1
TÀI LIỆU ÔN TẬP MÔN KIẾN THỨC CHUNG, KỲ THI TUYỂN
CÔNG CHỨC NĂM 2013
Phần I: Tổng quan hệ thống chính trị, tổ chức bộ máy nhà nước, nguyên
tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt
Nam.
I. Tổng quan hệ thống chính trị
Hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa là liên minh các thiết chế chính trị - xã hội
được thành lập, hoạt động trong mối liên hệ chặt chẽ mà vai trò lãnh đạo thuộc về
Đảng của giai cấp công nhân và nhân dân lao động nhằm thực hiện triệt để quyền
lực nhân dân, xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội.
Hệ thống chính trị ở Việt Nam hiện nay:
Hệ thống chính trị ở Việt Nam được hình thành trong tiến trình cách mạng và
ra đời từ Cách mạng Tháng Tám năm 1945, sau khi lật đổ nền thống trị của thực
dân phong kiến, lập nên nước Việt Nam dân chủ Cộng hòa, Nhà nước đầu tiên ở
khu vực Đông Nam Á. Đó là hệ thống chính trị mang tính chất dân chủ nhân dân.
Hệ thống chính trị dân chủ nhân dân chuyển sang làm nhiệm vụ tính chất xã hội
chủ nghĩa ở miền Bắc từ năm 1954 và trong phạm vi cả nước vào năm 1975.
Hệ thống chính trị Việt Nam gồm các cấu thành thực hiện quyền lực chính trị:
Đảng Cộng sản Việt Nam; Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; Các tổ
chức chính trị - xã hội và đoàn thể nhân dân.
1. Đảng Cộng sản Việt Nam
Vị trí, vai trò lãnh đạo của Đảng được ghi nhận trong Điều 4 Hiến pháp 1992
đã được sửa đổi bổ sung năm 2001: “Đảng Cộng sản Việt Nam, đội tiên phong của
giai cấp công nhân Việt Nam, đại biểu trung thành quyền lợi của giai cấp công
nhân, nhân dân lao động và của cả dân tộc, theo chủ nghĩa Mác – Lê nin và tư
2
tưởng Hồ Chí Minh, là lực lượng lãnh đạo Nhà nước và xã hội;
Mọi tổ chức của Đảng hoạt động trong khuân khổ Hiến pháp và pháp luật”.
Đảng Cộng sản Việt Nam vừa là bộ phận hợp thành của hệ thống chính trị,
vừa là lực lượng lãnh đạo hệ thống chính trị. Sự lãnh đạo của Đảng với hệ thống

xã hội bằng pháp luật, thực hiện quyền lực nhân dân, phải luôn luôn chăm lo kiện
toàn các cơ quan Nhà nước, với cơ cấu gọn nhẹ hoạt động có hiệu lực, hiệu quả,
với một đội ngũ cán bộ, công chức có phẩm chất chính trị vững vàng, năng lực
chuyên môn giỏi; thường xuyên giáo dục pháp luật, nâng cao ý thức sống và làm
việc theo Hiến pháp và pháp luật; có cơ chế và biện pháp ngăn ngừa tệ nạn quan
liêu, tham nhũng, lộng quyền vô trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, công chức
nghiêm trị những hành động gây rối, thù địch, phát huy vai trò làm chủ của nhân
4
dân, tổ chức xã hội, xây dựng và tham gia quản lý nhà nước.
Nhấn mạnh vai trò của Nhà nước xã hội chủ nghĩa thực hiện quản lý xã hội
bằng pháp luật cần thấy:
Một là, toàn bộ hoạt động của hệ thống chính trị, kể cả sự lãnh đạo của Đảng
cũng phải trong khuôn khổ pháp luật hiện hành, chống mọi hành động lộng quyền,
coi thường pháp luật.
Hai là, có mối liên hệ thường xuyên và chặt chẽ giữa Nhà nước với nhân dân,
lắng nghe và tôn trọng ý kiến của nhân dân, quản lý đất nước vì lợi ích của nhân
dân, chứ không phải vì các cơ quan Nhà nước.
Ba là, không có sự đối lập giữa nâng cao vai trò lãnh đạo của Đảng và tăng
cường hiệu lực quản lý Nhà nước mà phải bảo đảm sự thống nhất để làm tăng sức
5
mạnh lẫn nhau. Tính hiệu lực và sức mạnh của Nhà nước là thể hiện hiệu quả lãnh
đạo của Đảng.
3. Các tổ chức chính trị - xã hội và đoàn thể nhân dân
Các tổ chức chính trị xã hội đại diện cho lợi ích của cộng đồng xã hội khác
nhau tham gia vào hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa tùy theo tôn chỉ, mục đích,
tính chất. Ở các nước xã hội chủ nghĩa khác nhau, các tổ chức này rất phong phú và
hoàn toàn không giống nhau; nội dung, hình thức và phương thức hoạt động cũng
rất đa dạng và sinh động. Các tổ chức đó có nhiệm vụ giáo dục chính trị, tư tưởng,
đạo đức động viên phát huy tích cực xã hội của các tầng lớp nhân dân, góp phần
tích cực thực hiện dân chủ và đổi mới xã hội, chăm lo quản lý nhà nước, quản lý xã

