Luận văn tốt nghiệp
Luận văn tốt nghiệp
Lời nói đầu
Trên thế giới, hoạt động kiểm toán độc lập ra đời khá sớm cùng với sự ra
đời và phát triển của nền kinh tế thị trờng và là xu thế tất yếu, khách quan. Nếu
nói rằng nền kinh tế thị trờng có hiệu quả cao hơn nền kinh tế kế hoạch hóa tập
trung, thì kiểm toán độc lập chính là một công cụ quản lý kinh tế tài chính đắc
lực góp phần nâng cao hiệu quả đó.
Đặc trng của kinh tế thị trờng là nhiều thành phần kinh tế, tự do sản xuất
kinh doanh và cạnh tranh. Để tồn tại và phát triển, mỗi doanh nghiệp phải hạn
chế mặt trái, tiêu cực của cơ chế thị trờng, tự thân vận động phù hợp với những
đòi hỏi có tính quy luật sống còn của nó. Tổ chức kiểm toán độc lập là những
doanh nghiệp nhng không cạnh tranh với các doanh nghiệp khác (trừ doanh
nghiệp kiểm toán) mà là bạn hàng giúp các doanh nghiệp tồn tại và phát triển
trong cạnh tranh.
Ra đời từ năm 1991, hoạt động kiểm toán Việt Nam hiện nay còn khá non
trẻ và đang đứng trớc nhiều khó khăn, thử thách. Để có thể cạnh tranh với các
hãng kiểm toán nớc ngoài, các Công ty kiểm toán Việt Nam phải không ngừng
nâng cao chất lợng dịch vụ kiểm toán.
Báo cáo kiểm toán là sản phẩm của cuộc kiểm toán, các kết luận thích
đáng về BCTC đợc kiểm toán cần dựa trên các bằng chứng kiểm toán đầy đủ và
đáng tin cậy. Để có bằng chứng kiểm toán thỏa mãn các yêu cầu trên, phải kết
hợp linh hoạt thủ tục kiểm soát, thủ tục phân tích và thủ tục kiểm tra chi tiết.
Trong đó kiểm tra chi tiết luôn đợc xem là thủ tục kiểm toán cung cấp cho KTV
những bằng chứng kiểm toán với số lợng lớn và độ tin cậy cao.
Với những lý do trên, trong thời gian thực tập tại Công ty dịch vụ t vấn tài
chính kế toán và kiểm toán AASC em đã chọn đề tài Thực hiện thủ tục kiểm
tra chi tiết trong kiểm toán chu trình mua hàng - thanh toán tại Công ty dịch
vụ t vấn Tài chính kế toán và Kiểm toán (AASC) cho luận văn tốt nghiệp của
mình. Việc nghiên cứu đề tài này là hết sức cần thiết giúp KTV nâng cao hiệu

I. Khái quát chung về chu trình mua hàng - thanh toán
Quá trình mua vào và thanh toán tiền hàng với nhà cung cấp (gọi tắt là
chu trình mua hàng - thanh toán) là chu trình nghiệp vụ rất quan trọng, nó cung
cấp các yếu tố đầu vào cho toàn bộ quá trình sản xuất kinh doanh của doanh
nghiệp. Chu trình mua hàng - thanh toán vừa là một giai đoạn của quá trình sản
xuất kinh doanh vừa là một chu trình nghiệp vụ cụ thể. Đặc điểm quan trọng của
chu trình là số lợng lớn các tài khoản liên quan, nhiều hơn so với tất cả các chu
trình khác. Điều này đúng ở hầu hết các Công ty, do vậy phải mất nhiều thời
gian và công sức hơn để kiểm tra chi tiết chu trình này. Quá trình mua hàng
hóa (dịch vụ) bao gồm những khoản mục nh: nguyên vật liệu, máy móc, thiết bị,
vật t, điện, nớc, nghiên cứu và phát triển sửa chữa, bảo trì và quá trình thanh
toán cho các hàng hóa (dịch vụ) đó. Chu trình này gồm các quyết định và các
quá trình cần thiết để có hàng hóa và dịch vụ cho quá trình hoạt động sản xuất
kinh doanh, không bao gồm quá trình mua, thanh toán các dịch vụ lao động
hoặc những sự chuyển nhợng và phân bổ chi phí bên trong doanh nghiệp.
Chu trình thờng bắt đầu bằng việc lập một đơn đặt hàng của ngời có trách
nhiệm tại bộ phận có nhu cầu về hàng hóa hay dịch vụ và kết thúc bằng việc
thanh toán cho nhà cung cấp về hàng hóa, dịch vụ nhận đợc. Các chức năng cơ
bản của chu trình là:
Xử lý đơn đặt mua hàng hóa, dịch vụ: đơn đặt hàng đợc lập bởi Công ty
khách hàng là điểm khởi đầu của chu kỳ. Việc phê chuẩn các nghiệp vụ mua
hàng có vai trò rất quan trọng vì nó bảo đảm hàng hóa, dịch vụ đợc mua theo
đúng mục đích, tránh các trờng hợp mua quá nhiều hoặc mua các mặt hàng
không cần thiết. Quyền phê duyệt đối với từng mặt hàng phụ thuộc vào quy mô
và sự phân quyền trong tổ chức bộ máy quản lý của từng doanh nghiệp. Sau khi
việc mua hàng đã đợc phê chuẩn thì phải có đơn đặt mua hàng hóa (dịch vụ) ghi
rõ mặt hàng cụ thể ở một mức giá nhất định và ngày giao nhận cụ thể. Đơn đặt
Nguyễn Thị Ngọc Điệp. Lớp Kiểm toán 42C 3

