Nghiên cứu triết học

Đề tài: " QUAN ĐIỂM CỦA TRIẾT HỌC
MÁC VỀ LỢI ÍCH VỚI TƯ CÁCH ĐỘNG
LỰC CỦA LỊCH SỬ "
QUAN ĐIỂM CỦA TRIẾT HỌC MÁC VỀ LỢI ÍCH VỚI TƯ CÁCH Đ
ỘNG
LỰC CỦA LỊCH SỬ

ĐẶNG QUANG ĐỊNH (*)
Bài viết đã phân tích và luận chứng để làm rõ thêm quan điểm của C.Mác và
Ph.Ăngghen về lợi ích với tư cách động lực của lịch sử. Lợi ích không chỉ là
nguyên nhân sâu xa của mọi mâu thuẫn xã hội, mà còn là động lực thúc đẩy
hoạt động của quần chúng nhân dân và qua đó, thúc đẩy sự phát triển của xã
hội. Việc nghiên cứu lợi ích vừa giúp hiểu rõ thực chất của sự biến đổi lịch sử,
vừa cho thấy vai trò to lớn có ý nghĩa quyết định của con người thông qua
hoạt động thực tiễn.


người, tính người. Nó vừa tồn tại dưới hình thái vật thể, vừa là quan hệ xã hội.
Nhưng cái sản phẩm ấy chỉ trở thành lợi ích khi nó thuộc về sở hữu của người
nào đó, liên quan và có thể thoả mãn nhu cầu nào đó, được đặt trong quan hệ
giữa con người với nhau. Người ta quan hệ với nhau, trao đổi tính người cho
nhau chính là thông qua sản xuất và trao đổi sản phẩm của quá trình sản xuất
ấy. Theo quan điểm trên thì lợi ích không phải là bản thân quan hệ xã hội, mà
là cái mang quan hệ xã hội. Do vậy, việc nhận thức quan hệ xã hội mà thiếu lợi
ích thì về cơ bản, nhận thức đó vẫn chỉ mang tính trừu tượng

(2). Khi nói về
vai trò của lợi ích, triết học Mác cho rằng, lợi ích là cái liên kết các thành viên
trong xã hội, nó được đặt trong quan hệ giữa con người với nhau và làm cơ sở
cho việc xác lập các quan hệ giữa họ.
Từ phạm trù lợi ích, C.Mác đã đi sâu nghiên cứu, giải thích lịch sử, chứng
minh sự hiện diện của con người trong mọi hiện tượng, quá trình, mọi biểu
hiện đa dạng của lịch sử và tìm ra động lực phát triển của nó.
Thứ nhất, C.Mác cho rằng, để tìm hiểu động lực của lịch sử thì “trước hết phải
hiểu bản thân cơ sở trần tục ấy trong mâu thuẫn của nó và sau đó cách mạng
hoá nó trong thực tiễn bằng cách xoá bỏ mâu thuẫn đó”(3). Do vậy, chỉ có thể
tìm động lực của lịch sử từ các mâu thuẫn xã hội. Theo ông, mọi mâu thuẫn xã
hội, xét đến cùng, đều là mâu thuẫn về lợi ích giữa những giai cấp, tập đoàn
người, giữa các lực lượng, khuynh hướng xã hội. Chính C.Mác khẳng định,
mọi cuộc đấu tranh trong nội bộ nhà nước, đấu tranh giữa phái dân chủ, phái
quý tộc và phái quân chủ, đấu tranh cho quyền bầu cử,… chẳng qua chỉ là
những hình thức hư ảo của những cuộc đấu tranh thực sự giữa các giai cấp
khác nhau, mà đấu tranh giai cấp thông qua cách mạng xã hội sẽ là động lực
cho sự thay thế, cải biến các “trạng thái xã hội”. Cả C.Mác và Ph.Ăngghen đều
nhấn mạnh vấn đề đấu tranh giai cấp, coi đó là động lực trực tiếp của lịch sử;
đồng thời, coi đấu tranh giai cấp giữa giai cấp tư sản và giai cấp vô sản là đòn
bẩy vĩ đại của cuộc cách mạng xã hội hiện đại.

