ ả ậ ụ ộ ẹ ạ
ho t đ ng trong ph m vi c a k ho ch đó. ạ ộ ạ ủ ế ạ
M i hai, đ có đ c m t v trí rõ ràng và ch p nh n đ c trên th tr ng, doanh nghi p ph iườ ể ượ ộ ị ấ ậ ượ ị ườ ệ ả
chu n b tinh th n b qua m t s c h i sinh l i và r i b nh ng phân đo n th tr ng khôngẩ ị ầ ỏ ộ ố ơ ộ ờ ồ ỏ ữ ạ ị ườ
quan tr ng.ọ
M i ba, ph i khiêm t n, d g n và có đ o đ c. Hãy lãnh đ o b ng s t n t y, không đ cườ ả ố ễ ầ ạ ứ ạ ằ ự ậ ụ ượ
tham lam, vun vén cho cá nhân, không phân bi t đ i x , hãy công b ng, ch c ch n, nh ng đ ngệ ố ử ằ ắ ắ ư ừ
bao gi nh m n, hãy vui v , g n gũi v i m i ng i, bi t tha th l i l m, ch p nh n m oờ ỏ ọ ẻ ầ ớ ọ ườ ế ứ ỗ ầ ấ ậ ạ
hi m và chia s nh ng hy sinh.ể ẻ ữ
M i b n, ph i luôn nh r ng s m ng c a các t p đoàn cung c p là ph c v m i ng i ườ ố ả ớ ằ ứ ạ ủ ậ ấ ụ ụ ọ ườ ở
tuyên sau, ch không ph i phía sau.ứ ả ở
4. Văn hóa doanh nghi p trong qu n lý con ng iệ ả ườ
Là m t ng i có kinh nghi m trong vi c t o d ng văn hóa doanh nghi p, Herb Kelieher đã đ aộ ườ ệ ệ ạ ự ệ ư
ra 11 y u t trong qu n lý nhân viên c n chú ý có liên quan đ n văn hóa c a doanh nghi p, đóế ố ả ầ ế ủ ệ
là:
H n th n a, vi c truy n đ t các m c đích, ý nghĩa, c m xúc, c m h ng và tình c m cũng quanơ ế ữ ệ ề ạ ụ ả ả ứ ả
tr ng nh vi c trình bày v các s li u và s ki n.ọ ư ệ ề ố ệ ự ệ
M i m t là, n u anh không nhi t thành v i nh ng vi c anh đang làm và cũng nh không nhi tườ ộ ế ệ ớ ữ ệ ư ệ
thành v i nh ng ng i đ ng s , anh s không th th p sáng đ c tâm trí h , s i m trái timớ ữ ườ ồ ự ẽ ể ắ ượ ọ ưở ấ
h và thúc gi c h c ng hi n vì m t lý t ng chungọ ụ ọ ố ế ộ ưở
Nh ng d u hi u suy y u trong môi tr ng văn hóa doanh nghi pữ ấ ệ ế ườ ệ
Khi đ c h i r ng tài s n l n nh t c a doanh nghi p là gì, đa s các Giám đ c c p cao đ uượ ỏ ằ ả ớ ấ ủ ệ ố ố ấ ề
có cùng m t câu tr l i đó là con ng i! Th nh ng, ph n h i t các nhân viên c p d i l iộ ả ờ ườ ế ư ả ồ ừ ấ ướ ạ
cho th y d ng nh các nhà qu n lý c a doanh nghi p ch a th t s th c hi n đúng v iấ ườ ư ả ủ ệ ư ậ ự ự ệ ớ
ph ng châm này.ươ
Trên th c t , theo nghiên c u c a Fecllity Stevens and Mark Di Somma - hai chuyên gia t v nự ế ứ ủ ư ấ
v xây d ng nhãn hi u, marketing chi n l c và giao ti p có đ n 70% nhân viên c a các doanhề ự ệ ế ượ ế ế ủ
nghi p không c m th y vui v khi làm vi c. Nghiên c u c a Stevens và Somma cho th y có haiệ ả ấ ẻ ệ ứ ủ ấ
nguyên nhân chính. Th nh t, các nhân viên th y không đ c đánh giá cao và tôn tr ng nên hứ ấ ấ ượ ọ ọ
ch đ c xem nh là m t công c , m t ngu n l c c a doanh nghi p. Th hai, h c m th yỉ ượ ư ộ ụ ộ ồ ự ủ ệ ứ ọ ả ấ
ph i làm vi c trong m t môi tr ng văn hóa không có s c s ng. Có nh ng d u hi u d i đâyả ệ ộ ườ ứ ố ữ ấ ệ ướ
cho th y văn hóa doanh nghi p đang b suy y u.ấ ệ ị ế
1. Nhân viên không bi t đ c ti n đ c a doanh nghi p ế ượ ề ồ ủ ệ
Dù làm vi c b t c v trí nào, n u không bi t đ c doanh nghi p s đi v đâu thì các nhânệ ở ấ ứ ị ế ế ượ ệ ẽ ề
viên khó có th làm vi c v i s h ng thú, tích c c và sáng tao. Thay vào đó, h ch bi t ch pể ệ ớ ự ứ ự ọ ỉ ế ấ
nh n v i hi n t i nên doanh nghi p c b gi m chân t i ch . Đ kh c ph c tình tr ng này, cácậ ớ ệ ạ ệ ứ ị ậ ạ ỗ ể ắ ụ ạ
nhà lãnh đ o doanh nghi p can ph i th ng xuyên c p nh t cho các nhân viên nh ng thông tinạ ệ ả ườ ậ ậ ữ
sau:
• Doanh nghi p s h ng đ n nh ng m c tiêu nào? ệ ẽ ướ ế ữ ụ
• Làm th nào đ đi đ n nh ng m c tiêu đó?ế ể ế ữ ụ
• T ng nhân viên s đóng vai trò nh th nào trong vi c th c hi n các m c tiêu?ừ ẽ ư ế ệ ự ệ ụ
• Làm th nào đ bi t đ c doanh nghi p đã đ t đ c các m c tiêu?ế ể ế ượ ệ ạ ượ ụ
2. Các nhân viên có cách ti p c n v n đ và gi i quy t các công vi c không gi ng nhauế ậ ấ ề ả ế ệ ố
Đó là tr ng h p m i nhân viên suy nghĩ và di n gi i các nguyên t c, quy đ nh c a t ch cườ ợ ỗ ễ ả ắ ị ủ ổ ứ
theo cách c a riêng h . Khi đ c h i t i sao l i làm nh v y, h ch đ n gi n tr l i r ng vìủ ọ ượ ỏ ạ ạ ư ậ ọ ỉ ơ ả ả ờ ằ
thì th ng quy cho là t i “b n t th ng ép giá” ho c "t th ng đ u c " m c d u không baoườ ạ ọ ư ươ ặ ư ươ ầ ơ ặ ầ
gi ch ng minh đ c hành vi đ u c đó nh th nào, c th ai đ u c th nào. Và cho đ n nayờ ứ ượ ầ ơ ư ế ụ ể ầ ơ ế ế
cũng ch a có quy đ nh h ng d n v khen th ng doanh nghi p t nhân đ c th ng huânư ị ướ ẫ ề ưở ệ ư ượ ưở
ch ng v đóng góp c a mình cho xã h i. S nh n nh c ch u đ ng, kiên trì! b n gan kinhươ ề ủ ộ ự ẫ ụ ị ự ề
doanh ph i đ c coi là m t đ c tính quan tr ng c a doanh nhân ngày nay. N u nói đ n văn hóaả ượ ộ ứ ọ ủ ế ế
thì đó cũng là m t giá tr văn hóa c a s ch u đ ng và thích nghi.ộ ị ủ ự ị ự
Kinh t th tr ng, c nh tranh có lu t pháp, th ch , quy đ nh phù h p. Kinh doanh trong m tế ị ườ ạ ậ ể ế ị ợ ộ