Luận văn tốt nghiệp

Yêu cầu mua hàng: yêu cầu này đợc lập bởi bộ phận có nhu cầu sử dụng
hàng hóa, dịch vụ (Ví dụ: bộ phận sản xuất). Trong một số trờng hợp khác, các
Nguyễn Thị Ngọc Điệp. Lớp Kiểm toán 42C 4

Luận văn tốt nghiệp
Luận văn tốt nghiệp
bộ phận trong doanh nghiệp có thể trực tiếp lập đơn đặt hàng, trình cấp trên phê
duyệt và sau đó gửi cho nhà cung cấp.
Đơn đặt hàng: lặp lại các yêu cầu đối với hàng hóa, dịch vụ đặt mua đã
nêu trong đề nghị mua và đợc gửi cho nhà cung cấp để mua hàng hóa hay dịch
vụ.
Phiếu giao hàng: (biên bản giao nhận hàng hóa hoặc nghiệm thu dịch
vụ): là tài liệu đợc chuẩn bị bởi nhà cung cấp, phiếu giao hàng phải đợc ký nhận
bởi khách hàng để chứng minh sự chuyển giao hàng hóa (dịch vụ) thực tế.
Báo cáo nhận hàng: báo cáo này đợc lập bởi bộ phận nhận hàng, nó là
bằng chứng của việc tiếp nhận hàng và là sự kiểm tra đối với hàng mua về (dấu
hiệu của thủ tục kiểm soát).
Hóa đơn của ngời bán: là chứng từ do nhà cung cấp hàng gửi đến đề
nghị thanh toán cho các hàng hóa, dịch vụ đã đợc chuyển giao. Trên hóa đơn có
đầy đủ các yếu tố sau: tên ngời mua, ngời bán, tên mặt hàng, số lợng, giá cả, cớc
phí vận chuyển, phơng thức chiết khấu
Biên lai: là căn cứ không chỉ để ghi sổ tiền mặt các nghiệp vụ mua hàng
vào sổ biên lai, sổ nhật ký mua hàng mà còn để lập các khoản chi tiền mặt. Bản
gốc của biên lai thờng đính kèm bản sao hóa đơn của ngời bán, báo cáo nhận
hàng và đơn đặt mua.
Chi phiếu: là phơng tiện để thanh toán cho nghiệp vụ mua hàng, khi có
chữ ký của ngời có trách nhiệm thì nó là một tài sản.
Nhật ký mua hàng: đây là những ghi chép đầu tiên trong hệ thống kế
toán để ghi lại các khoản mua. Trên nhật ký mua hàng phải liệt kê danh sách các
hóa đơn (từng cái một), mỗi hoá đơn phải chỉ rõ tên ngời cung cấp hàng, ngày,

Thanh toán bù trừ bù trừ công nợ Mua chịu hàng hóa vật t
TK 152,153,156,611 TK 133
Giảm giá của hàng mua, trả lại Thuế GTGT đầu vào
hàng cho ngời bán
TK 133 TK 641,642
Thuế GTGT của hàng chiết khấu, Dịch vụ mua chịu khác
hàng giảm giá

TK 413 TK 413
Chênh lệch tỷ giá giảm Chênh lệch tỷ giá tăng
cuối năm cuối năm
2.2. Quy trình tổ chức chứng từ mua vào và thanh toán
Quy trình tổ chức chứng từ kế toán chỉ ra dòng vận động của chứng từ kế
toán trong doanh nghiệp từ khi lập chứng từ, thực hiện nghiệp vụ đến khi đa
chứng từ vào bảo quản, lu trữ. Một quy trình luân chuyển chứng từ hợp lý giúp
Nguyễn Thị Ngọc Điệp. Lớp Kiểm toán 42C 6

