Điều kiện lịch sử – xã hội và nguồn gốc xuất hiện tư
tưởng Hồ Chí Minh
PGS, TS. Lê Doãn Tá
1.Trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam, mỗi khi Tổ quốc lâm nguy
thì non sông đất nước ta lại sản sinh ra những anh hùng dân tộc, đáp ứng yêu cầu của lịch
sử, tiêu biểu cho sự phát triển của lịch sử. Trải qua các triều đại Ngô, Đinh, Lê, Lý, Trần,
Lê và Tây Sơn, biết bao anh hùng do lịch sử sản sinh ra đã làm rạng rỡ non sông đất nước
ta. Đến thời nhà Nguyễn, vua quan đồi bại, thối nát, đầu hàng, đất nước rơi vào tay thực
dân Pháp. Nhân dân ta kẻ trước ngã, người sau đứng dậy, mưu cầu giải phóng song chưa
có đường lối đúng nên cách mạng chưa thành công. Phan Bội Châu chủ trương cầu ngoại
viện, dùng bạo lực để khôi phục độc lập không thành. Phan Chu Trinh muốn “ỷ Pháp cầu
tiến bộ” khai thông dân trí, nâng cao dân khí để tính chuyện giải phóng lại cũng không
thành. Người anh hùng Yên Thế – Hoàng Hoa Thám nổi dậy, dũng cảm trong đấu tranh
chống Pháp, song “còn nặng cốt cách phong kiến”, chưa có phương hướng chính xác,
chưa có lối thoát rõ ràng. Cuộc nổi dậy thất bại. Con thuyền Việt Nam còn lênh đênh
chưa rõ bến bờ phải đi tới.
Chính lúc đó, Nguyễn Ái Quốc (tức Hồ Chí Minh) đã xuất hiện. Vượt lên những hạn chế
của các nhà yêu nước đương thời, Hồ Chí Minh đến với chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng
tiên tiến nhất của thời đại. Con đường cứu nước đúng đắn đã được tìm thấy. “Muốn cứu
nước và giải phóng dân tộc không có con đường nào khác con đường cách mạng vô sản”.
Con đường cứu nước ấy của Người đã chấm dứt thời kỳ khủng hoảng đường lối cách
mạng Việt Nam. Cách mạng Việt Nam từ đó tiến bước theo dòng thác tiến bộ của lịch sử.
Sự áp bức, nô dịch các dân tộc của chủ nghĩa tư bản đế quốc nhất định sản sinh ra phong
trào dân tộc, đấu tranh để giải phóng dân tộc, giành độc lập tự do cho dân tộc, cho Tổ
quốc. Đó là một quy luật của bản thân chủ nghĩa tư bản đế quốc. Cách mạng vô sản chủ
trương giải phóng dân tộc khỏi ách áp bức của chủ nghĩa thực dân đế quốc đồng thời với
cuộc cách mạng giải phóng giai cấp vô sản khỏi sự thống trị của chủ nghĩa tư bản. Bởi vì
“một dân tộc áp bức dân tộc khác thì, dân tộc đó không có tự do”, như các nhà sáng lập
của chủ nghĩa xã hội khoa học đã chỉ rõ. Chủ trương đó của cách mạng vô sản vì thế tự
thân nó đã lôi cuốn được cuộc cách mạng giải phóng dân tộc hoà vào dòng thác cách
mạng chung. Mặt khác, sự độc lập tự do của mỗi dân tộc lại chính là tiền đề tư tưởng cho

sử loài người đang ở bước ngoặt có tính cách mạng nhất” .
2. Tư tưởng Hồ Chí Minh là cả một kho tàng mà chúng ta được thừa hưởng. Và chính cái
kho tàng ấy được Người xây dựng nên từ những kho báu của nhân dân ta và của nhân
loại, từ tinh hoa của dân tộc và của thời đại.