quyền lực Nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan
Nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp.
Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, bắt nguồn từ nhân dân. Nhân
dân thực hiện quyền lực của mình theo hai hình thức trực tiếp và gián tiếp thông
qua các cơ quan đại diện do mình trực tiếp bầu ra. Nhà nước càng phát triển thì các
hình thức dân chủ trực tiếp càng mở rộng và bộ máy Nhà nước cũng phải được tổ
chức và hoạt động bảo đảm cho nhân dân tham gia ngày càng nhiều vào việc quản
lý và quyết định các vấn đề của Nhà nước.
Tuy tổ chức theo nguyên tắc quyền lực Nhà nước là thống nhất, nhưng trong
bộ máy Nhà nước xã hội chủ nghĩa phải có sự phân công và phối hợp chặt chẽ giữa
các cơ quan Nhà nước trong việc thực hiện ba quyền lập pháp, hành pháp và tư
pháp. Đó là sự phân công và phối hợp dựa trên cơ sở tổ chức lao động quyền lực
khoa học tránh sự trùng lặp, chồng chéo, mâu thuẫn trong việc thực hiện ba quyền
với những chức năng, nhiệm vụ cụ thể trong từng cơ quan, bảo đảm sự vận hành
nhịp nhàng, đồng bộ của cả bộ máy Nhà nước trong quá trình thực thi quyền lực mà
nhân dân trao cho Nhà nước.
Ba là, bộ máy Nhà nước xã hội chủ nghĩa có đội ngũ cán bộ, công chức đáp
ứng tiêu chuẩn chung: có tinh thần yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội, tận tụy phục vụ
nhân dân; có ý thức tổ chức kỷ luật, trung thực, có quan hệ mật thiết với nhân dân,
được nhân dân tín nhiệm, có trình độ lý luận thực tiễn, kiên định tư tưởng và quan
điểm của giai cấp công nhân và nhân dân lao động, có đủ năng lực và trình độ
chuyên môn, nghiệp vụ để thực hiện nhiệm vụ cụ thể được giao trong bộ máy nhà
nước, không quan liêu, hách dịch, cửa quyền.
Bộ máy Nhà nước được hợp thành từ nhiều cơ quan và tổ chức từ trung ương
đến địa phương, có cơ cấu phức tạp, phong phú và đa dạng. Mỗi cơ quan tổ chức có
vị trí, vai trò, chức năng và nhiệm vụ riêng, nhưng chúng hợp thành một thể thống
8
nhất, tổ chức và hoạt động theo những nguyên tắc chung, cùng thực hiện các chức
năng chung và nhằm đạt được những mục tiêu thống nhất đặt ra trước nhà nước.
2. Vị trí pháp lý của các cơ quan trong tổ chức bộ máy nhà nước