Luận văn tốt nghiệp
Luận văn tốt nghiệp
cho các nghiệp vụ đợc thực hiện gọn nhẹ, nhanh chóng, nâng cao hiệu quả hoạt
động của doanh nghiệp.
Sơ đồ 2: Quá trình luân chuyển chứng từ đối với nghiệp vụ mua vào
Căn cứ vào kế hoạch sản xuất trong kỳ, bộ phận kế hoạch lập ra kế hoạch
cung ứng vật t, hàng hóa. Bộ phận cung ứng có nhiệm vụ khai thác hàng theo yêu
cầu của doanh nghiệp. Sau đó, cử cán bộ đi thu mua vật t, hàng hóa. Khi hàng hóa
đợc mua về, cán bộ thu mua sẽ lập chứng từ kho trình trởng bộ phận cung ứng ký
duyệt rồi chuyển cho thủ kho để nhập kho hàng hóa. Cuối cùng chứng từ đợc
chuyển cho kế toán để ghi sổ và bảo quản lu trữ.
Sơ đồ 3: Quá trình luân chuyển chứng từ đối với nghiệp vụ thanh toán
Khi đơn vị có nhu cầu thanh toán cho hàng hóa, dịch vụ nhận đợc, kế toán

chứng
từ
Lu trữ bảo
quản
chứng từ
Kế toán
quỹ
Nhu cầu
thanh
toán
Kế toán
Nhân viên
thanh toán
Thủ quỹ
Thủ trởng
kế toán tr-
ởng
Lập
chứng từ
chi quỹ
Duyệt
chứng từ
Chi quỹ
Nhận tiền
và thanh
toán
Ghi sổ
Lu trữ bảo
quản
chứng từ

độc lập, kiểm toán nhà nớc và kiểm toán nội bộ; theo phơng pháp áp dụng trong
kiểm toán có kiểm toán chứng từ và kiểm toán ngoài chứng từ; theo quan hệ
giữa chủ thể và khách thể trong kiểm toán có nội kiểm và ngoại kiểm; theo đối t-
ợng cụ thể của kiểm toán có kiểm toán tài chính, kiểm toán nghiệp vụ và kiểm
toán liên kết.
Hiện nay, ở nhiều nơi trên thế giới, ngời ta thờng đồng nhất kiểm toán với
kiểm toán tài chính do kiểm toán tài chính đã trở nên rất quen thuộc, phổ biến và
Nguyễn Thị Ngọc Điệp. Lớp Kiểm toán 42C 8

Luận văn tốt nghiệp
Luận văn tốt nghiệp
chủ thể của kiểm toán tài chính thờng là kiểm toán viên độc lập. Các bảng khai
tài chính là đối tợng trực tiếp của kiểm toán tài chính, quan trọng nhất là báo cáo
tài chính. Tuy nhiên, các bảng khai tài chính này không thể tách rời các tài liệu
kế toán, các hoạt động kinh doanh và tổ chức quản lý của đơn vị đợc kiểm toán.
Mục tiêu và chức năng của kiểm toán tài chính không chỉ là xác minh độ tin cậy
của các con số, các chỉ tiêu mà còn là mối quan hệ bên trong của hoạt động tài
chính ẩn chứa trong các con số, các chỉ tiêu đó.
Do đặc điểm của đối tợng kiểm toán, kiểm toán tài chính thờng sử dụng
tổng hợp các phơng pháp kiểm toán để thu thập bằng chứng kiểm toán đó là ph-
ơng pháp kiểm toán chứng từ và ngoài chứng từ. Với đối tợng và phơng pháp nh
trên, KTTC có hai cách cơ bản để tiếp cận các bảng khai tài chính: theo khoản
mục hoặc theo chu trình.
Phân theo khoản mục là cách phân chia máy móc từng khoản mục hoặc
nhóm khoản mục theo thứ tự trong các bảng khai vào một phần hành. Phân chia
theo chu trình là cách phân chia thông dụng hơn căn cứ vào mối liên hệ chặt chẽ
lẫn nhau giữa các khoản mục, các quá trình cấu thành, các yếu tố trong một chu
trình chung của hoạt động tài chính. Cách phân chia này khá hiệu quả do xuất
phát từ mối liên hệ vốn có của các nghiệp vụ. Có 6 chu trình nghiệp vụ cơ bản
tồn tại trong mối liên hệ chặt chẽ lẫn nhau (Sơ đồ 4).