n n kinh t th tr ng toàn c u hóa ngày nay đòi h i ph i chi m lĩnh khoa h c công ngh , amề ế ị ườ ầ ỏ ả ế ọ ệ
hi u văn hóa, th ng xuyên h c h i, sáng t o và t đ i m i mình. Kinh doanh Trung Qu cể ườ ọ ỏ ạ ự ổ ớ ở ố
đòi h i ph i am hi u văn hóa Trung Qu c, th hi u, kh u v c a ng i Trung Qu c m i vùngỏ ả ể ố ị ế ẩ ị ủ ườ ố ở ỗ
trong khi kinh doanh n c theo đ o H i ph i am hi u kinh Koran và phong t c, t p quán c aở ướ ạ ồ ả ể ụ ậ ủ
t ng n c. Th t là vô căn c và võ đoán khi đ ng nghĩa kinh t th tr ng v i bóc l t, áp b c,ừ ướ ậ ứ ồ ế ị ườ ớ ộ ứ
d i trá, l a đ o và vô văn hóa, vô đ o đ c.ố ừ ả ạ ứ
Doanh nghi p là m t lo i t bào c a xã h i, doanh nghi p không ch là m t đ n v kinh doanh,ệ ộ ạ ế ủ ộ ệ ỉ ộ ơ ị
doanh nghi p là m t c s văn hóa và m i doanh nghi p có văn hóa kinh doanh c a mình. Vănệ ộ ơ ở ỗ ệ ủ
hóa c a doanh nghi p không tách r i v i văn hóa c a xã h i là h th ng l n bao g m doanhủ ệ ờ ớ ủ ộ ệ ố ớ ồ
nghi p. Văn hóa c a doanh nghi p tr c h t là tuân th pháp lu t, là b o đ m có lãi, khôngệ ủ ệ ướ ế ủ ậ ả ả
nh ng nuôi đ c ng i lao đ ng mà còn phát tri n. Trên th gi i, t Microsoft đ n Honda,ữ ượ ườ ộ ể ế ớ ừ ế
Sony đã sáng t o ra bao nhiêu giá tr văn hóa v t th và phi v t th , góp ph n phát tri n văn hóaạ ị ậ ể ậ ể ầ ể
c a loài ng i. ủ ườ
M t doanh nghi p đ c quy n, r t sang tr ng v v t ch t nh ng chính h l i r t thi u văn hóaộ ệ ộ ề ấ ọ ề ậ ấ ư ọ ạ ấ ế
và nh n tâm vì h đã áp đ t phi lý gánh n ng chi phí kinh doanh lên bao nhiêu ng i dân. Thẫ ọ ặ ặ ườ ử
h i quy đ nh b t ng i tiêu dùng dùng đi n tho i di đ ng g i có 1 giây nh ng ph i tr ti n choỏ ị ắ ườ ệ ạ ộ ọ ư ả ả ề
60 giây là có văn hóa hay vô văn hóa. Ph i chăng đó là văn hóa t c đo t hàng ngày, hàng giả ướ ạ ờ
ti n b c c a ng i tiêu dùng l i đ c áp đ t b ng quy n l c hành chính? ề ạ ủ ườ ạ ượ ặ ằ ề ự
T Biti's đ n Thái Tu n, g ch Đ ng Tâm m i doanh nghi p đ u xây d ng văn hóa vàừ ế ấ ạ ồ ỗ ệ ề ự
n nn p kinh doanh c a riêng mình. Trong kinh doanh, doanh nghi p, doanh nhân có quan hề ế ủ ệ ệ
kinh t , xã h i v i r t nhi u ng i trong xã h i, trong m i quan h đó đ u th hi n văn hóaế ộ ớ ấ ề ườ ộ ỗ ệ ề ể ệ
kinh doanh. Trong quan h tín d ng v i ngân hàng, t vi c cung c p trung th c các thông tin vệ ụ ớ ừ ệ ấ ự ề
th c tr ng tài chính c a doanh nghi p, b o đ m đúng các cam k t v i ch n d u vi c kinhự ạ ủ ệ ả ả ế ớ ủ ợ ẫ ệ
t nhân trong n c, n u không s lên án và thành ki n ch a bi t đ n m c nào. ư ướ ế ự ế ư ế ế ứ
Đ ng nhiên, trong doanh nghi p t nhân còn không ít hành vi vô văn hóa và ph n văn hóa, làmươ ệ ư ả
ăn ch p gi t. Song, s ít đó không ph i là đ c quy n c h u c a doanh nghi p t nhân mà nhụ ậ ố ả ặ ề ố ữ ủ ệ ư ư
các v án v bà Tr ng Th Thanh H ng l ng th c An Giang hay Mai Văn Huy Đ ngụ ề ươ ị ươ ở ươ ự ở ồ
Tháp và các v bê b i v h m, v c u, v đ ng khác cho th y thì trong doanh nghi p nhàụ ố ề ầ ề ầ ề ườ ấ ệ
n c cũng không ph i là không có. V đũa c n m, thành ki n còn t h i h n s ngu d t vì nóướ ả ơ ả ắ ế ệ ạ ơ ự ố
b t ch p s th t và d n đ n nh ng thái đ sai l m.ấ ấ ự ậ ẫ ế ữ ộ ầ
Và đ cho kinh doanh có văn hóa, doanh nghi p có văn hóa thì công s , c quan nhà n c cácể ệ ở ơ ướ
c p cũng ph i có văn hóa, viên ch c ph i hành x đúng pháp lu t, có trách nhi m và có văn hóa.ấ ả ứ ả ử ậ ệ
Không th đòi h i doanh nghi p trong s ch n u b máy tham nhũng, doanh nghi p ph i có vănể ỏ ệ ạ ế ộ ệ ả
hóa trong khi viên ch c nhà n c ng x t l i và thi u văn hóa. Mu n có văn hóa doanhứ ướ ứ ử ư ợ ế ố
nghi p thì tr c h t các công s ph i có văn hóa trong đ i x v i công dân và doanh nghi p.ệ ướ ế ở ả ố ử ớ ệ
Viên ch c Nhà n c t ý l m d ng quy n h n, hành đ ng v t quá quy đ nh pháp lu t, b tứ ướ ự ạ ụ ề ạ ộ ượ ị ậ ắ
ch t, làm khó cho doanh nghi p không th coi là có văn hóa.ẹ ệ ể
Vì v y toàn xã h i và m i m t doanh nghi p hãy cùng ph n đ u đ doanh nghi p và công sậ ộ ỗ ộ ệ ấ ấ ể ệ ở
đ u ho t đ ng đúng pháp lu t và đúng văn hóa. Hãy tôn vinh nh ng doanh nghi p làm ăn chânề ạ ộ ậ ữ ệ
chính, có năng l c c nh tranh, đóng góp cho tăng tr ng kinh t và cho ti n b xã h i. Và ph iự ạ ưở ế ế ộ ộ ả
lên án nh ng hành vi vô văn hóa hay ph n văn hóa khi chúng xu t hi n b t c đâu đ cho cáiữ ả ấ ệ ở ấ ứ ể
t t, cái thi n đ c phát tri n. Vì đ t Vi t chúng ta t ngàn x a đã là đ t văn hi n. Ch n h ngố ệ ượ ể ấ ệ ừ ư ấ ế ấ ư
n n văn hi n đó, đ t đ c th nh v ng và ph n vinh trong th k th XXI này, đó ph i là sề ế ạ ượ ị ượ ồ ế ỷ ứ ả ự
nghi p c a t t c chúng ta.ệ ủ ấ ả
Th nào là “Văn hóa t ch c”?ế ổ ứ
Hạ Lan
Tạp chí Văn hóa doanh nhân
Chúng ta hay đ c p đ n “Văn hóa Công ty” (corporate culture), th c ra văn hoá Công ty ch làề ậ ế ự ỉ
