õch sûã xậ hưåi loâi ngûúâi diïỵn ra nhû
mưåt dông chẫy vư têån mâ mưỵi hònh
thấi xậ hưåi sau ln kïë thûâa nhûäng
giấ trõ tđch cûåc, tiïën bưå ca hònh thấi trûúác,
lổc bỗ nhûäng hẩn chïë, lưỵi thúâi àïí phất triïín
lïn mưåt trònh àưå múái cao hún. Sûå phất
triïín xậ theo hûúáng ngây câng hoân thiïån
hún lâ mưåt quy låt têët ëu. Mư hònh phất
triïín truìn thưëng ca nhên loẩi lâ mư
hònh phất triïín duy kinh tïë àậ bưåc lưå
nhiïìu khiïëm khuët. Sûå phên cûåc xậ hưåi,
àối nghêo vêỵn hiïån diïån nhû mưåt vêën àïì
cêëp bấch toân cêìu ngay trong thúâi àẩi vùn
minh. Mùåc d ca cẫi, khưng ngûâng tùng
lïn, song cấi thiïëu nhêët khưng phẫ
i lâ ca
cẫi, mâ lâ sûå cưng bùçng. Àùåc biïåt, ngûúâi ta
côn nối túái cẫ sûå cưng bùçng giûäa cấc thïë hïå
trong viïåc hûúãng th tâi ngun thiïn
nhiïn vâ mưi trûúâng. Bêët cưng, àối nghêo,
xung àưåt, khng hoẫng mưi trûúâng, cẩn
kiïåt tâi ngun, v.v. hiïån àang tưìn tẩi vúái
tû cấch nhûäng nguy cú àe dổa sûå tưìn vong
ca loâ
i ngûúâi bùỉt ngìn tûâ chđnh nhûäng
mùåt trấi ca sûå phất triïín. Phất triïín, nïëu
khưng àûúåc kiïím soất mưåt cấch chùåt chệ
vâ khoa hổc, sệ dêỵn túái nhûäng hêåu quẫ
khưn lûúâng cho loâi ngûúâi. Sau nhiïìu thïë
k say sûa vúái thùỉng lúåi trûúác thiïn nhiïn,
giúâ àêy, nhên loẩi àậ vâ àang thûác tónh àïí

vûäng trïn quan àiïím toân diïån. Nïëu mư
hònh phất triïín truìn thưëng lêëy tùng
trûúãng kinh tïë lâ mc tiïu duy nhêët, lêëy
hâng hoấ, ca cẫi lâ trổng têm thò mư
hònh phất triïín bïì
n vûäng lêëy con ngûúâi lâ
55
TRIÏËT HỔC, SƯË 8 (219), THẤNG 8 - 2009
(*) Thẩc sơ, Trûúâng Chđnh trõ Tư Hiïåu Hẫi Phông.
(1) Dêỵn theo: Lï Q An. Nhûäng quan àiïím ch ëu
vïì mưi trûúâng vâ phất triïín tẩi hưåi nghõ Rio-92. Tẩp
chđ Thưng tin mưi trûúâng, sưë 3,1992, tr.3.
VAI TRÔ CA CON NGÛÚÂI TRONG SÛÅ PHẤT TRIÏÍN
XẬ HƯÅI THEO HÛÚÁNG BÏÌN VÛÄNG
PHẨM THÕ OANH(*)
Khùèng àõnh con ngûúâi ln giûä võ trđ trung têm trong cấc quấ trònh kinh tïë - xậ hưåi, nhên tưë con
ngûúâi chiïëm võ trđ hâng àêìu trong tưíng thïí cấc nhên tưë tấc àưång àïën sûå phất triïín xậ hưåi, trong bâi
viïët nây, tấc giẫ têåp trung phên tđch vai trô ca con ngûúâi trong sûå phất triïín xậ hưåi theo hûúáng bïìn
vûäng trïn ba phûúng diïån: 1. Bïìn vûäng vïì sinh thấi; 2. Bïìn vûä
ng vïì kinh tïë; 3. Bïìn vûäng vïì xậ hưåi.
nghiªn cøu vμ häc tËp
trổng têm vúái sûå kïët húåp hâi hôa ba mc
tiïu: sinh thấi, kinh tïë vâ xậ hưåi.
Con ngûúâi ln giûä võ trđ trung têm
trong cấc quấ trònh kinh tïë - xậ hưåi, do
vêåy, àïí thûåc hiïån phất triïín bïìn vûäng,
nhên tưë con ngûúâi nưíi lïn hâng àêìu trong
tưíng thïí cấc nhên tưë tấc àưång vâ giûä võ trđ
trung têm trong cẫ ba tr cưåt sinh thấi,
kinh tïë va