đối với các khoản phải trả ngời bán.
Quyền và nghĩa vụ: tất cả các khoản hàng hóa, dịch vụ mua vào phản
ánh trên sổ sách kế toán và báo cáo tài chính đều thuộc quyền sở hữu của đơn vị,
nợ phải trả ngời bán phản ánh nghĩa vụ của đơn vị.
Phân loại và trình bày: các khoản mua vào, các khoản phải trả ngời
bán, phải trả cho các đơn vị nội bộ đợc phân loại theo đúng bản chất kinh tế và
trình bày đúng đắn trên các báo cáo tài chính và sổ sách kế toán.
Tính chính xác cơ học: các khoản mua vào và các khoản phải trả trong
danh sách (bảng kê) phải thống nhất với sổ hạch toán chi tiết số tổng cộng đợc
cộng đúng và thống nhất với sổ cái tổng hợp. Mục tiêu này cần đợc xem xét kỹ
trong trờng hợp hệ thống kiểm soát nội bộ yếu kém.
Tính đúng kỳ: các nghiệp vụ mua hàng và thanh toán phải đợc ghi chép
đúng kỳ phát sinh, đặc biệt chú ý đối với các khoản phải trả nhà cung cấp vì việc
ghi nhận các khoản nợ thờng chậm hơn so với thực tế phát sinh.
Sau khi đã xác định các mục tiêu kiểm toán đặc thù cho chu trình mua
hàng - thanh toán, kiểm toán viên tập hợp các chứng từ. Để bảo đảm tính đầy đủ,
hiệu quả và đúng thời gian quy định của bằng chứng thu thập đợc, trong bất cứ
một cuộc kiểm toán báo cáo tài chính nào, kiểm toán viên thờng tuân theo quy
trình kiểm toán. Quy trình kiểm toán chu trình mua hàng - thanh toán đợc tiến
hành theo 3 giai đoạn thể hiện trên sơ đồ 5.
Theo sơ đồ 5, thủ tục kiểm tra chi tiết trong kiểm toán chu trình mua hàng
- thanh toán đợc thực hiện ở giai đoạn 2 giai đoạn thực hiện kiểm toán. Nh
vậy, việc thiết kế và thực hiện các thủ tục kiểm tra chi tiết chịu ảnh hởng rất
nhiều vào các bớc công việc trong suốt quá trình lập kế hoạch kiểm toán và kết
quả thực hiện các trắc nghiệm công việc, trắc nghiệm phân tích.
Nguyễn Thị Ngọc Điệp. Lớp Kiểm toán 42C 10

Luận văn tốt nghiệp
Luận văn tốt nghiệp
Sơ đồ 5: Quy trình kiểm toán chu trình mua hàng - thanh toán

Cao
Thủ tục phân tích
Xác minh khoản then chốt
Xác minh chi tiết bổ sung
Thẩm tra sự kiện bất ngờ
Thẩm tra sự kiện tiếp theo
Giai đoạn 2:
Thực hiện
công việc
kiểm toán chu
trình mua
hàng - thanh
toán
Trắc
nghiệm
phân tích
và trực tiếp
số d
Đánh giá kết quả và lập báo cáo
Công bố báo cáo kiểm toán
Giai đoạn 3:
Hoàn tất công
tác kiểm toán
chu trình mua
hàng - thanh
toán
Có
Thủ tục
kiểm
tra chi

từ đó đảm bảo độ tin cậy của thông tin của hệ thống kiểm soát nội bộ. Trong
thực tế, có khi thực hiện đồng thời cả hai loại trắc nghiệm này và gọi là trắc
nghiệm song song.
Trắc nghiệm trực tiếp số d là cách thức kết hợp các phơng pháp cân đối,
phân tích, đối chiếu trực tiếp với kiểm kê và điều tra thực tế để xác định độ tin
cậy của các số d cuối kỳ (hoặc tổng số phát sinh).
Trắc nghiệm phân tích (hay thủ tục phân tích) là cách thức xem xét các
mối quan hệ kinh tế và xu hớng biến động của các chỉ tiêu kinh tế thông qua
Nguyễn Thị Ngọc Điệp. Lớp Kiểm toán 42C 12

Luận văn tốt nghiệp
Luận văn tốt nghiệp
việc kết hợp giữa đối chiếu trực tiếp với đối chiếu logic, cân đối giữa các trị số
bằng tiền của các chỉ tiêu hoặc các bộ phận cấu thành chỉ tiêu.
Thủ tục kiểm tra chi tiết là thủ tục đợc sử dụng trong giai đoạn thực hiện
kiểm toán mà có sự kết hợp của trắc nghiệm độ vững chãi trong trắc nghiệm
công việc và trắc nghiệm trực tiếp số d.
Sơ đồ 6: Sự kết hợp các trắc nghiệm trong thủ tục kiểm tra chi tiết
= +
Theo Chuẩn mực Kiểm toán Việt Nam số 520 Quy trình phân tích
Trong quá trình kiểm toán, nhằm giảm bớt rủi ro phát hiện liên quan đến cơ sở
dẫn liệu của báo cáo tài chính, kiểm toán viên phải thực hiện quy trình phân tích
hoặc kiểm tra chi tiết hoặc kết hợp cả hai. Kiểm tra chi tiết là phơng pháp thu
thập bằng chứng kiểm toán đáng tin cậy, cung cấp cho kiểm toán viên một cái
nhìn tổng thể và có sự liên kết giữa các khoản mục trên các báo cáo tài chính.
Nh vậy, giữa trắc nghiệm công việc, trắc nghiệm trực tiếp số d và trắc
nghiệm phân tích có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Trắc nghiệm đạt yêu cầu cha
hoàn toàn thỏa mãn yêu cầu đánh giá tính hiệu lực của kiểm soát nội bộ, cần
phải kết hợp với trắc nghiệm độ vững chãi trong trắc nghiệm công việc. Thủ tục
kiểm tra chi tiết chỉ đạt hiệu quả tối u khi kết hợp với thủ tục kiểm soát và thủ