m t d ng “Văn hóa t ch c” (orgnization culture). V y, văn hóa t ch c là gì?ộ ạ ổ ứ ậ ổ ứ
Thu t ng “văn hóa” ch nh ng giá tr , tín ng ng và nguyên t c bên trong t o thành n n t ngậ ữ ỉ ữ ị ưỡ ắ ạ ề ả
c a h th ng qu n lý c a doanh nghi p cũng nh m t lo t các th t c qu n lý và hành vi ngủ ệ ố ả ủ ệ ư ộ ạ ủ ụ ả ứ
x minh ch ng và c ng c cho nh ng nguyên t c c b n này. ử ứ ủ ố ữ ắ ơ ả
(Denison, 1990)
6. Văn hoá t ch c có th đ c mô t nh m t t p h p chung các tín ng ng, thông l , hổ ứ ể ượ ả ư ộ ậ ợ ưỡ ệ ệ
th ng giá tr , quy chu n hành vi ng x và cách kinh doanh riêng c a t ng t ch c. Nh ng m tố ị ẩ ứ ử ủ ừ ổ ứ ữ ặ
trên s quy đ nh mô hình ho t đ ng riêng c a t ch c và cách ng x c a các thành viên trongẽ ị ạ ộ ủ ổ ứ ứ ử ủ
t ch c(Tunstall, 1983).ổ ứ
7. "Văn hoá" là m t hình th c c a các giá thi t c b n - đ c phát minh, khám phá, phát tri nộ ứ ủ ế ơ ả ượ ể
b i m t nhóm khi h h c cách đ i phó v i các v n đ liên quan đ n vi c thích nghi v i bênở ộ ọ ọ ố ớ ấ ề ế ệ ớ
ngoài và h i nh p v i bên trong - đã phát huy tác d ng và đ c coi nh có hi u l c và do đóộ ậ ớ ụ ượ ư ệ ự
đ c truy n đ t cho các thành viên m i noi theo (Theo Schein, 1985).ượ ề ạ ớ
8. T văn hoá ng m nói đ n các cách khác đ t o nên m t ho t đ ng có t ch c b ng cách tácừ ầ ế ể ạ ộ ạ ộ ổ ứ ằ
đ ng lên ngôn ng , khái ni m, thói quen, lu t l và các thông l xã h i khác t o nên các tộ ữ ệ ậ ệ ệ ộ ạ ư
t ng, giá tr và tín ng ng d n đ n hành đ ng. ưở ị ưở ẫ ế ộ
9. V i tôi, t văn hoá có nghĩa là các tín ng ng mà các nhà quan lý trong m t doanh nghi pớ ừ ưỡ ộ ệ
th ng nh t v i nhau đ đi u hành Công ty. Nh ng tín ng ng này th ng vô hình nh ng chúngố ấ ớ ể ề ữ ưỡ ườ ư
có tác đ ng m nh m đ n suy nghĩ và hành đ ng c a h (theo Lorsch, 1986). ộ ạ ẽ ế ộ ủ ọ
10. Thu t ng "văn hoá" ch nh ng giá tr tín ng ng và nguyên t c bên trong t o thành n nậ ữ ỉ ữ ị ưỡ ắ ạ ề
t ng c a h th ng qu n lý c a doanh nghi p cũng nh m t lo t các th t c qu n lý và hành viả ủ ệ ố ả ủ ệ ư ộ ạ ủ ụ ả
ng x minh ch ng và c ng c cho nh ng nguyên t c c b n này (Denison, 1990).ứ ử ứ ủ ố ữ ắ ơ ả
11. Văn hoá t ng tr ng cho m t h th ng đ c l p bao g m các giá tr và cách ng x chungượ ư ộ ệ ố ộ ậ ồ ị ứ ử
trong m t c ng đ ng và có khuynh h ng đ c duy trì trong m t th i gian dài (Kotter vàộ ộ ồ ướ ượ ộ ờ
Heskett, 1992)
12. Văn hoá là "cách gi i quy t công vi c t i m t n i nào đó". Đó là nét đ c tr ng c a m i tả ế ệ ạ ộ ơ ặ ư ủ ỗ ổ
ch c, là các thói quen, các quan đi m đang ph bi n (theo Drennan, 1992).ứ ể ổ ế
13. Văn hóa là nh ng tín ng ng, quan đi m và giá tr dã tr nên thông d ng và khá b n v ngữ ưỡ ể ị ở ụ ề ữ
đã t n t i trong t ch c (Wiuiams, 1993)ồ ạ ổ ứ
Các đ nh nghĩa này ph n ánh nh ng quan ni m r t khác nhau v văn hoá. Ta có th th y có 2ị ả ữ ệ ấ ề ể ấ
lu ng ý ki n: m t cho r ng văn hoá là m t cách nói n d và bên kia cho r ng văn hoá là m tồ ế ộ ằ ộ ẩ ụ ằ ộ
th c th khách ý ki n "văn hoá ch là m t t m i nh t trong hàng lo t phép n d đ c phátự ể ế ỉ ộ ừ ớ ấ ạ ẩ ụ ượ
tri n đ gi i nghĩa cho các ho t đ ng c a t ch c" đ c Morgan (1986) lý gi i m t cáchể ể ả ạ ộ ủ ổ ứ ượ ả ộ
thuy t ph c trong cu n sách Hình nh Doanh nghi p (Images of Organizaiton). Trong lĩnh v cế ụ ố ả ệ ự
nghiên c u t ch c, t lâu ng i ta đã nh n ra r ng các phép n d cho phép chúng ta hi u vứ ổ ứ ừ ườ ậ ằ ẩ ụ ể ề
hóa t p đoàn” cũng đóng m t vai trò r t l n vào con đ ng s nghi p. Tìm đ c m t n n vănậ ộ ấ ớ ườ ự ệ ượ ộ ề
hóa phù h p cũng có nghĩa là b n đã tìm ra t m th m bay c a mình r i đ y ợ ạ ấ ả ủ ồ ấ
Dĩ nhiên không ph i ngày m t ngày hai, nh ng khi n n kinh t đ c nâng cao, các Công ty sả ộ ư ề ế ượ ẽ
d n d n m thêm nhi u cánh c a tuy n d ng. Theo m t cu c đi u tra g n đây do Manpowerầ ầ ở ề ử ể ụ ộ ộ ề ầ
th c hi n, 27% trong s 16.000 Công ty có k ho ch nâng cao vi c tuy n d ng trong quý thự ệ ố ế ạ ệ ể ụ ứ
ba, tăng so v i con s 21% trong quý tr c. Nh ng các b n tr nên ch n cánh c a nào đây? Tớ ố ướ ư ạ ẻ ọ ử ừ
nh ng đi u đáng ti c x y ra g n đây t i n i làm vi c đã cho chúng ta r t ra m t bài h c, đó làữ ề ế ả ầ ạ ơ ệ ứ ộ ọ
n n văn hoá Công ty h n b t c cái gì khác, quy t đ nh bao nhiêu thành công mà ta có th đ tề ơ ấ ứ ế ị ề ạ
đ c. ượ
"Văn hoá công ty" không ph i là nh ng ngày t do, cũng không ph i là k lu t c a m t đ iả ữ ụ ả ỷ ậ ủ ộ ộ
tuy n bóng chày. Chúng là nh ng đ c quy n, và dù r t quan tr ng, chúng cũng không th hi nể ữ ặ ề ấ ọ ể ệ
nhi u l m nh ng công vi c n i b . B n cũng s không nh n ra n n văn hoá Công ty trongề ắ ữ ệ ộ ộ ạ ẽ ậ ề
nh ng l i báo cáo nhi m v . Nói tóm l i văn hoá là cái gì đó th hi n m i vi c đ c hoànữ ờ ệ ụ ạ ể ệ ọ ệ ượ