àưång, mâ côn lâ ch thïí tđch cûåc ca quấ
trònh tấc àưång cẫi tẩo tûå nhiïn, biïën àưíi tûå
nhiïn mưåt cấch cố thûác. Nhúâ àố, con
ngûúâi àậ tẩo ra cho mònh nhûäng àiïìu kiïån
sinh tưìn múái, thỗ
a mận nhu cêìu ngây
câng cao hún ca bẫn thên con ngûúâi. Tuy
nhiïn, mổi sûå tấc àưång ca con ngûúâi vâo
giúái tûå nhiïn cng lâ tấc àưång àïën con
ngûúâi, tân phấ tûå nhiïn cng chđnh lâ hu
diïåt loâi ngûúâi. Búãi, nhû C.Mấc àậ khùèng
àõnh, “nối rùçng àúâi sưëng thïí xấc vâ tinh
thêìn ca con ngûúâi gùỉn liïìn vú
ái giúái tûå
nhiïn, nối nhû thïë chùèng qua chó cố nghơa
lâ giúái tûå nhiïn gùỉn liïìn vúái giúái tûå nhiïn,
vò con ngûúâi lâ mưåt bưå phêån ca giúái tûå
nhiïn”(4).
Khi sûå tấc àưång ca con ngûúâi vâo giúái
tûå nhiïn gia tùng mẩnh mệ thò hêåu quẫ
ghï gúám vïì mùåt mưi sinh cng gia tùng,
lâm dêëy lïn nhûäng lo ngẩi vïì mưåt cåc
khng hoẫ
ng sinh thấi toân cêìu. Cấc nhâ
sinh thấi hổc, cấc nhâ khoa hổc mưi
trûúâng cng nhû cấc tưí chûác, cấ nhên cố
trấch nhiïåm vïì tûúng lai ca hânh tinh
liïn tiïëp àûa ra nhûäng cẫnh bấo. Chng
àậ àûúåc cấc nhâ hoẩch àõnh chiïën lûúåc,
chđnh sấch phất triïín ca cấc qëc gia àùåc

PHẨM THÕ OANH
56
(2) C.Mấc vâ Ph.Ùngghen. Toân tËêåp, t.42. Nxb
Chđnh trõ Qëc gia, Hâ Nưåi, 2000, tr.135.
(3) C.Mấc vâ Ph.Ùngghen. Sàd., t.20, tr.475.
(4) C.Mấc vâ Ph.Ùngghen. Sàd., t.42, tr.135.
thấi do con ngûúâi gêy ra vâ chó con ngûúâi
múái cố thïí phông ngûâa, ngùn chùån, khùỉc
phc nố. Phất triïín bïìn vûäng vïì sinh thấi
thûåc chêët lâ àiïìu chónh mưëi quan hïå giûäa
con ngûúâi vúái tûå nhiïn nhùçm àẫm bẫo sûå
cên bùçng, àẫm bẫo sûå hâi hôa, bïìn vûäng
ca hïå sinh thấi. Mc àđch ca nố lâ
lâm
sao àïí con ngûúâi, cấc cưång àưìng, cấc thïë hïå
ngây câng àûúåc sưëng trong mưi trûúâng tûå
nhiïn an toân, bïìn vûäng, vùn minh, hiïån
àẩi. Àố thûåc sûå lâ quấ trònh do con ngûúâi,
vò con ngûúâi; con ngûúâi lâ ch thïí, lâ àưång
lûåc vâ lâ mc tiïu ca sûå phất triïín.
Do vêåy, nêng cao thûác tûå giấc, ch
àưå
ng, tđch cûåc ca con ngûúâi trong quan
hïå vúái tûå nhiïn lâ mưåt trong nhûäng
ngun tùỉc quan trổng ca phất triïín bïìn
vûäng. thûác àố àûúåc biïíu hiïån hïët sûác àa
dẩng trong mổi lơnh vûåc vúái cấc hònh thấi,
cấc cêëp àưå khấc nhau.
Triïët hổc Mấc àậ chó ra cú súã ca phất
triïín bïìn vûäng vïì sinh thấi, khi khùè