lượng sản xuất mà giai cấp vô sản hiện đại là đại diện. Có thể nói, thông qua
những quan điểm của mình, C.Mác đã chỉ ra tính quy luật của lịch sử, điều mà
Hêghen đã từng nhận thấy nhưng lại không thể vạch ra được nguồn gốc của
tính quy luật đó. Điều này cũng cho thấy sự khác biệt về chất của triết học Mác
so với toàn bộ hệ thống triết học trước đây khi nghiên cứu về lịch sử. Từ chỗ
cho rằng, “Đứng trên quan điểm thiển cận, ta có thể nắm lấy một trong những
hình thức phụ đó và coi nó là cơ sở của những cuộc cách mạng ấy; việc đó
càng dễ dàng khi bản thân những cá nhân tiến hành cách mạng lại tuỳ theo
trình độ văn hoá của mình và tuỳ theo trình độ phát triển của lịch sử mà tự tạo
ra cho mình đủ loại ảo tưởng về hoạt động của riêng mình"(6), C.Mác đã phê
phán một cách sâu sắc, toàn diện quan niệm duy tâm về lịch sử, cái quan niệm
biến tinh thần, ý thức thành động lực của lịch sử mà không thèm đếm xỉa đến
sản xuất vật chất. Theo các nhà triết học duy tâm, chỉ cần tiến hành đấu tranh
chống lại những ảo tưởng của ý thức, chỉ có sự phê phán và những nhà phê
phán mới làm nên lịch sử. "Và khi bản thân các nhà lý luận ấy bắt tay vào
những công trình lịch sử thì họ nhảy hết sức nhanh qua toàn bộ quá khứ”(7).
C.Mác đã xác lập và phát triển quan niệm duy vật về lịch sử và cho rằng,
“khác với quan niệm duy tâm về lịch sử, quan niệm đó (quan niệm duy vật -
Đ.Q.Đ) về lịch sử không đi tìm một phạm trù nào đó trong mỗi thời đại, mà nó
luôn luôn đứng trên miếng đất hiện thực của lịch sử; nó không căn cứ vào tư
tưởng để giải thích thực tiễn, nó giải thích sự hình thành của tư tưởng căn cứ
vào thực tiễn vật chất, và do đó, nó đi tới kết luận rằng không thể đập tan được
mọi hình thái và sản phẩm của ý thức bằng sự phê phán tinh thần,… mà chỉ
bằng việc lật đổ một cách thực tiễn những quan hệ xã hội hiện thực đã sản sinh
ra tất cả những điều nhảm nhí duy tâm đó"(8); rằng, “không phải sự phê phán
mà cách mạng mới là động lực của lịch sử, của tôn giáo, của triết học và của
mọi lý luận khác”(9). Cho nên, các quan niệm duy tâm “chỉ có thể thấy lịch sử
là những hành động chính trị của vương công và của nhà nước, những cuộc
đấu tranh tôn giáo và đấu tranh lý luận nói chung"(10).
Thứ hai, cuộc đấu tranh của những lợi ích riêng biệt đã “vô tình” đã tạo ra một

chính thông qua việc thực hiện lợi ích của mình trong một điều kiện xã hội
nhất định con người đã tạo ra một hợp lực, hợp lực đó biểu hiện ra vừa như
một sức sản xuất mới mà sự biến đổi của nó tạo ra động lực cho lịch sử, vừa
“tạo” ra quy luật cho sự biến đổi của lịch sử mà chính mình đang ở trong đó.
Những quy luật của lịch sử mang tính khách quan, chẳng những độc lập với ý
chí và hành động của loài người mà trái lại, còn điều khiển ý chí và hành động
của họ.
Thứ ba, triết học Mác khẳng định rằng, lợi ích không chỉ là nguyên nhân sâu
xa của mọi mâu thuẫn xã hội, mà còn là động lực của quần chúng nhân dân
trong các cuộc cách mạng, cải biến xã hội, qua đó thúc đẩy lịch sử phát triển.
Trong quan điểm của các ông, quần chúng nhân dân vừa là chủ thể chân chính
sáng tạo ra lịch sử, vừa là lực lượng cơ bản tham gia vào cách mạng nhằm cải
biến xã hội theo những mục đích nhất định. Vì vậy, về thực chất, cách mạng là
sự thực hiện lợi ích của quần chúng. Quần chúng nhân dân sẽ không làm cách
mạng nếu họ không thấy được lợi ích của mình được phản ánh trong lợi ích
chung. C.Mác và Ph.Ăngghen cũng đã giải thích tại sao những cuộc cách mạng
trước kia, mặc dù không đem lại lợi ích thực sự cho quần chúng, chỉ đem lại
lợi ích cho một giai cấp thiểu số - giai cấp thống trị, mà quần chúng vẫn đi
theo. Sở dĩ như vậy vì họ tìm thấy lợi ích trong cách mạng, cái “khêu gợi”
nhiệt tình của họ. Giai cấp thiểu số chỉ lôi kéo được quần chúng tham gia cách
mạng khi chúng nhân danh lợi ích chung, và những tư tưởng, học thuyết chính
trị của giai cấp thiểu số cũng phải thể hiện lợi ích chung đó dù chỉ là trên danh
nghĩa. Các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác đã khẳng định: "Thật ra, mỗi giai cấp
mới thay thế cho giai cấp thống trị trước mình, muốn thực hiện được mục đích
của mình, đều nhất thiết phải biểu hiện lợi ích của bản thân mình thành lợi ích
chung của mọi thành viên trong xã hội hay nói một cách trừu tượng: phải gắn
cho những tư tưởng của bản thân mình một hình thức phổ biến, phải biểu hiện
những tư tưởng đó thành những tư tưởng duy nhất hợp lý, duy nhất có giá trị
phổ biến(13). Tuy nhiên, sự thống nhất về lợi ích trong các nhà nước của
những xã hội có giai cấp đối kháng chỉ là tạm thời. Khi cách mạng thành công,