thành nh th nào. Don Andersson, ng i sáng l p nên ban chuy n ti p qu n tr c a t p đoànư ế ườ ậ ể ế ả ị ủ ậ
Andersson nói “chính các dòng t t ng c thu n chi u l n đ i l p v n n n p d i b m tư ưở ả ậ ề ẫ ố ậ ẫ ẩ ấ ướ ề ặ
Công ty". H u h t m i ng i không h bi t nh ng lu ng t t ng đó l u thông nh th nàoậ ế ọ ườ ề ế ữ ồ ư ưở ư ư ế
cho đ n khi chúng nói lên. Theo Trung tâm lãnh đ o sáng t o, kho ng 30% s các nhà qu n trế ạ ạ ả ố ả ị
g p th t b i trong 18 tháng đ u tiên. Lucieune de Mestre, Ch t ch hãng nghiên c u qu n trặ ấ ạ ầ ủ ị ứ ả ị
demestre and Partner đ t t i thành ph New York nói "Khi m t thành viên m i gia nh p, h uặ ạ ố ộ ớ ậ ầ
h t h đ u ph i dò d m t ng b c đi v i đôi m t mù".ế ọ ề ả ẫ ừ ướ ớ ắ
B c đ u tiên, th ng b coi nh là khám phá nh ng đi u phù h p v i b n thân. Li u b n cóướ ầ ườ ị ẹ ữ ề ợ ớ ả ệ ạ
thích làm vi c theo nhóm không, hay b n thích đ c l p h n? B n mu n đi u ng chút gì đó v iệ ạ ộ ậ ơ ạ ố ố ớ
đ ng nghi p sau gi làm vi c hay thích đi thăng v nhà? ồ ệ ờ ệ ề
Sau đó đã đ n lúc ph i tìm hi u xem ai là ng i hay t o ra không khí đó. Nh ng trang web nhế ả ể ườ ạ ữ ư
Vault và Wetfeet, cùng v i các n ph m báo chí khác nhau th ng đê c p đ n nh ng ch làmớ ấ ẩ ườ ậ ế ữ ỗ
t t nh t. Song có đi u là m t Công ty đ c xem nh m t ông ch lý t ng, không nh t thi tố ấ ề ộ ượ ư ộ ủ ưở ấ ế
ph i là lý t ng đ i v i b n. H n n a, văn hoá c a m t t p đoàn có th khác nhau r t nhi uả ưở ố ớ ạ ơ ữ ủ ộ ậ ể ấ ề
tuỳ thu c vào ngành ngh kinh doanh hay v trí đ a lý và nó l i luôn luôn thay đ i v i m t ng iộ ề ị ị ạ ổ ớ ộ ườ
lãnh đ o m i.ạ ớ
N u đ nh nghĩa vãn hoá là cái gì đó th hi n m i vi c hoàn thành nh th nào, thì đ n l t b nế ị ể ệ ọ ệ ư ế ế ượ ạ
hi u, đã công b m t cu n biên so n v nh ng ý đ đ nh nghĩa khái ni m văn hóa – hay nh ngể ố ộ ố ạ ề ữ ồ ị ệ ữ
khái ni m g n gũi v i nó – trong khoa h c xã h i: h tìm th y không d i 164 đ nh nghĩa. Sệ ầ ớ ọ ộ ọ ấ ướ ị ự
khác nhau c a chúng không ch là b n ch t c a đ nh nghĩa đ a ra (b i n i dung, ch c năng,ủ ỉ ở ả ấ ủ ị ư ở ộ ứ
các thu c tính), mà c nh ng cách s d ng t ng đ i r ng rãi c a t này. Theo A. Kroeber vàộ ả ở ữ ử ụ ươ ố ộ ủ ừ
C. Kluckhon, ít ra có hai cách s d ng. M t cách, th a k tri t h c th i Khai Sáng, g i di s nử ụ ộ ừ ế ế ọ ờ ọ ả
h c th c tính lu t Th i C mà các dân t c ph ng Tây tin ch c là đã d ng lên n n văn minhọ ứ ỹ ừ ờ ổ ộ ươ ắ ự ề
c a h trên đó, là “văn hóa”. Cách s d ng kia, chuyên v nhân h c h n, thì g i là văn hóaủ ọ ử ụ ề ọ ơ ọ
“toàn b nh ng tri th c, nh ng tín ng ng, nh ng ngh thu t, nh ng giá tr , nh ng lu t l ,ộ ữ ứ ữ ưỡ ữ ệ ậ ữ ị ữ ậ ệ
phong t c và t t c nh ng năng l c và t p quán khác mà con ng i v i t cách thành viên c aụ ấ ả ữ ự ậ ườ ớ ư ủ
xã h i n m b t đ cộ ắ ắ ượ ”, theo đ nh nghĩa đ c coi là chu n do Edward B. Tylor đ a ra năm 1871.ị ượ ẩ ư
Hai nghĩa này c a t văn hóa v n ti p t c cùng t n t i khá yên n qua nh ng cách dùng hàngủ ừ ẫ ế ụ ồ ạ ổ ữ
ngày c a chúng ta. Nh ng t đ u th k XIX, khi d án phát tri n m t khoa h c v con ng iủ ư ừ ầ ế ỷ ự ể ộ ọ ề ườ
đã hình thành, thì nh ng ai đ m đ ng gánh n ng y đã ph i ch u nh ng bó bu c gi ng nhau:ữ ả ươ ặ ấ ả ị ữ ộ ố
tìm hi u c tính th ng nh t l n tính đa d ng c a gi ng ng i. đây, khái ni m văn hóa chi mể ả ố ấ ẫ ạ ủ ố ườ ở ệ ế
m t v trí ngày càng tăng do đã đ y ra kh i tr ng khoa h c khái ni m tôn giáo “linh h n”, kháiộ ị ẩ ỏ ườ ọ ệ ồ
ni m chính tr “qu c gia” hay khái ni m theo thuy t t nhiên “ch ng t c”. Nh v y, s v nệ ị ố ệ ế ự ủ ộ ư ậ ự ậ
đ ng c a các khoa h c xã h i và nhân văn, trong tr ng c a chúng, có th đ c đ ng hóa v iộ ủ ọ ộ ườ ủ ể ượ ồ ớ
s v n đ ng đi lên c a khái ni m văn hóa nh là đ i t ng tri th c và th c th đ c l p, và cóự ậ ộ ủ ệ ư ố ượ ứ ự ể ộ ậ
nh ng cách gi i thích riêng c a nó.ữ ả ủ
Dù r t co dãn, khái ni m văn hóa mang theo m t vài gi đ nh căn b n. Gi đ nh th nh t là vănấ ệ ộ ả ị ả ả ị ứ ấ
hóa đ i l p v i t nhiên. Cái văn hóa trong con ng i là cái d ng nh không có nh ng sinhố ậ ớ ự ườ ườ ư ở ữ
v t khác: ti ng nói có âm ti t, năng l c t ng tr ng, s hi u bi t. N u nh ng kh năng y t oậ ế ế ự ượ ư ự ể ế ế ữ ả ấ ạ
thành cái riêng c a con ng i, thì đó không ph i ch là chúng không có đ ng v t mà còn vìủ ườ ả ỉ ở ộ ậ
chúng đ c truy n đi theo nh ng con đ ng khác v i tính di truy n: b ng luy n t p, ti ng nói,ượ ề ữ ườ ớ ề ằ ệ ậ ế
b t ch c, t t c nh ng gì mong manh, d bi n d ng và có th đ o ng c mà tính di truy nắ ướ ấ ả ữ ễ ế ạ ể ả ượ ề
sinh h c và mã di truy n không th có.ọ ề ể
Văn hóa ch ng l i ch ng t cố ạ ủ ộ
M i cách đây vài ch c năm, th t thông th ng khi đ t tên cho m t cu n sách có tính ch t t cớ ụ ậ ườ ặ ộ ố ấ ộ