thûác àûúåc rùçng, viïåc hûúãng th tâi ngun
mưi trûúâng lâ lúåi đch chung ca toân nhên
loẩi; àưìng thúâi, viï
åc chia sễ cấc lúåi đch vâ
bẫo tưìn chng cng lâ nghơa v chung ca
loâi ngûúâi. Khi cấc cưång àưìng dên cû cng
chia sễ lúåi đch ca mưåt dông sưng, chó cêìn
mưåt nhâ mấy bïn búâ con sưng êëy xẫ chêët
thẫi àưåc hẩi gêy ư nhiïỵm ngìn nûúác thò
sệ lâ thẫm hổa cho têët cẫ cưång àưìng vâ àïí
lẩi nhû
äng hêåu quẫ lêu dâi trong tûúng lai.
Hiïån tûúång nây khưng phẫi lâ cấ biïåt; nố
khưng chó dêỵn túái nguy cú thiïëu nûúác sẩch
- mưåt trong nhûäng nguy cú hâng àêìu àe
dổa sûå bïìn vûäng vïì sinh thấi, mâ côn dêỵn
àïën nhiïìu nguy cú khấc nûäa cho sûå bïìn
vûäng sinh thấi.
Song, àïí àẫm bẫo sûå bïìn vûäng ca hïå
sinh thấi, con ngûúâ
i khưng chó nhêån thûác,
mâ côn cêìn phẫi hânh àưång. Cấc chđnh
ph, cấc nhâ lậnh àẩo ca nhiïìu qëc gia
trïn thïë giúái àậ vâ àang triïín khai
Chûúng trònh nghõ sûå 21 vïì phất triïín bïìn
vûäng theo tinh thêìn ca Tun bưë Rio-92.
Àiïìu trúá trïu lâ, chđnh nhûäng nûúác àûáng
àêìu trong viïåc tiïu th tâi ngun, thẫi bỗ
chêët thẫi gêy ư nhiïỵm mưi trûúâ
ng lẩi

hûúáng têåp trung àêìu tû vâo ngìn lûåc vêåt
chêët vâ khai thấc cấc ngìn tâi ngun
thiïn nhiïn; ngûúåc lẩi, viïåc àêìu tû phất
triïín ngìn lûåc con ngûúâi cng nhû lúåi đch
tûâ viïåc àêìu tû àố bõ xem nhể. Ngûúâi ta coi
tâi ngun thiïn nhiïn lâ ca trúâi cho vâ
vư têån, do àố chng thûúâ
ng bõ sûã dng hïët
sûác lậng phđ, mûác khai thấc thûúâng vûúåt
quấ mûác cố thïí phc hưìi, dêỵn túái sûå cẩn
kiïåt tâi ngun, hy hoẩi mưi trûúâng sưëng
ca con ngûúâi vâ sinh vêåt. Àố lâ quấ trònh
phất triïín khưng bïìn vûäng mâ kïët quẫ
cëi cng lẩi “thûúâng hay phấ hy têët cẫ
nhûä
ng kïët quẫ àêìu tiïn ca nố”.
Khi lúåi thïë trûúác mùỉt tûâ viïåc àêìu tû
vâo khai thấc cấc ngìn lûåc tûå nhiïn dêìn
mêët ài thò lúåi thïë lêu dâi tûâ viïåc àêìu tû
vâo ngìn lûåc con ngûúâi cng lưå rộ. Àùåc
biïåt, khi cåc cấch mẩng khoa hổc vâ cưng
nghïå àang diïỵn ra mẩnh mệ, khi mâ nïìn
kinh tïë thïë giúái àậ va
â àang chuín sang
nïìn kinh tïë tri thûác, ngìn lûåc con ngûúâi,
ngìn lûåc trđ tụå câng àûúåc thûâa nhêån,
câng giûä vai trô trung têm trong quấ trònh
phất triïën.
Vïì mùåt kinh tïë, ngìn lûåc con ngûúâi
àûúåc xem xết ch ëu dûúái gốc àưå lâ lûåc