của xã hội(16)– với kiến trúc thượng tầng, cụ thể là với chính trị, tư tưởng của
xã hội. Các ông khẳng định rằng, “một khi “tư tưởng” tách rời “lợi ích” thì
nhất định nó sẽ tự làm nhục nó” và “tư tưởng không thể đưa người ta vượt ra
ngoài trật tự thế giới cũ được; trong bất cứ tình huống nào, tư tưởng cũng chỉ
có thể đưa người ta vượt ra ngoài phạm vi tư tưởng của trật tự thế giới cũ mà
thôi. Thật vậy, tư tưởng căn bản không thể thực hiện được cái gì hết. Muốn
thực hiện tư tưởng thì cần có những con người sử dụng lực lượng thực
tiễn”(17). Theo quan niệm của C.Mác và Ph.Ăngghen, “Trong mọi thời đại,
những tư tưởng của giai cấp thống trị là những tư tưởng thống trị giai cấp
nào là lực lượng vật chất thống trị trong xã hội thì cũng là lực lượng tinh thần
thống trị trong xã hội. Giai cấp nào chi phối những tư liệu sản xuất vật chất thì
cũng chi phối luôn cả những tư liệu sản xuất tinh thần” Về thực chất, “những
tư tưởng thống trị chỉ là sự biểu hiện tinh thần của những quan hệ vật chất
thống trị, chúng là những quan hệ vật chất thống trị được biểu hiện dưới hình
thức tư tưởng”(18). Các ông đã khẳng định, nếu không có những yếu tố vật
chất bao gồm một mặt là lực lượng sản xuất, mặt khác là sự hình thành khối
đông đảo quần chúng cách mạng đang nổi dậy không những chống lại những
điều kiện riêng biệt của xã hội cũ, mà còn chống lại bản thân "sự sản xuất ra
đời sống" trước đây, chống lại "toàn bộ hoạt động" làm cơ sở cho xã hội cũ, thì
ý niệm về cuộc cách mạng nào đó dù có được phát biểu hàng trăm lần đi nữa,
cũng hoàn toàn chẳng có ý nghĩa gì đối với sự phát triển thực tế cả.
Có thể nói, xuất phát từ lợi ích - cái gắn bó mật thiết với con người, triết học
Mác đã tìm ra được động lực của lịch sử, đó chính là sự biến đổi của lực lượng
sản xuất gắn với sản xuất vật chất và hoạt động cải biến xã hội thông qua đấu
tranh giai cấp và các cuộc cách mạng của quần chúng nhân dân. Quan điểm
này đã chỉ ra cơ sở khách quan và khoa học để giải thích sự biến đổi của lịch
sử và động lực phát triển của nó.
Dưới góc độ phát triển xã hội, chúng ta không dừng lại ở việc nhìn nhận vị trí,
vai trò của lợi ích trong hoạt động của mỗi cá nhân cụ thể, mà phải nghiên cứu
sâu hơn quan hệ biện chứng giữa các lợi ích đó nhằm tìm ra những động lực

Hà Nội, 2006, tr.89.
(3) C.Mác và Ph.Ăngghen. Sđd., t.3, tr.11.
(4) C.Mác và Ph.Ăngghen. Sđd., t.3, tr.107.
(5) C.Mác và Ph.Ăngghen. Sđd., t.3, tr.107-108.
(6) C.Mác và Ph.Ăngghen. Sđd., t.3, tr.107-108.
(7) C.Mác và Ph.Ăngghen. Sđd., t.3, tr.58.
(8) C.Mác và Ph.Ăngghen. Sđd., t.3, tr.54.
(9) C.Mác và Ph.Ăngghen. Sđd., t.3, tr.54.
(10) C.Mác và Ph.Ăngghen. Sđd., t.3, tr.56.
(11) C.Mác và Ph.Ăngghen. Sđd., t.3, tr.48 – 49.
(12) C.Mác và Ph.Ăngghen. Sđd., t.37, tr.643.
(13) C.Mác và Ph.Ăngghen. Sđd., t.3, tr.68
(14) C.Mác và Ph.Ăngghen. Sđd., t.3, tr.69
(15) C.Mác và Ph.Ăngghen. Sđd., t.3, tr.100
(16) Xem: Phạm Văn Chung. Triết học Mác về lịch sử. Sđd., tr.148
(17) C.Mác và Ph.Ăngghen. Sđd., t.2, tr.122,181.
(18) C.Mác và Ph.Ăngghen. Sđd., t.3, 1995, tr.66-67.
(19) C.Mác và Ph.Ăngghen. Sđd., t.21, tr.438.