ng i h c b ng công th c ‘Phong t c và t p quán c a…’, ti p theo là tên m t c dân, khôngườ ọ ằ ứ ụ ậ ủ ế ộ ư
k l n nh : m t nhóm, m t t c ng i, th m trí dân c m t n c hay c m t l c đ a. Ngày nay,ể ớ ỏ ộ ộ ộ ườ ậ ư ộ ướ ả ộ ụ ị
nhóm ng i nào đó, th m chí nh ng i ta vi t hi n nay, căn tính c a nó. Và t cách nhìn kinhườ ậ ư ườ ế ệ ủ ừ
nghi m y đ ra, m t cách tr c ti p nhi u h n hay ít h n, hai cách d đ nh nghiên c u văn hóaệ ấ ẻ ộ ự ế ề ơ ơ ự ị ứ
khác: ‘ch nghĩa duy văn hóa” M và “ch nghĩa ch c năng” Anh.ủ ỹ ủ ứ
Văn hóa đ làm gì?ể
Trong nhi u bi n th v ý nghĩa mà t “văn hóa” gánh l y, có m t bi n th đ c th hi nề ế ể ề ừ ấ ộ ế ể ượ ể ệ
b ng thành ng “có văn hóa”. th k XX, “có văn hóa” là n m đ c tri th c văn h c, nghằ ữ ở ế ỷ ắ ượ ứ ọ ệ
thu t và khoa h c. Nh ng trong nh ng b i c nh khác, văn hóa không ch có nghĩa là tri th c.ậ ọ ư ữ ố ả ỉ ứ
Th m chí còn ng c h n l i, đó là m t ng x không th gi i thích đ c, nh khi ng i taậ ượ ẳ ạ ộ ứ ử ể ả ượ ư ườ
kh ng đ nh r ng “đ n ch m nh ng cu c hò h n là m t nét văn hóa Latin”. Tóm l i, ngay c khiẳ ị ằ ế ậ ữ ộ ẹ ộ ạ ả
m i văn hóa đ u mang m t ph n tri th c, thì ch y u đó là tri th c y là đ i t ng c a m tọ ề ộ ầ ứ ủ ế ứ ấ ố ượ ủ ộ
ni m tin có ý th c nhi u hay ít, do nó đóng vai trò “văn hóa” và quy t đ nh hành đ ng.ề ứ ề ế ị ộ
Nh nhà nhân h c Roy d’Andrade nh n m nh, có m t văn hóa không có nghĩa nh có m t hi uư ọ ấ ạ ộ ư ộ ể
bi t v n i dung c a văn hóa y. Ch ng h n, m t ng i Âu có th bi t th nào là “b v ”ế ề ộ ủ ấ ẳ ạ ộ ườ ể ế ế ỏ ợ
nh ng vi c b v y không ph i là m t ph n văn hóa c a anh ta. Nói cách khác, m i quan hư ệ ỏ ợ ấ ả ộ ầ ủ ố ệ
gi a m t ng i v i văn hóa c a anh ta không ch là m t m i quan h tri th c: trong tr ng h pữ ộ ườ ớ ủ ỉ ộ ố ệ ứ ườ ợ
này, nó mang m t ph n c a s đánh giá, c a cái đã tr i qua, c a thái đ đ i v i vi c “b v ”.ộ ầ ủ ự ủ ả ủ ộ ố ớ ệ ỏ ợ
M t khác, b v không ch là m t qui t c cho phép m t ng i đàn ông t ng c v kh i c a.ặ ỏ ợ ỉ ộ ắ ộ ườ ố ổ ợ ỏ ử
Th ch này đ c bao b c m t t p h p nh ng bi u t ng v các quan h gi a các gi i tính,ể ế ượ ọ ộ ậ ợ ữ ể ượ ề ệ ữ ớ
v s th ng tr c a nam gi i. Tóm l i không đ c l m l n khái ni m văn hóa v i t ng sề ự ố ị ủ ớ ạ ượ ầ ẫ ệ ớ ổ ố
nh ng tri th c đ c m t nhóm ng i nào đó chia s . N u hi u nh v y thì văn hóa là m t tácữ ứ ượ ộ ườ ẻ ế ể ư ậ ộ
đ ng t i cái cách mà chúng ta suy nghĩ và hành đ ng. Do đó, văn hóa có nhi u ch c năng mà vộ ớ ộ ề ứ ề
chi ti t có th nêu lên nh sau:ế ể ư
- Ch c năngứ “bi u t ngể ượ ”: m i văn hóa chuy n t i t ng s quan tr ng nh ng tri th c và tínọ ể ả ổ ố ọ ữ ứ
ng ng đ i v i th gi i bao quanh ta, cũng nh cái cách th gi i y v n hành và bi n đ i;ưỡ ố ớ ế ớ ư ế ớ ấ ậ ế ổ
- Ch c năng xây d ng:ứ ự văn hóa làm t n t i nh ng th ch nh hôn nhân, ti n b c, lu t pháp,ồ ạ ữ ể ế ư ề ạ ậ
ngôn ng mà chúng ta ch p nh n (hay không ch p nh n) nh ng h qu c a chúng.ữ ấ ậ ấ ậ ữ ệ ả ủ
- Ch c năng h ng d nứ ướ ẫ : b ng cách nh p tâm, văn hóa thúc đ y chúng ta t i ch tuân theoằ ậ ẩ ớ ỗ
nh ng chu n m c hành vi. S tuân theo y g n li n v i nhi u ki u khen th ng: cá nhân, đ oữ ẩ ự ự ấ ắ ề ớ ề ể ưở ạ
đ c, xã h i.ứ ộ
- Ch c năng g i ýứ ợ (évocative): đ i m t v i các s ki n, văn hóa c a chúng ta làm cho chúng taố ặ ớ ự ệ ủ
nh p.ậ
Chúng ta đang đ ra các b lu t các tiêu chu n chính tr c a t t c các hi p c song ph ngề ộ ậ ẩ ị ủ ấ ả ệ ướ ươ
và đa ph ng v v n đ minh b ch và chúng ta đòi h i tính minh b ch có ch t l ng th i đ i.ươ ề ấ ề ạ ỏ ạ ấ ượ ờ ạ
Đ làm gì? Đ tránh nh ng đ u t vô ích vào s không hi u bi t l n nhau. Th gi i v n cóể ể ữ ầ ư ự ể ế ẫ ế ớ ẫ
nh ng Sách tr ng v Ngo i giao, Sách tr ng v Qu c phòng đó là m t trong nh ng bi u hi nữ ắ ề ạ ắ ề ố ộ ữ ể ệ
rõ ràng c a s đòi h i v tính minh b ch, nó làm ng i ta không ph i lo s v s th t thi t màủ ự ỏ ề ạ ườ ả ợ ề ự ấ ệ
vi c đ u t do s t ng t ng, do s nh m l n mang l i. ệ ầ ư ự ưở ượ ự ầ ẫ ạ
Minh b ch là đi u ki n c n đ n đ nh xã h iạ ề ệ ầ ể ổ ị ộ
Minh b ch là m t đòi h i t nhiên. Khi ng i ta yên tâm v nhau thì ng i ta có th s ng m tạ ộ ỏ ự ườ ề ườ ể ố ộ
cách bình yên. Ví d n u Nhà n c không minh b ch thì nhân dân bu c ph i phán đoán. Sụ ế ướ ạ ộ ả ự
phán đoán v s xu t hi n c a nh ng chính sách khác nhau s làm ng i dân do d tr c cácề ự ấ ệ ủ ữ ẽ ườ ự ướ
quy t đ nh c a mình. Ví d , nhà tôi c nh nhà anh, n u anh minh b ch, tôi bi t, tôi hi u anhế ị ủ ụ ở ạ ế ạ ế ể
thì tôi yên tâm, tôi không ph i thuê m t ng i b o v khi c nh nhà anh. Nh ng bi u hi nả ộ ườ ả ệ ở ạ ữ ể ệ
nh th là r t nhi u trong đ i s ng. Đôi lúc, báo chí, các nhà nghiên c u, các nhà qu n lý c aư ế ấ ề ờ ố ứ ả ủ
