PHÂN TÍCH BÀI THƠ CHIỀU TỐI
BÀI SƯU TẦM

Phân tích bài thơ Chiều tối của Hồ Chí Minh để làm nổi bật "tinh thần
thép" hoặc " nét cổ điển hiện đại". Xưa nay viết về chiều muộn vốn là nguồn cảm hứng không vơi cạn của văn
chương nghệ thuật. Khó có thể kể hết những bức tranh chiều, những bản
nhạc chiều , những áng thơ chiều mà các nghệ sĩ, tao nhân đã để lại cho đời
sống con người. Về mặt này, Hồ Chí Minh trong tư cách một nhà thơ cũng
không phải là ngoại lệ. Có thể thấy ngay từ tập thơ Nhật Kí Trong Tù, trái tim
của thi nhân ấy đã không chỉ một lần rung động trước vẻ gợi cảm của buổi
chiều hôm để viết ra những vần thơ mà còn được nhiều người nhớ mãi như “
Vãn chiều hôm”, “ Hoàng hôn” , Song trước tất cả và quen thuộc hơn tất cả
những bài thơ chúng ta vừa kể đến vẫn phải là bài thơ mà chúng ta sẽ tìm
hiểu dưới đây : “Mộ” ( chiều tối).
Quyện điểu qui lâm tầm túc thụ
Cô vân mạn mạn độ thiên không
Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc
Bao túc ma hoàn lô dĩ hồng
( Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ
Chòm mây trôi nhẹ giữa từng không
Cô em xóm núi xay ngô tối
Xay hết lò than đã rực hồng. )
“ Chiều tối “ là một bài thơ viết về những vẻ đẹp của buổi chiều hôm, nhưng
điều lý thú là trong hai câu thơ đầu tiên cũng như cả bài thơ lại không dùng
đến một chữ “ chiều “ nào. Vậy mà cảnh chiều và hồn chiều vẫn hiện lên rất
rõ, rất đẹp và đầy vẻ gợi cảm. Nhà thơ chỉ vờn vẽ lên một vài nét tiêu sơ, gợi
nên hình ảnh cánh chim chiều về tổ hay một chòm mây, áng mây chầm chậm
trôi ngang qua bầu trời. Ít nét thế thôi song lại là những nét rất tiêu biểu cho

nhiên , đất trời và cuộc sống. Đó là một con người dù trong hoàn cảnh nào
cũng vẫn không để mất đi dù chỉ một mảy may tình yêu cái đẹp, khả năng
rung cảm trước cuộc đời, một con người sống trọn vẹn cuộc sống con người,
dù trong hoàn cảnh có khác loài người. Cũng như nhiều bài thơ khác trong “
Nhật kí trong tù “, “ Chiều tối “ biểu hiện một cảm nhận của tác giả về cuộc
sống luôn có sự vận động, phát triển, chảy trôi. Chúng ta có thể thấy điều ấy
khi đối chiếu hai câu đầu với hai câu cuối của bài thơ.
Nét cổ điển thấy rõ qua việc tác giả vẽ lên không gian buổi chiều với những
thi liệu quen thuộc: cánh chim, chòm mây, bầu trời bên cạnh đó là thể thơ
thất ngôn đường luật cùng nghệ thuật tả cảnh ngụ tình đã giúp cho thi nhân
phát triển ý đồ nghệ thuật của mình. Nét hiện đại: tất cả được vẽ nên thơ qua
tình cảm bao la của Bác. Ví dụ: cánh chim trong thơ cổ thường xuất hiện và
bay hút vào vũ trụ, là cánh chim phiêu dạt, vô định trước bầu trời thì trong
thơ Bác cánh chim rất gần gũi với con người. Bác thấy được trong cánh chim
chiều muộn bay về tìm chốn dừng chân là cánh chim "mỏi". Phải yêu thiên
nhiên, cảnh vật và có mối đồng cảm bao la thì mới nhìn được cái dáng mỏi
mệt của cánh chim kia

Rõ ràng hai câu thơ trên đã viết về một khung cảnh thiên nhiên vào lúc
chiều tà, nhưng đến hai câu thơ sau đã có thể thấy rõ trời đã đổ tối. Thời gian
không ngừng trôi, mặc dù nhà thơ trong nguyên tác đã không cần dùng đến
chữ “ tối”.( Chữ “ tối “ trong bản dịch là do người dịch tự thêm vào). Và bởi
phải vào thời điểm như thế, người ta mới thấy được rõ ràng sự rực hồng của
bếp lửa, mà cái tài của nhà thơ ở đây là không cần dùng đến chữ “ tối “ mà
nghĩa ấy vẫn cứ hiện lên rõ mồn một. Và như thế, cặp mắt của thi nhân sẽ
thôi không ngước nhìn mãi về phía bầu trời mà hướng về mặt đất để nhận
thấy ấn tượng về một xóm núi, về một cô gái xay ngô, một chiếc lò than trong
ngôi nhà đơn sơ , giản dị. Bức tranh của cảnh vật sẽ nhường chỗ cho bức
tranh sinh hoạt con người. Hình ảnh trung tâm của hai câu thơ cũng sẽ không
phải là một cánh chim chiều về tổ, một áng mây trôi mà là một con người lao

thấy trên con đường đày ải. Nhưng có lẽ cũng không nên nói rằng Bác Hồ đã
quên mình bởi một người như Bác thì bầu trời, xóm núi, cô gái xay ngô và
bếp lửa đang rực hồng lên ấy không phải là những cái ở bên ngoài mình.
Bị trói, bị tù đày, bị giải đi " Năm mươi ba cây số một ngày/Áo mũ dầm mưa
rách hết giày". Nhưng dường như Người không hề để ý gì đến sự đau khổ
của bản thân mình. Người luôn hướng ngoại, lấy tình yêu của mình trải lên cả
không gian bao la để quên đi nỗi nhọc nhằn. Người coi thường gian khổ, chịu
mọi cay đắng và không bao giờ than van. Đó chính là tinh thần thép vĩ đại của
người tù thi sĩ Hồ Chí Minh.

Dường như với Bác, đấy là cuộc sống của chính mình. Vậy nói như nhà thơ
Tố Hữu, Bác có thể nâng niu tất cả, vì Bác sống như trời đất, vì Bác có một
trái tim có thể ôm trọn mọi non sông, kiếp người: Bác sống như trời đất của
ta.