chi tiết nghiệp vụ đợc thực hiện trong trờng hợp số phát sinh của tài khoản ít hay
trong các trờng hợp bất thờng. Cách tiến hành là: kiểm toán viên lựa chọn các
khoản mục cần kiểm tra chi tiết; kiểm tra chi tiết các tài liệu, chứng từ của các
nghiệp vụ đó và xem xét quá trình luân chuyển của chúng qua các tài khoản; sau
cùng, kiểm toán viên đánh giá và xác định số d cuối kỳ.
Kiểm tra chi tiết số d: là kiểm tra chi tiết về độ tin cậy của số d các tài
khoản. Cách thực hiện nh sau: trớc hết, kiểm toán viên phân tích số d ra thành
từng bộ phận hoặc theo từng đối tợng; chọn mẫu để kiểm tra chi tiết và đối chiếu
giữa các tài liệu, sổ sách với nhau, đồng thời đối chiếu với những tài liệu thu
thập đợc từ các bên có liên quan; cuối cùng kiểm toán viên đánh giá kết quả và
xác định số d cuối kỳ.
Giữa kiểm tra chi tiết số d và kiểm tra chi tiết nghiệp vụ tuy có sự phân
biệt nhng các khoản mục trên báo cáo tài chính lại có mối liên hệ chặt chẽ với
nhau, mỗi khoản mục lại bao gồm sự liên kết, trao đổi của nhiều nghiệp vụ. Các
lớp nghiệp vụ là sự trao đổi kinh tế của từng nghiệp vụ riêng lẻ nh: doanh thu,
mua hàng các khoản thu tiền, thanh toán, lơng . Mỗi lớp nghiệp vụ đ ợc ghi
chép vào một sổ nhật ký cụ thể riêng biệt nh: nhật ký chi tiền, nhật ký mua
hàng . Sau khi đ ợc ghi vào sổ nhật ký, các nghiệp vụ lại đợc phân tích vào các
số d tài khoản tách biệt. Ví dụ: một nghiệp vụ mua chịu đợc ghi vào tài khoản
hàng tồn kho và tài khoản phải trả ngời bán. Các lớp nghiệp vụ khác nhau sau
đó đợc tích lại để chuyển lên sổ cái. Nh vậy, tài khoản phải trả ngời bán đợc
tăng từ nghiệp vụ mua hàng và giảm từ nghiệp vụ thanh toán tiền cho ngời bán,
kiểm toán các nghiệp vụ mua hàng và thanh toán sẽ dẫn tới xác định số d tài
khoản phải trả ngời bán.
Mặt khác, số d tài khoản phải trả ngời bán cũng là tổng của các khoản
phải trả của nhiều ngời bán riêng lẻ, thủ tục kiểm toán có thể đợc áp dụng trực
tiếp bằng cách xác định số d phải trả cho mỗi ngời bán. Mặc dù có thể xác định
các khoản phải trả ngời bán chỉ bởi kiểm tra chi tiết nghiệp vụ hoặc chỉ bởi kiểm
Nguyễn Thị Ngọc Điệp. Lớp Kiểm toán 42C 14


- Chọn các khoản mục chính
Thực hiện các biện pháp kỹ thuật trên các khoản
mục đã chọn
- Lấy xác nhận
- Kiểm tra thực tế
- Các thủ tục kiểm toán thay thế
Đánh giá kết quả kiểm tra chi tiết và xử lý chênh
lệch kiểm toán