kinh tïë - xậ hưåi, lâ ngìn lûåc ca mổi
ngìn lûåc. Sûå kïët húåp, sûå thưëng nhêët biïån
chûáng giûäa con ngûúâi vúái cưng nghïå tiïn
tiïën lâ àưång lûåc cú ba
ãn ca tùng trûúãng
kinh tïë.
Àêìu tû cho phất triïín ngìn lûåc con
ngûúâi mang lẩi hiïåu quẫ kinh tïë cao, tiïët
kiïåm àûúåc viïåc khai thấc, sûã dng cấc
ngìn lûåc khấc. Kinh nghiïåm tûâ nhiïìu
qëc gia trïn thïë giúái àậ cho thêëy, àêìu tû
cho phất triïín ngìn lûåc con ngûúâi mang
lẩi tưëc àưå tùng trûúãng kinh tïë cao vâ ưín
àõnh hún. Mù
åt khấc, hiïåu quẫ àêìu tû cho
phất triïín con ngûúâi cố àưå lan toẫ àưìng
àïìu vâ mang lẩi sûå cưng bùçng hún vïì cú
hưåi phất triïín, cng nhû viïåc hûúãng th
cấc lúåi đch ca sûå phất triïín. Nố nhùçm
hûúáng túái mc tiïu cëi cng lâ mang lẩi
cåc sưëng àêìy à, tưët àểp hún cho con
ngûúâi. Quan àiïí
m nây àưëi lêåp vúái mưåt sưë
quan àiïím duy kinh tïë dânh ûu tiïn cho
tâi sẫn, ca cẫi, xem àố lâ cấi àđch ca sûå
phất triïín. Khi àố, con ngûúâi, ngûúâi lao
àưång, lûåc lûúång àưng àẫo nhêët trong xậ
hưåi chó àûúåc coi lâ phûúng tiïån àïí àẩt túái
sûå giâu cố cho mưåt sưë ngûúâi. Con ngûúâi lao
àưång chó àûúåc xem xết lâ àưëi tûú

têì
ng xậ hưåi cố xu hûúáng gia tùng nhanh
chống trong nïìn kinh tïë thõ trûúâng. Nhû
vêåy, cấc chđnh sấch tùng trûúãng, thêåm chđ
bïìn vûäng vïì kinh tïë, cng cố thïí gêy ra
nhûäng hêåu quẫ xậ hưåi nghiïm trổng: sûå
mêët cên àưëi vïì mùåt xậ hưåi dêỵn àïën nhûäng
cùng thùèng, cấc mưëi quan hïå xậ hưåi gùỉn bố
bõ phấ vúä, bẩo lûå
c gia tùng Hêåu quẫ lâ
lâm giẫm, thêåm chđ triïåt tiïu hoân toân
mổi cưë gùỉng ca tùng trûúãng, phất triïín.
Àố lâ tđnh khưng bïìn vûäng trong sûå phất
triïín xậ hưåi. Rộ râng lâ, àïí xem xết phất
triïín bïìn vûäng mưåt cấch toân diïån, cêìn
phẫi àấnh giấ tấc àưång ca cấc mùåt kinh
tïë, mưi trûúâng àưìng thú
âi vúái nhûäng tấc
àưång nùçm ngay trong cấc vêën àïì xậ hưåi.
Bïìn vûäng vïì mùåt xậ hưåi lâ phẫi thûåc
hiïån tiïën bưå vâ cưng bùçng xậ hưåi, xoấ àối
giẫm nghêo, lêëy chó sưë phất triïín con ngûúâi
lâm mc tiïu cao nhêët ca sûå phất triïín xậ
hưåi (àûúåc c thïí hoa
á qua chó sưë phất triïín
con ngûúâi HDI, chó sưë bêët bònh àùèng thu
nhêåp GINI, chó sưë phất triïín giúái GEM…).
ÚÃ àêy, mưåt lêìn nûäa, võ trđ trung têm
ca con ngûúâi lẩi nưíi lïn vúái tû cấch mc
tiïu cao nhêët ca sûå triïín xậ hưåi. Mc tiïu