chúng ta gi i thích đòi h i minh b ch theo quan ni m c a nhà qu n lý nhà n c mà không hi uả ỏ ạ ệ ủ ả ướ ể
r ng minh b ch r ng h n nh th và l i ích cũng r ng h n nh th . G n đây chúng ta th oằ ạ ộ ơ ư ế ợ ộ ơ ư ế ầ ả
lu n v lu t qu n lý thu , n u minh b ch không tr thành m t tiêu chí văn hóa cho m i m tậ ề ậ ả ế ế ạ ở ộ ỗ ộ
công dân, cho m i m t h kinh doanh, cho m i m t nhà kinh doanh thì quá trình đi thu thu làỗ ộ ộ ỗ ộ ế
m t quá trình truy đu i. Ông D ng Trung Qu c đã có m t bài báo phê phán vi c dùng t "đánhộ ổ ươ ố ộ ệ ừ
thu ”, khi Qu c h i th o lu n v các lu t thu . T i sao ng i ta l i mô t s đi thu thu là sế ố ộ ả ậ ề ậ ế ạ ườ ạ ả ự ế ự
đánh thu . Là vì ng i ta ph i đu i thì m i b t đ c. Nh ng n u minh b ch thì không ph iế ườ ả ổ ớ ắ ượ ư ế ạ ả
làm gì c ho c là ng i ta có th làm m t cách nh nhàng h n, nó t o ra ít nh t là v yên nả ặ ườ ể ộ ẹ ơ ạ ấ ẻ ổ
bên ngoài c a đ i s ng xã h i và do đó, đ i s ng xã h i c a chúng ta h p d n h n. Chúng taủ ờ ố ộ ờ ố ộ ủ ấ ẫ ơ
h p d n h n thì chúng ta gi i quy t đ c r t nhi u vi c, t o đ c r t nhi u c m h ng, c mấ ẫ ơ ả ế ượ ấ ề ệ ạ ượ ấ ề ả ứ ả
h ng t bên trong xã h i chúng ta và c m h ng t bên ngoài xã h i chúng ta nhìn vào.ứ ừ ộ ả ứ ừ ộ
H i nh p càng sâu càng ph i minh b chộ ậ ả ạ
T t c s chú ý c a th gi i đ i v i tính minh b ch c a xã h i chúng ta s càng ngày càng sâuấ ả ự ủ ế ớ ố ớ ạ ủ ộ ẽ
d n, càng chuyên nghi p d n, càng đ c bi t d n đ i v i t ng khía c nh, đ i v i t ng khu v cầ ệ ầ ặ ệ ầ ố ớ ừ ạ ố ớ ừ ự
t ng lo i hình ho t đ ng khác nhau c a đ i s ng xã h i. Ví d ng i ta c n bi t chúng ta qu nừ ạ ạ ộ ủ ờ ố ộ ụ ườ ẩ ế ả
lý các ngân hàng b ng cách nào? Tình hình ho t đ ng c a các Ngân hàng c a chúng ta th c ch tằ ạ ộ ủ ủ ự ấ
h i, nh ng s tín nhi m v s h p d n c a m t qu c gia b t bu c ph i minh b ch v cộ ư ự ệ ề ự ấ ẫ ủ ộ ố ắ ộ ả ạ ề ả
nh ng chuy n nh th . Các b n đ u bi t r ng nguyên Th t ng Koizumi ch vì đ n thăm đ nữ ệ ư ế ạ ề ế ằ ủ ướ ỉ ế ề
Yasukuni mà t o ra s căng th ng trong m i quan h v i Trung Qu c. Đi u đó cho th y chúngạ ự ẳ ố ệ ớ ố ề ấ
ta đang s ng trong m t th gi i mà đ ng i ta ch i v i anh thì ng i ta ph i l ng đ c anh.ố ộ ế ớ ể ườ ơ ớ ườ ả ườ ượ
Ng i ta không ch l ng đ c chính sách c a anh mà ng i ta còn ph i l ng đ c thái đườ ỉ ườ ượ ủ ườ ả ườ ượ ộ
c a anh, b i vì không ch chính sách c a m t Chính ph m i t o ra c m h ng phát tri n, màủ ở ỉ ủ ộ ủ ớ ạ ả ứ ể
thái đ c a các nhân v t quan tr ng nh Th t ng, Ch t ch N c, Ch t ch Qu c h i cũngộ ủ ậ ọ ư ủ ướ ủ ị ướ ủ ị ố ộ
góp m t ph n r t đáng k vào vi c t o ra s c h p d n c a th tr ng Vi t Nam. ộ ầ ấ ể ệ ạ ứ ấ ẫ ủ ị ườ ệ
Ni m tin s t o thêm l i th c nh tranhề ẽ ạ ợ ế ạ
L i ích l n nh t là ng i ta yêu m n mình, ng i ta tin mình. Chúng ta đang s ng trong m tợ ớ ấ ườ ế ườ ố ộ
th i đ i mà s c c nh tranh đ c quy đ nh b i m t trong nh ng y u t r t quan tr ng là s tinờ ạ ứ ạ ượ ị ở ộ ữ ế ố ấ ọ ự
c y vào đ t n c và nhà n c. Đ y là đ c tr ng c a th i đ i chúng ta. S tin c y vào đ tậ ấ ướ ướ ấ ặ ư ủ ờ ạ ự ậ ấ
n c và nhà n c là m t trong nh ng y u t tham gia m t cách quy t li t th m chí là quy tướ ướ ộ ữ ế ố ộ ế ệ ậ ế
đ nh vào vi c tăng c ng s c c nh tranh. Theo dõi H i ngh APEC, các b n đ u không thị ệ ườ ứ ạ ộ ị ạ ề ể
không nh n th y r ng, ch nguyên thái đ c i m , thái đ thân thi n c a T ng th ng M thôiậ ấ ằ ỉ ộ ở ở ộ ệ ủ ổ ố ỹ
đã có s c đ ng viên c c kỳ l n đ i v i các nhà đ u t t ph ng Tây. Là m t ng i giao d chứ ộ ự ớ ố ớ ầ ư ừ ươ ộ ườ ị
v i các nhà đ u t , tôi hi u r t rõ s thân thi n y đã mang l i cho chúng ta nhi u l i ích nhớ ầ ư ể ấ ự ệ ấ ạ ề ợ ư
th nào vì nh ng l i ích y đ c mang l i thông qua s xác nh n c a T ng th ng H p ch ngế ữ ợ ấ ượ ạ ự ậ ủ ổ ố ợ ủ
qu c Hoa Kỳ r ng chúng ta là m t qu c gia h p d n. ố ằ ộ ố ấ ẫ
Khi T ng th ng Bush đang h p trong h i tr ng thì chúng tôi đi ăn tr a v i m t s cán b c aổ ố ọ ộ ườ ư ớ ộ ố ộ ủ
Đ i di n Phòng TM và CN M và ng i ta bàn lu n m t cách c c kỳ sôi n i, ng i ta ch t v nạ ệ ỹ ườ ậ ộ ự ổ ườ ấ ấ
m t cách c c kỳ quy t li t đ i v i quy t đ nh c a H vi n Hoa Kỳ trong vi c hoãn phê chu nộ ự ế ệ ố ớ ế ị ủ ạ ệ ệ ẩ
PNTR. Nh v y, chúng ta th y ngay r ng, s hoãn phê chu n c a c quan hành pháp Hoa Kỳ đãư ậ ấ ằ ự ẩ ủ ơ
t o ra s tranh cãi c a các th ng nhân Hoa Kỳ v vi c t i sao qu c h i không thông quaạ ự ủ ươ ề ệ ạ ố ộ
PNTR cho Vi t Nam. Nh ng thông qua thái đ thân thi n c a T ng th ng Bush, các th ngệ ư ộ ệ ủ ổ ố ươ
nhân nh s tin t ng h n, t c là h th y m c dù ch a đ n lúc b PNTR nh ng khuynh h ngỏ ẽ ưở ơ ứ ọ ấ ặ ư ế ỏ ư ướ