Luận văn tốt nghiệp
Luận văn tốt nghiệp
Kiểm tra chi tiết không phải đợc áp dụng trong mọi trờng hợp mà tùy
thuộc nội dung của từng cuộc kiểm toán. Nội dung cuộc kiểm toán ở đây không
chỉ là các công việc cụ thể cần làm đối với từng thủ tục kiểm toán mà còn bao
hàm cả chi phí nhân lực và vật lực cho cuộc kiểm toán. Từ đó kiểm tra chi tiết đ-
ợc thực hiện xét trên phạm vi các thủ tục kiểm toán và phạm vi số d đợc kiểm
toán.
Trên cơ sở các thủ tục kiểm toán bao gồm đánh giá hệ thống KSNB và
phân tích sơ bộ, kiểm toán viên có kế hoạch kiểm tra chi tiết ở phạm vi thích
hợp. Phạm vi kiểm tra chi tiết sẽ mở rộng hay thu hẹp tùy vào từng trờng hợp:
Kiểm tra chi tiết sẽ đợc sử dụng thay thế thủ tục kiểm soát và thủ tục phân
tích đối với:
- Các nghiệp vụ ít xảy ra và chỉ có một số lợng nhỏ các nghiệp vụ có quy mô
lớn.
- Hiệu quả kiểm tra đạt ở mức cao nhất
Kiểm tra chi tiết cũng đợc áp dụng nh là một thủ tục tiếp theo thủ tục kiểm
soát và thủ tục phân tích khi:
- Không phát hiện sai sót trọng yếu khi thực hiện các thủ tục kiểm tra hệ
thống kiểm soát nội bộ và phân tích đối với các nghiệp vụ thờng xuyên.
- Trờng hợp kiểm tra chi tiết có tác dụng hỗ trợ thủ tục phân tích

kiểm tra các nghiệp vụ ghi trong sổ nhật ký rồi sau đó chuyển vào sổ cái tổng
hợp; trong đó bao gồm những thủ tục phân tích nhằm vào tính hợp lý toàn bộ
của các nghiệp vụ và các số d trên sổ cái tổng hợp còn kiểm tra chi tiết số d chú
trọng vào các số d cuối kỳ trong sổ cái tổng hợp, kiểm tra chi tiết nghiệp vụ h-
ớng vào các nghiệp vụ kinh tế phát sinh.
Sơ đồ 8: Quan hệ giữa các thủ tục kiểm toán
+ + =
Các thủ tục kiểm toán cần có sự hỗ trợ, bổ sung cho nhau để có thể đa ra
kết luận phù hợp về báo cáo tài chính đợc kiểm toán. Kiểm tra chi tiết là một
trong ba nhân tố cơ bản để giúp kiểm toán viên thu thập đủ bằng chứng kiểm
toán cần thiết đồng thời là thủ tục hỗ trợ đắc lực cho hai thủ tục kiểm toán còn
lại trong một cuộc kiểm toán báo cáo tài chính.
Bảng 1: Quan hệ giữa các thủ tục với một số kiểu mẫu bằng chứng
Hình thức
Kiểu mẫu bằng chứng
Kiểm kê
vật chất
Xác nhận
Tài liệu
chứng
minh
Quan sát Thẩm vấn
Chính xác
về kỹ
thuật
Thể thức
phân tích
Thủ tục
kiểm soát


nhau.
Thủ tục kiểm soát cũng tốn ít chi phí vì kiểm toán viên có thể thực hiện
các cuộc thẩm vấn, quan sát và kiểm tra cho một số lợng lớn khoản mục về tính
chính xác kỹ thuật chỉ trong thời gian ngắn, thậm chí vài phút.
Kiểm tra chi tiết hầu nh luôn tốn kém hơn các thủ tục khác. Chi phí gửi
th xác nhận và việc kiểm kê tài sản rất tốn kém. Ví dụ nh chi phí cho kiểm tra
chi tiết hàng tồn kho của kiểm toán viên thờng phụ thuộc vào bản chất, giá trị
bằng tiền của hàng tồn kho và số lợng của các mặt hàng tồn kho khác nhau. Vì
thế, kiểm toán viên luôn cố gắng lập kế hoạch kiểm toán sao cho hạn chế tối đa
việc thực hiện kiểm tra chi tiết nhng không thể bỏ qua, đồng thời khi thực hiện
sao cho có hiệu quả nhất.
Bảng 2 cho thấy sự kết hợp giữa các thử nghiệm kiểm toán trong các cuộc
kiểm toán khác nhau.
Đối với cuộc kiểm toán 1: khách hàng là một Công ty lớn với các quá
trình kiểm soát nội bộ tinh vi. Do đó, kiểm toán viên thực hiện các thủ tục kiểm
soát trên quy mô rộng và dựa vào hệ thống kiểm soát nội bộ của khách hàng để
giảm thiểu các thử nghiệm cơ bản. Các thủ tục phân tích đợc tiến hành sâu rộng
để làm giảm các thủ tục kiểm tra chi tiết. Công việc kiểm tra chi tiết khi đó sẽ đ-
ợc làm giảm đến mức tối thiểu. Chi phí tiến hành cuộc kiểm toán này thấp do
chú trọng vào các thủ tục kiểm soát và thủ tục phân tích.
Bảng 2: Thủ tục kiểm toán trong các cuộc kiểm toán khác nhau.
Nguyễn Thị Ngọc Điệp. Lớp Kiểm toán 42C 18