gian, theo thúâi gian, theo lơnh vûåc, theo
àõa võ vâ cấc quan hïå xậ hưåi… Quan àiïím
toân diïån àôi hỗi phẫi cố sûå quan têm àêìy
à, cng nhû phẫi cố cấc thïí chïë, chđnh
sấch c thïí nhùçm àiïìu tiïët bêët cưng, mưåt
ëu tưë quan trổng nhùçm xoấ àối giẫm
nghêo, àẫm bẫo cho phất triïí
n bïìn vûäng.
Con ngûúâi lâ ch thïí ca cấc quấ trònh
xậ hưåi vâ khưng ai khấc, chđnh con ngûúâi
phẫi thûåc hiïån phất triïín bïìn vûäng vïì xậ
hưåi vò lúåi đch ca bẫn thên con ngûúâi. Con
ngûúâi cố thïí xết trïn cấc phûúng diïån cấ
nhên, cưång àưìng, doanh nghiïåp, cấc tưí
chûác xậ hưåi, cấc nhâ nûúác, qëc gia, dên
tưå
c hóåc cẫ loâi ngûúâi. Song, trûúác hïët,
mưỵi cấ nhên phẫi tûå hònh thânh cho mònh
nhûäng khẫ nùng, nùng lûåc sưëng, cấc cú hưåi
vïì mùåt xậ hưåi, nhû trònh àưå hiïíu biïët,
chun mưn nghiïåp v, sûác khoễ, cấc quan
hïå xậ hưåi Ngûúâi khưng cố trònh àưå
59
VAI TRÔ CA CON NGÛÚÂI TRONG SÛÅ PHẤT TRIÏÍN
chun mưn khố cố khẫ nùng tòm àûúåc
viïåc lâm cố thu nhêåp cao vâ ưín àõnh.
Thiïëu thu nhêåp khố cố khẫ nùng tiïëp cêån
hïå thưëng y tïë, giấo dc tưët… Cấc khẫ
nùng, nùng lûåc hẩn chïë hóåc bõ phấ vúä gêy
khố khùn cho viïåc cẫi thiïån cåc sưëng vâ

l, tưí chûác, àiïìu hânh hoẩt àưång ca cấc tưí
chûác, cấ nhên nhùçm thc àêíy sûå phất triïín
xậ
hưåi bïìn vûäng vïì mổi mùåt. Nhâ nûúác lâ
ch thïí tưëi cao cố vai trô quan trổng trong
viïåc àïì ra mc tiïu, hoẩch àõnh àûúâng lưëi,
chđnh sấch, ban hânh phấp låt vâ sûã
dng cấc cưng c cố sûác mẩnh, vûâa àưång
viïn, khuën khđch, vûâa chïë àõnh rộ râng
c thïí. Nhâ nûúác hoẩch àõnh vâ thûåc thi
cấ
c chđnh sấch vïì xoấ àối giẫm nghêo, tẩo
viïåc lâm vâ thu nhêåp ưín àõnh cho ngûúâi
dên, àẫm bẫo an sinh xậ hưåi, phất triïín
giấo dc vâ àâo tẩo Àïí àấp ûáng u cêìu
phất triïín bïìn vûäng vïì xậ hưåi trong àiïìu
kiïån kinh tïë thõ trûúâng nhiïìu ri ro, phûác
tẩp, nhâ nûúác cêìn nêng cao nùng lûåc qua
ãn
l, àiïìu hânh hoẩt àưång thưng qua hïå
thưëng giấm sất tûâ trung ûúng àïën àõa
phûúng; thûåc hiïån tưët quy chïë dên ch; àâo
tẩo àưåi ng cấn bưå cưng chûác nhâ nûúác cố
à nùng lûåc, phêím chêët àẩo àûác, thûác
trấch nhiïåm; cố cú chïë giấm sất vâ phông
chưëng quan liïu, tham nhng
Cấc tưí chûá
c xậ hưåi trong nûúác vâ qëc
tïë, cưång àưìng, doanh nghiïåp cố vai trô
hïët sûác quan trổng, cng chia sễ trấch