b PNTR là t t y u. Các nhà đ u t bao gi cũng đi tr c b ng s nghiên c u và s nghiênỏ ấ ế ầ ư ờ ướ ằ ự ứ ự
c u đ u tiên c a h v m t qu c gia chính là không khí chính tr trong các m i quan h qu c tứ ầ ủ ọ ề ộ ố ị ố ệ ố ế
c a qu c gia đó.ủ ố
Khái ni m và b n ch t c a văn hóaệ ả ấ ủ
R t nhi u th m i tho t nhìn thì gi ng nhau, nh ng n u xem xét k thì l i có nh ng đi m riêngấ ề ứ ớ ạ ố ư ế ỹ ạ ữ ể
bi t. Trong th c t , không có s gi ng nhau tuy t đ i.ệ ự ế ự ố ệ ố
G n đây, có ý ki n cho r ng trên th gi i đang di n ra hi n t ng xâm l c v văn hóa nh làầ ế ằ ế ớ ễ ệ ượ ượ ề ư
s ti p t c c a nh ng cu c xâm l c b ng súng đ n và kinh t . Tôi không đ ng ý nh v y.ự ế ụ ủ ữ ộ ượ ằ ạ ế ồ ư ậ
B i văn hóa là hoà bình, văn hóa là không xâm l c. C m giác b xâm l c, n u có, ch ng quaở ượ ả ị ượ ế ẳ
là cái c m giác và sĩ di n c a k y u. Chúng ta đang s ng trong m t th gi i duy nh t và cũngả ệ ủ ẻ ế ố ộ ế ớ ấ
có th nói là th ng nh t. Chúng ta ph i b t đ u t mô hình kinh t mà Alvin Tofler t ng mô tể ố ấ ả ắ ầ ừ ế ừ ả
b ng hình nh "con tàu vũ tr ”. Trái đ t là m t kho ch a h u h n các ngu n năng l ng s ngằ ả ụ ấ ộ ứ ữ ạ ồ ượ ố
và toàn c u hóa là m t quá trình đ ti t ki m ngu n năng l ng y b ng cách đ m b o khôngầ ộ ể ế ệ ồ ượ ấ ằ ả ả
s n xu t th a, không s đ ng nguyên li u m t cách b a bãi trên ph m vi toàn c u. Nh ng cùngả ấ ừ ử ụ ệ ộ ừ ạ ầ ư
v i quá trình h i nh p v m t kinh t còn có m t quá trình khác luôn luôn t n t i bên c nh, vàớ ộ ậ ề ặ ế ộ ồ ạ ạ
th m chí đã đi tr c, đó là s h i nh p v m t văn hóa. S h i nh p v m t văn hóa chính làậ ướ ự ộ ậ ề ặ ự ộ ậ ề ặ
quá trình con ng i đi tìm ngôn ng chung cho m t cu c s ng chung. Quan ni m v s xâmườ ữ ộ ộ ố ệ ề ự
l c văn hóa là quan ni m c a nh ng c ng đ ng ng i ch có kinh nghi m hình thành trongượ ệ ủ ữ ộ ồ ườ ỉ ệ
quan h phát tri n l ng c c, nh ng kinh nghi m chi n tranh, nh t là chi n tranh l nh. Vănệ ể ưỡ ự ữ ệ ế ấ ế ạ
hóa không ph i là ý th c c a tôi, c a anh hay c a b t kỳ ai, mà thu c v con ng i m t cách tả ứ ủ ủ ủ ấ ộ ề ườ ộ ự
nhiên. Con ng i khi s ng chung v i nhau s gây nh h ng l n nhau. Đ n ph ng Tây ta sườ ố ớ ẽ ả ưở ẫ ế ươ ẽ
nhìn th y r ng trong ngôi nhà nào c a ng i M , ng i Anh, ng i Pháp cũng có m t vài v tấ ằ ủ ườ ỹ ườ ườ ộ ậ
d ng gì đó, m t vài th souvenirs gì đó t ph ng Đông. Đôi khi trong xã h i ph ng Tâyụ ộ ứ ừ ươ ộ ươ
ng i ta có xu h ng xem s hi n h u c a m t vài k v t, m t vài đ trang trí t ph ngườ ướ ự ệ ữ ủ ộ ỷ ậ ộ ồ ừ ươ
Đông nh là d u hi u c a t ng l p th ng l u ho c văn minh. Đó là s đan xen l n nhau c aư ấ ệ ủ ầ ớ ượ ư ặ ự ẫ ủ
cu c s ng, đ y là s chung s ng hoà bình c a quá kh , và đ y cũng chính là c s văn hóa c aộ ố ấ ự ố ủ ứ ấ ơ ở ủ
s chung s ng hoà bình trong t ng lai. ự ố ươ
2. Văn hóa và văn minh
Hai khái ni m r t hay b đ ng nh t này tuy r t g n gũi nh ng th c ra không ph i là m t và chệ ấ ị ồ ấ ấ ầ ư ự ả ộ ỉ
có th coi nh đ ng nghĩa trong m t vài tr ng h p c th , ch ng h n khi ng i ta đ i l p vănể ư ồ ộ ườ ợ ụ ể ẳ ạ ườ ố ậ
minh v i b o tàn. ớ ạ
Thông th ng, văn minh đ c dùng đ ch trình đ phát tri n v v t ch t và tinh th n c a nhânườ ượ ể ỉ ộ ể ề ậ ấ ầ ủ
lo i đ n m t th i kỳ l ch s nào đó. M t s nhà nghiên c u, ch ng h n Alvin Tomer, s d ngạ ế ộ ờ ị ử ộ ố ứ ẳ ạ ử ụ
chúng đ phân chia l ch s thành văn minh ti n nông nghi p, văn minh nông nghi p, văn minhể ị ử ề ệ ệ
3. Văn hóa v t ch t và văn hóa tinh th nậ ấ ầ
Theo tôi, cách phân chia văn hóa thành hai lĩnh v c: văn hóa v t ch t và văn hóa tinh th n làự ậ ấ ầ
không th t h p lý và th u đáo. Nó ph n ánh l i t duy l ng phân đi n hình, nh h ng c aậ ợ ấ ả ố ư ưỡ ể ả ưở ủ
nh ng đ nh ki n v t t ng c n ph i xoá b . ữ ị ế ề ư ưở ầ ả ỏ
Th c ra, l i phân chia nh th cũng có tác d ng nào đó. Nó cho ta m t cái nhìn tuy khá thô thi nự ố ư ế ụ ộ ể
nh ng bao quát v nh ng lĩnh v c đ i s ng c a con ng i: nh ng s n ph m tinh th n như ề ữ ự ờ ố ủ ườ ữ ả ẩ ầ ư
khoa h c, văn h c ngh thu t, các phong t c t p quán và nh ng s n ph m v t ch t nh đọ ọ ệ ậ ụ ậ ữ ả ẩ ậ ấ ư ồ
đ c, nhà c a, đ ng xá Tuy nhiên, th t khó, và ngày càng khó phân bi t r ch ròi đâu là s nạ ử ườ ậ ệ ạ ả
ph m v t ch t, đâu là s n ph m tinh th n. M t khác, không có s n ph m tinh th n nào l iẩ ậ ấ ả ẩ ầ ặ ả ẩ ầ ạ
không đ c th hi n d i m t hình th c v t ch t nh t đ nh và cũng nh không có m t s nượ ể ệ ướ ộ ứ ậ ấ ấ ị ư ộ ả
ph m v t ch t nào l i không mang trong nó nh ng giá tr tinh th n. Th t v y, nh ng nhà c a,ẩ ậ ấ ạ ữ ị ầ ậ ậ ữ ử
đ ng ph , c u c ng, và ngay c nh ng v t d ng t m th ng nh t, k c nh ng s n ph mườ ố ầ ố ả ữ ậ ụ ầ ườ ấ ể ả ữ ả ẩ