Luận văn tốt nghiệp
Luận văn tốt nghiệp
Thủ tục kiểm
soát
Thủ tục phân
tích
Thủ tục

dụng khác nhau và do đó, kiểm tra chi tiết cũng phát huy vai trò của mình ở mức
độ phù hợp.
Với những nhận định chung về kiểm tra chi tiết trong trình tự kiểm toán
báo cáo tài chính trình bày ở trên, cách thức kiểm tra chi tiết đợc thực hiện cụ
Nguyễn Thị Ngọc Điệp. Lớp Kiểm toán 42C 19

Luận văn tốt nghiệp
Luận văn tốt nghiệp
thể nh thế nào, sử dụng phơng pháp nào và đợc đánh giá ra sao là những vấn đề
đợc đề cập phần tiếp theo.
3.3. Kiểm tra chi tiết chu trình mua hàng - thanh toán
Trong chu trình mua hàng - thanh toán, hai khoản mục đợc coi là trọng
yếu và có khả năng xảy ra rủi ro mà kiểm toán viên thờng phải thực hiện kiểm
tra chi tiết số d và nghiệp vụ nhiều nhất đó là nợ phải trả ngời bán và hàng tồn
kho.
Nợ phải trả ngời bán là những khoản nợ cha thanh toán về hàng hóa, dịch
vụ mà doanh nghiệp nhận đợc. Nợ phải trả ngời bán bao gồm cả phải trả ngời
bán bên ngoài (TK 331) và phải trả các đơn vị nội bộ (TK 336). Do bản chất của
hai số d tài khoản này và quá trình luân chuyển chứng từ là nh nhau nên việc
kiểm tra chi tiết đợc trình bày dới đây đợc áp dụng đối với cả tài khoản 331 và
336.
Đối với các khoản nợ phải trả ngời bán, thì hớng xảy ra sai phạm mà kiểm
toán viên phải chú ý đó là ghi không đầy đủ do cố tình ghi giảm nợ phải trả hoặc
nhận hàng hóa dịch vụ mà không phản ánh nợ phải trả ngời bán. Sai phạm này
có thể ảnh hởng đến báo cáo kết quả kinh doanh và làm tăng giả tạo khả năng
thanh toán của doanh nghiệp. Ngoài ra, còn xảy ra khả năng phản ánh nợ phải
trả ngời bán không có thật hoặc không trình bày và phân loại đúng nợ phải trả
hay nợ phải thu.
ở một đơn vị sản xuất kinh doanh thông thờng, giá trị hàng tồn kho cuối
kỳ thờng chiếm một tỷ lệ lớn trong tổng giá trị tài sản lu động. Do vậy, việc kiểm

soát và do đó làm giảm số lợng bằng chứng cần thu thập từ các thử nghiệm cơ
bản trong đó có kiểm tra chi tiết số d và nghiệp vụ, ngợc lại các quá trình kiểm
soát không đầy đủ làm tăng số lợng của bằng chứng cần phải thu thập thông qua
kiểm tra chi tiết. Những kết quả đợc dự kiến trớc của thử nghiệm kiểm soát và
thủ tục phân tích có ảnh hởng đến cách thiết kế các thủ tục kiểm tra chi tiết.
1
Sơ đồ 9: Phơng pháp luận của việc thiết kế các khảo sát nghiệp vụ chu trình mua hàng
- thanh toán
Khó khăn mà kiểm toán viên gặp phải khi thiết kế kiểm tra chi tiết là phải
dự kiến kết quả của các thử nghiệm kiểm soát và thủ tục phân tích trớc khi thực
hiện chúng. Điều này rất cần thiết vì kiểm toán viên phải thiết kế các kiểm tra
chi tiết trong giai đoạn lập kế hoạch, nhng để thiết kế thích hợp lại phụ thuộc
vào kết quả của các thử nghiệm khác, nếu các kết quả của các thủ tục kiểm soát,
thủ tục phân tích không phù hợp với dự kiến, kiểm tra chi tiết sẽ phải thay đổi
khi cuộc kiểm toán đang tiến hành.
Kiểm tra chi tiết đợc thiết kế bao gồm các thể thức kiểm toán, quy mô
mẫu, các khoản mục đợc chọn và thời gian. Các thể thức phải đợc chọn lọc và
thiết kế riêng cho từng tài khoản và từng mục tiêu kiểm toán của tài khoản đó. Sau
đây, bài viết sẽ nghiên cứu kỹ hơn đối với chu trình mua hàng - thanh toán.
1
Alvin A.Arens & James K.loebbecke. Tr 419
Nguyễn Thị Ngọc Điệp. Lớp Kiểm toán 42C 21