Có thể nêu lên mấy nguồn gốc chủ yếu của tư tưởng Hồ Chí Minh, như sau:
Một là, chủ nghĩa yêu nước Việt Nam:
Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam được hun đúc nên bởi cuộc đấu tranh dựng nước và giữ
nước của nhân dân ta, của dân tộc ta. Tinh thần yêu nước đã trở thành đạo lý, triết lý
sống, niềm tự hào của con người Việt Nam. Bởi vậy, ở mỗi người dân Việt Nam gắn
mình với vận mệnh của Tổ quốc, của dân tộc thì chủ nghĩa yêu nước ấy lại nhân sức
mạnh của bản thân, biến thành một sức mạnh thúc đẩy mình vượt qua mọi khó khăn,
nguy hiểm, mọi thử thách gian nan. Chính từ thực tiễn, Hồ Chí Minh đã đúc kết chân lý
ấy: “Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước. Đó là một truyền thống quý báu của ta. Từ
xưa đến nay, mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng, thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó kết thành một
làn sóng vô cùng mạnh mẽ, to lớn, nó lướt qua mọi sự nguy hiểm, khó khăn, nó nhấn
chìm tất cả lũ bán nước và cướp nước”. Chính sức mạnh của chủ nghĩa yêu nước Việt
Nam, của chủ nghĩa yêu nước mang tính cộng đồng ấy, đã nhân sức mạnh của bản thân
Nguyễn Ái Quốc để Người có thể vượt lên mọi khó khăn, thử thách, vươn lên hoàn thành
sứ mệnh mà lịch sử giao phó. Và anh phụ bếp Văn Ba trên chiếc tàu lênh đênh trên biển
khơi sang Pháp… rồi anh Ba quét tuyết ở Luân Đôn, từ á sang Âu, từ Phi sang Mỹ; rồi
Nguyễn Ái Quốc vào Đảng xã hội Pháp, làm báo Le Paria; rồi sang Đức sang Nga; rồi
qua Trung Quốc , lăn lội, bôn ba nơi hải ngoại; đấu tranh, lao động và học tập; vào tù ra
tội không sờn lòng…
Chính sức mạnh của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam trở thành động lực tư tưởng, tình cảm
chi phối mọi suy nghĩ, hành động trong suốt cuộc đời Hồ Chí Minh – Nguyễn ái Quốc, là
cơ sở dẫn Người đến với chủ nghĩa Mác – Lênin, tiếp thu lý luận cách mạng và khoa học
đó, để thực hiện sự nghiệp giải phóng dân tộc, hoài bão của các thế hệ cách mạng Việt
Nam. “Lúc đầu, chính là chủ nghĩa yêu nước, chứ chưa phải chủ nghĩa cộng sản đã đưa
tôi tin theo Lênin, tin theo Quốc tế thứ ba”. Và khi Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh tìm
được con đường cứu nước đúng đắn thì chủ nghĩa yêu nước Việt Nam lại được nâng lên

Cuối năm 1917, Nguyễn Ái Quốc từ Anh trở lại Pháp, vừa hoạt động chính trị, vừa phải
kiếm sống một cách chật vật, nhưng Người vẫn lạc quan, say sưa học tập và hoạt động,
kiên trì mục tiêu đã định. Được sự giúp đỡ của một số đảng viên Đảng xã hội Pháp,
Người gia nhập Đảng xã hội Pháp. Người sung sướng khi đọc Sơ thảo lần thứ nhất những
luận cương về các vấn đề dân tộc và thuộc địa của Lênin. Người tìm thấy trong bản luận
cương này phương hướng và đường lối cơ bản của phong trào cách mạng giải phóng dân
tộc, trong đó có cách mạng Việt Nam. Qua tìm hiểu và học tập các tác phẩm của Lênin và
của Mác, Người tìm thấy con đường giải phóng dân tộc: đi theo con đường cách mạng vô
sản, con đường độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội.
Từ đó cách mạng giải phóng dân tộc Việt Nam được định hướng đúng đắn. Chủ nghĩa
yêu nước được gắn liền với chủ nghĩa xã hội. Cách mạng giải phóng dân tộc gắn liền với
cách mạng xã hội chủ nghĩa. Tư tưởng Hồ Chí Minh được định hình. Bản chất tư tưởng
Hồ Chí Minh từ đó thuộc hệ tư tưởng của giai cấp công nhân, mang tính cách mạng và
khoa học.
Chính thế giới quan và phương pháp luận Mác – Lênin đã giúp Hồ Chí Minh tổng kết
kiến thức và kinh nghiệm thực tiễn của mình mà tìm ra con đường cứu nước. ảnh hưởng
sâu sắc và quyết định ấy đã thể hiện trong câu nói của Người: “Chủ nghĩa Lênin là cái
cẩm nang thần kỳ”, hoặc: “Lúc đầu chính là chủ nghĩa yêu nước chứ chưa phải chủ nghĩa
cộng sản đã đưa tôi tin theo Lênin, tin theo Quốc tế III. Trong cuộc đấu tranh, vừa nghiên
cứu lý luận Mác – Lênin, vừa làm công tác thực tế, dần dần tôi hiểu được rằng, chỉ có chủ
nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản mới giải phóng được các dân tộc bị áp bức và giai cấp
công nhân thế giới”. “Bây giờ học thuyết nhiều, chủ nghĩa nhiều, nhưng chủ nghĩa chân
chính nhất, chắc chắn nhất, cách mạng nhất là chủ nghĩa Lênin”. Và “Chính do cố gắng
vận dụng những lời dạy của Lênin một cách sáng tạo, phù hợp với thực tế Việt Nam mà
chúng tôi đã chiến đấu và giành được thắng lợi to lớn”.
Trong quá trình hoạt động của Người, hoạt động thực tiễn phong phú và đa dạng gắn với
cả một thời kỳ lịch sử của dân tộc và của thời đại, đã làm phong phú tư tưởng Hồ Chí
Minh.
Khi nói đến Tư tưởng Hồ Chí Minh là nói đến sự vận dụng và một bước phát triển chủ
nghĩa Mác – Lênin nhằm giải đáp những vấn đề thực tiễn mới của đất nước và thời đại