công nghi p s n xu t hàng lo t, cũng là hi n thân c a nh ng giá tr văn hóa, th hi n b n s cệ ả ấ ạ ệ ủ ữ ị ể ệ ả ắ
dân t c, trí tu và tài năng c a nh ng ng i làm ra chúng. ộ ệ ủ ữ ườ
Hi u đ c m i liên h m t thi t không th tách r i c a nh ng giá tr văn hóa tinh th n và v tể ượ ố ệ ậ ế ể ờ ủ ữ ị ầ ậ
ch t là đi u vô cùng quan tr ng. Li u chúng ta có th ch s d ng nh ng giá tr v t ch t cóấ ề ọ ệ ể ỉ ử ụ ữ ị ậ ấ
ngu n g c ngo i lai mà không h b nh h ng b i các giá tr tinh th n bao hàm trong đó hayồ ố ạ ề ị ả ưở ở ị ầ
không? Li u chúng ta có th tr thành m t m t xích trong h th ng s n xu t đang trong quáệ ể ở ộ ắ ệ ố ả ấ
trình toàn c u hóa vũ bão mà v n nguyên v n là m t ng i ngoài cu c v văn hóa hay không?ầ ẫ ẹ ộ ườ ộ ề
Vi c hi u không th u đáo quan h gi a v t ch t và tinh th n d n đ n nh ng lý lu n, tho tệ ể ấ ệ ữ ậ ấ ầ ẫ ế ữ ậ ạ
nhìn có v r t thanh cao, ch ng h n cho r ng ngoài khát v ng làm giàu v t ch t, c n ph i cóẻ ấ ẳ ạ ằ ọ ậ ấ ầ ả
khát v ng làm giàu v văn hóa. Tôi không nghĩ nh v y. Th nào là giàu, th nào là nghèo? Tôiọ ề ư ậ ế ế
không nghĩ r ng có m t dân t c nào trên đ i này không có văn hóa c a mình. M i c ng đ ngằ ộ ộ ờ ủ ọ ộ ồ
ng i h t n t i đ u có y u t tinh th n, mà đã có y u t tinh th n thì có văn hóa. Vì th m tườ ễ ồ ạ ề ế ố ầ ế ố ầ ế ộ
câu h i đ i lo i nh : "N c M có văn hóa không?" là câu h i ng ng n. ỏ ạ ạ ư ướ ỹ ỏ ớ ẩ
Có m t lu n đi m khác không kém ph n c c đoan, cho r ng v m t đ i s ng v t ch t thì nhânộ ậ ể ầ ự ằ ề ặ ờ ố ậ ấ
lo i đã đi đ c r t nhi u sau vài thiên niên k , còn v t t ng thì đ ng nguyên t i ch ho cạ ượ ấ ề ỷ ề ư ưở ứ ạ ỗ ặ
cùng l m thì đi đ c không đáng k . Th t ra con ng i đã đi nh ng b c dài c v v t ch tắ ượ ể ậ ườ ữ ướ ả ề ậ ấ
l n tinh th n, trong đó nh ng b c đi v tinh th n còn l n h n nhi u nh ng b c đi v v tẫ ầ ữ ướ ề ầ ớ ơ ề ữ ướ ề ậ
ch t, t ch nghĩa th n linh qua tôn giáo, đ n tri t h c và các h giá tr , các h t t ng. Conấ ừ ủ ầ ế ế ọ ệ ị ệ ư ưở
4. V tính giai c p và tính l ch sề ấ ị ử
Gi ng nh t t c các lĩnh v c c a đ i s ng văn hóa, m t lĩnh v c đ c xem xét khác nhauố ư ấ ả ự ủ ờ ố ộ ự ượ
d i các góc đ khác nhau. Nhìn chung, t t c các hi n t ng đ c nhìn nh n theo quan đi mướ ộ ấ ả ệ ượ ượ ậ ể
văn hóa h c đ u ph thu c vào nh ng y u t ch quan, đ c bi t là: quy n l i kinh t , quanọ ề ụ ộ ữ ế ố ủ ặ ệ ề ợ ế
đi m và đ nh ki n chính tr , b n ch t tâm lý Đó là nh ng lý do khi n ng i ta hay nh n m nhể ị ế ị ả ấ ữ ế ườ ấ ạ
đ n cái g i là tính giai c p c a văn hóa. Nh ng theo tôi, đó là m t quan đi m sai l m. ế ọ ấ ủ ư ộ ể ầ
Chúng ta c n ph i phân bi t văn hóa v i t cách là m t hi n t ng khách quan và nh ng cáchầ ả ệ ớ ư ộ ệ ượ ữ
lý gi i văn hóa, bao gi cũng mang tính ch quan. Tôi luôn ph n đ i cái g i là thuy t giai c p.ả ờ ủ ả ố ọ ế ấ
S phân lo i văn hóa theo giai c p là m t s phân lo i h i h t. Đ o đ c thu c v con ng iự ạ ấ ộ ự ạ ờ ợ ạ ứ ộ ề ườ
mà con ng i có nh ng s ph n, nh ng pha khác nhau c a cu c đ i. Hôm nay anh là ông ch ,ườ ữ ố ậ ữ ủ ộ ờ ủ
anh thu c giai c p bóc l t. Ngày mai anh v n anh đi đ p xích lô thì anh thu c giai c p laoộ ấ ộ ỡ ợ ạ ộ ấ
đ ng. Ch ng l , đ o đ c c a ng i ta thay đ i ch vì ngày hôm qua là ông ch ngày hôm sau làộ ẳ ẽ ạ ứ ủ ườ ổ ỉ ủ
ng i đ p xích lô? Tôi luôn nghĩ r ng đó ch là nh ng pha khác nhau c a cu c đ i m t conườ ạ ằ ỉ ữ ủ ộ ờ ộ
ng i, còn đ o đ c thu c v con ng i ch không thu c vào nh ng pha khác nhau c a nó.ườ ạ ứ ộ ề ườ ứ ộ ữ ủ
Tôi xin đ a ra m t ví d : thói đ o đ c gi . Trong văn h c, ngh thu t ta th ng g p hình như ộ ụ ạ ứ ả ọ ệ ậ ườ ặ ả
ng i cai tr x u và t i t , nh ng có l trên th c t không hoàn toàn là nh th . Li u đây cóườ ị ấ ồ ệ ư ẽ ự ế ư ế ệ
ph i là k t qu c a m t tâm lý nào đó hay th c s t ng l p th ng tr x u xa nh v y? Bênả ế ả ủ ộ ự ự ầ ớ ố ị ấ ư ậ
c nh đ o đ c gi c a t ng l p th ng tr li u có đ o đ c gi c a t ng l p b tr hay không?ạ ạ ứ ả ủ ầ ớ ố ị ệ ạ ứ ả ủ ầ ớ ị ị
Theo tôi, có c hai lo i. T ng l p b tr cũng n nh hót, tranh th lu n lách, đó cũng là đ o đ cả ạ ầ ớ ị ị ị ủ ồ ạ ứ
gi T ng l p cai tr thì tham nhũng v v t ch t hay tinh th n. Tham nhũng v v t ch t đ tả ầ ớ ị ề ậ ấ ầ ề ậ ấ ể ư
nhân hóa, cá th hóa tài s n qu c gia, m n nhà n c, m n s c m nh công c ng đ b t n tể ả ố ượ ướ ượ ứ ạ ộ ể ắ ạ
thiên h cho nh ng m c tiêu, l i ích cá nhân. Đ o đ c gi thu c v con ng i, không k đóạ ữ ụ ợ ạ ứ ả ộ ề ườ ể
là giai c p cai tr hay b tr . ấ ị ị ị
Các hi n t ng văn hóa không ch đ c đánh giá tuỳ theo các y u t ch quan mà còn tuỳ thu cệ ượ ỉ ượ ế ố ủ ộ
vào các đi u ki n và hoàn c nh khách quan. m i th i đi m l ch s , giá tr c a m t hi nề ệ ả Ở ỗ ờ ể ị ử ị ủ ộ ệ
Copyright: Tài liệu đại học ©