Luận văn tốt nghiệp
Luận văn tốt nghiệp
Việc lập kế hoạch kiểm tra chi tiết giúp kiểm toán viên xác định rõ mục
tiêu cần hớng tới cùng với các kiểm tra chi tiết cần thực hiện gắn với mỗi mục
tiêu đó nhằm hạn chế đợc nhợc điểm lớn nhất của kiểm tra chi tiết là tốn nhiều
thời gian. Các mục tiêu kiểm toán là khung tham chiếu cho việc xác định các kỹ
thuật thu thập bằng chứng kiểm toán, các mục tiêu cụ thể của chu trình mua

các khoản phải trả
Thiết kế và thực thi các thủ tục kiểm soát,
các thủ tục phân tích, thủ tục kiểm tra chi
tiết đối với chu trình mua hàng - thanh
toán
Thiết kế và thực thi các thủ tục phân tích,
thủ tục kiểm tra chi tiếtcác khoản phải trả
để thỏa mãn mục tiêu kiểm toán đặc thù
Quy mô mẫu
Thời gian
Các khoản mục đợc chọn
Các thủ tục kiểm toán
Đánh giá rủi ro kiểm soát đối với các
khoản phải trả

Luận văn tốt nghiệp
Luận văn tốt nghiệp
2
Sơ đồ 10: Phơng pháp luận của việc thiết kế kiểm tra chi tiết các khoản phải trả
Sau khi xác định rủi ro cơ bản liên quan đến nợ phải trả ngời bán, kiểm
toán viên đánh giá rủi ro kiểm soát đối với các khoản phải trả và xác định các
thủ tục kiểm tra chi tiết gắn với mỗi mục tiêu kiểm toán :
Số d tài khoản 331, các số d chi tiết trong sổ hạch toán chi tiết các
khoản phải trả, các tài khoản phản ánh tài sản và chi phí liên quan đều hợp lý
(tính hợp lý chung): kiểm toán viên so sánh tổng chi phí mua hàng năm nay với
năm trớc, xem xét lại danh sách các khoản phải trả nhằm tìm các khoản phải trả
bất thờng (Ví dụ: các khoản phải trả không có bên bán và các khoản phải trả có
chịu lãi). Đối chiếu các khoản phải trả trong sổ hạch toán chi tiết theo từng nhà
cung cấp để phát hiện các biến động.
Các khoản phải trả trong danh sách thống nhất với sổ hạch toán chi

nhận hàng phát hành vào ngày cuối năm và trớc ngày cuối năm với các hóa đơn
của ngời bán và bảng danh sách các khoản phải trả, kiểm toán viên khảo sát các
khoản nợ cha đợc ghi sổ.
- Đối chiếu các bảng kê của ngời bán có số d nợ với danh sách các khoản
phải trả. Trong trờng hợp các nhà cung cấp của khách hàng gửi định kỳ bảng liệt
kê để xác nhận khoản phải thu, kiểm toán viên có thể sử dụng bảng đó để đối
chiếu với danh sách các khoản phải trả để bảo đảm là nó đợc đa vào các khoản
phải trả.
+ Gửi xác nhận cho ngời bán mà số d của họ không đợc ghi vào danh
sách các khoản phải trả mục đích tìm ra những ngời bán bị bỏ sót trong danh
sách, các nghiệp vụ bị bỏ sót và các số d tài khoản bị sai.
Các khoản phải trả trong danh sách các khoản phải trả đợc đánh giá
đúng đắn (sự đánh giá): thông qua các bớc thực hiện đạt đợc các mục tiêu tính
có căn cứ hợp lý và tính đầy đủ, kiểm toán viên có thể kết luận về sự đánh giá
các khoản phải trả.
Các khoản phải trả trong danh sách các khoản phải trả đợc phân loại
đúng (sự phân loại): kiểm toán viên kiểm tra sổ hạch toán chi tiết các khoản
phải trả, xem xét các phiếu nợ hoặc các khoản nợ chịu lãi khác, các khoản phải
trả dài hạn và các số d nợ.
Nguyễn Thị Ngọc Điệp. Lớp Kiểm toán 42C 24

Luận văn tốt nghiệp
Luận văn tốt nghiệp
Các khoản phải trả ngời bán đợc vào sổ đúng kỳ (tính đúng kỳ): kiểm
toán viên đối chiếu các báo cáo nhận hàng trớc ngày cuối năm với các hoá đơn
ngời bán có liên quan nhằm khảo sát các khoản phải trả cha đợc ghi sổ. Đối
chiếu các báo cáo nhận hàng phát hành sau ngày cuối năm với các hóa đơn liên
quan để bảo đảm là chúng không đợc ghi sổ các khoản phải trả. Ngoài ra, kiểm
toán viên phải đối chiếu với số liệu kiểm kê hàng tồn kho để xác định danh sách
các khoản phải trả đã chứa đựng đầy đủ hàng tồn kho cha? Nếu kiểm kê hàng