PHƯƠNG PHÁP THAM BIẾN ĐỂ TÌM CỰC TRỊ CỦA MỘT BIỂU THỨC
Giả sử cần tìm cực trị một biểu thức Q(x). Để đơn giản ta chỉ cần xét biểu
thức Q(x) luôn xác định trên tập số thực. Ta đưa thêm tham biến t để xét
biểu thức




f x Q x t
 
. Nếu


0
f x

hoặc


0
f x

với mọi x thuộc tập
xác định của Q(x) và tồn tại giá trị t
0
để


0
f x


2
1
x

0

với mọi số thực x nên dấu của f(x) chính là dấu của tử thức g(x)
=


2 2
8 7 1
x x t x
   
hay g(x) =


2
1 8 7
t x x t
   
(1)
Xét tam thức g(x) =
2
ax bx c
 

=
 
2

0
 
và g(x) = 0 khi và chỉ khi
0
 

Áp dụng vào (1) ta có:




2
16 1 7 8 9
t t t t
        

0
 
khi t = -1 hoặc t = 9
Với t = -1 thì a = 1 – t = 2 > 0 nên g(x)

0
( ) 0
f x
 

Suy ra f(x) = 0
 
2
( ) 0 2 2 0 2

chiếc cầu nối giữa bất phương trình và phương trình.
Ta có thể mở rộng việc xét cực trị của biểu thúc một biến Q(x) sang biểu
thức hai biến Q(x,y) bằng phương pháp tham biến, lúc đó f(x,y) = Q(x,y) – t
Và xét tử thức của f(x,y) theo một biến nào đó sao cho tử thức luôn cùng dấu
và tồn tại giá trị bằng 0
VD2:
Tìm GTLN, GTNN của biểu thức
Q =
2
2 2
3 4
y xy
x y


Với ( x,y ) khác ( 0, 0 )
Giải:
Vì x
2
+ y
2
luôn luôn dương trừ giá trị x = y = 0 nên dấu của f( x,y) chính là
dấu của tử thức g(x,y) =


2 2 2
3 4
y xy t x y
  
Hay g(x,y) =

Với t = -1 thì a = 3 – t = 4 > 0 nên
( ) 0 ( , ) 0
g x f x y
  

Suy ra Q(x,y) có GTNN là -1 và xảy ra khi
   
2
( , ) 0 , 0 2 0 2 ( 0)
f x y g x y y x x y
        

Với t = 4 thì a = 3 – t = -1 < 0 nên


( , ) 0 , 0
g x y f x y
  

Suy ra
     
2
( , ) 0 , 0 2 0 2 0
f x y g x y y x y x
          

ưu thế của phương pháp tham biến càng được thể hiện qua ví dụ sau:
VD3:
Tìm u, v để biểu thức Q =
2

1
ux v t x
  
hay g(x) =
2
tx ux v t
   

Để GTLN của Q(x) là 4 và GTNN của Q(x) là -1 xảy ra đồng thời thì dựa
vào (*) ta phải có:
1
2
1
0
 


 

Hay


 
2
2
2
16 4 0
3
16
4 1 0




2)
4
2 2
1
(1 )
x
Q
x




3)
2 2
2 2
x xy y
Q
x xy y
 

 

4)
2 2
2 1
7
x y

2 2
2 1 2 5
Q x y x ay     
Bài 2.Tìm m để biểu thức Q =
2
1
x m
x x

 
chỉ nhận giá trị thuộc


1;1