mang lẩi tûå do, giẫi phống con ngûúâi.
ÚÃ Viïåt Nam, phất triïín con ngûúâi
àûúåc coi lâ vêën àïì trung têm ca chiïën
lûúåc phất triïín, lâ nhiïåm v lêu dâi ca
Àẫng, Nhâ nûúác vâ toân dên. Sinh thúâi,
Ch tõch Hưì Chđ Minh àậ khùèng àõnh,
mc tiïu cao cẫ ca cấch mẩng lâ mang lẩi
hẩ
nh phc, tûå do cho nhên dên. Ngûúâi
nối: “Nïëu nûúác àưåc lêp mâ dên khưng
PHẨM THÕ OANH
60
hûúãng hẩnh phc, tûå do thò àưåc lêåp cng
chùèng cố nghơa gò(6)”. Mc tiïu tưíng quất
mâ Àẩi hưåi àẩi biïíu toân qëc lêìn thûá X
Àẫng Cưång sẫn Viïåt Nam àậ àûa ra lâ:
“Thûåc hiïån tiïën bưå vâ cưng bùçng xậ hưåi
ngay trong tûâng bûúác vâ tûâng chđnh sấch
phất triïín; tùng trûúãng kinh tïë ài àưi vúái
phất triïín vùn hoấ, y tïë, giấ
o dc… giẫi
quët tưët cấc vêën àïì xậ hưåi vò mc tiïu
phất triïín con ngûúâi(7)”.
Sau hún 20 nùm thûåc hiïån cưng cåc
àưíi múái, Viïåt Nam àậ àẩt nhûäng thânh tûåu
àấng tûå hâo vïì phất triïín con ngûúâi. Tó lïå
nghêo àối àậ giẫm tûâ trïn 70% vâo nhûäng
nùm 80 xëng xêëp xó 20% trong nùm 2008.
Tíi thổ trung bònh àẩt 72 tíi. Tó lïå ngûúâ
i

trong thúâi k àưíi múái, mâ ngun nhên
quan trổng lâ chêët lûúång giấo dc - àâo
tẩo côn thêëp, chêå
m àưíi múái, thêåm chđ côn
cố nhûäng biïíu hiïån ëu kếm, tiïu cûåc. Viïåc
kïët húåp tùng trûúãng kinh tïë vúái tiïën bưå vâ
cưng bùçng xậ hưåi chûa àûúåc thûåc hiïån tưët.
Trấi lẩi, khoẫng cấch giâu nghêo, phên
têìng xậ hưåi cố xu hûúáng tùng nhanh trong
nïìn kinh tïë thõ trûúâng khiïën cho nhûäng
ngûúâi nghêo nhêët lẩi ca
âng khố khùn hún,
đt cú hưåi hún trûúác.
Tûâ thûåc tiïỵn phất triïín àêët nûúác trong
thúâi gian qua, Àẫng ta àậ rt ra bâi hổc
kinh nghiïåm vâ cng lâ tû tûúãng chó àẩo
trong thúâi gian túái: “Phất triïín nhanh phẫi
ài àưi vúái nêng cao tđnh bïìn vûäng Phẫi
gùỉn tùng trûúãng kinh tïë vúái phất triïín vùn
hoấ, phất triïín toân diïån con ngûúâi, thûåc
hiïån dên chu
ã, tiïën bưå vâ cưng bùçng xậ hưåi,
tẩo nhiïìu viïåc lâm, cẫi thiïån àúâi sưëng,
khuën khđch lâm giâu húåp phấp ài àưi vúái
xoấ àối giẫm nghêo. Tûâng bûúác thu hểp
khoẫng cấch phất triïín giûäa cấc vng.
Phẫi rêët coi trổng bẫo vïå vâ cẫi thiïån mưi
trûúâng ngay trong tûâng bûúác phất
triï
ín”(8). Quan àiïím àố ca Àẫng ta àậ