nhiệm, miễn nhiệm, cách chức Phó Thủ tướng, Bộ trưởng và các thành viên khác
của Chính phủ; phê chuẩn đề nghị của Chủ tịch nước về danh sách thành viên Hội
đồng quốc phòng và an ninh; bỏ phiếu tín nhiệm đối với những người giữ các chức
vụ do Quốc hội bầu hoặc phê chuẩn;
8- Quyết định thành lập, bãi bỏ các Bộ và các cơ quan ngang Bộ của Chính
phủ; thành lập mới, nhập, chia, điều chỉnh địa giới tỉnh, thành phố trực thuộc trung
1
0
ương; thành lập hoặc giải thể đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt;
9- Bãi bỏ các văn bản của Chủ tịch nước, Uỷ ban thường vụ Quốc hội, Chính
phủ, Thủ tướng Chính phủ, Toà án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối
cao trái với Hiến pháp, luật và Nghị quyết của Quốc hội;
10- Quyết định đại xá;
11- Quy định hàm, cấp trong các lực lượng vũ trang nhân dân, hàm, cấp ngoại
giao và những hàm, cấp Nhà nước khác; quy định huân chương, huy chương và
danh hiệu vinh dự Nhà nước;
12- Quyết định vấn đề chiến tranh và hoà bình; quy định về tình trạng khẩn
cấp, các biện pháp đặc biệt khác bảo đảm quốc phòng và an ninh quốc gia;
1
1
13- Quyết định chính sách cơ bản về đối ngoại; phê chuẩn hoặc bãi bỏ điều
ước quốc tế do Chủ tịch nước trực tiếp ký; phê chuẩn hoặc bãi bỏ các điều ước
quốc tế khác đã được ký kết hoặc gia nhập theo đề nghị của Chủ tịch nước;
14- Quyết định việc trưng cầu ý dân.
2.2. Chủ tịch nước
Điều 101 (Hiến pháp 1992, đã được sửa đổi, bổ sung năm 2001)
Chủ tịch nước là người đứng đầu Nhà nước, thay mặt nước Cộng hoà xã hội
chủ nghĩa Việt Nam về đối nội và đối ngoại.
Điều 102 (Hiến pháp 1992, đã được sửa đổi, bổ sung năm 2001)
Chủ tịch nước do Quốc hội bầu trong số đại biểu Quốc hội.

9- Quyết định phong hàm, cấp sĩ quan cấp cao trong các lực lượng vũ trang
nhân dân, hàm, cấp đại sứ, những hàm, cấp nhà nước trong các lĩnh vực khác;
quyết định tặng thưởng huân chương, huy chương, giải thưởng nhà nước và danh
hiệu vinh dự nhà nước;
10- Cử, triệu hồi đại sứ đặc mệnh toàn quyền của Việt Nam; tiếp nhận đại sứ
đặc mệnh toàn quyền của nước ngoài; tiến hành đàm phán, ký kết điều ước quốc tế
nhân danh Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam với người đứng đầu Nhà
nước khác; trình Quốc hội phê chuẩn điều ước quốc tế đã trực tiếp ký; quyết định
phê chuẩn hoặc gia nhập điều ước quốc tế, trừ trường hợp cần trình Quốc hội quyết
định;
11- Quyết định cho nhập quốc tịch Việt Nam, cho thôi quốc tịch Việt Nam
hoặc tước quốc tịch Việt Nam;
12- Quyết định đặc xá.
2.3. Chính phủ
Điều 109 (Hiến pháp 1992, đã được sửa đổi, bổ sung năm 2001)
Chính phủ là cơ quan chấp hành của Quốc hội, cơ quan hành chính Nhà nước
cao nhất của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Chính phủ thống nhất quản lý việc thực hiện các nhiệm vụ chính trị, kinh tế,
văn hoá, xã hội, quốc phòng, an ninh và đối ngoại của Nhà nước; bảo đảm hiệu lực
của bộ máy Nhà nước từ trung ương đến cơ sở; bảo đảm việc tôn trọng và chấp
hành Hiến pháp và pháp luật; phát huy quyền làm chủ của nhân dân trong sự
nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, bảo đảm ổn định và nâng cao đời sống vật
chất và văn hoá của nhân dân.
Chính phủ chịu trách nhiệm trước Quốc hội và báo cáo công tác với Quốc hội,
Uỷ ban thường vụ Quốc hội, Chủ tịch nước.
Điều 112 (Hiến pháp 1992, đã được sửa đổi, bổ sung năm 2001)
1
4
Chính phủ có những nhiệm vụ và quyền hạn sau đây:
1- Lãnh đạo công tác của các Bộ, các cơ quan ngang Bộ và các cơ quan thuộc

hội chủ nghĩa Việt Nam ký kết hoặc gia nhập; bảo vệ lợi ích của Nhà nước, lợi ích
chính đáng của tổ chức và công dân Việt Nam ở nước ngoài;
9- Thực hiện chính sách xã hội, chính sách dân tộc, chính sách tôn giáo;
10- Quyết định việc điều chỉnh địa giới các đơn vị hành chính dưới cấp tỉnh,
thành phố trực thuộc trung ương;
11- Phối hợp với Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các đoàn thể nhân dân trong khi
thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của mình; tạo điều kiện để các tổ chức đó hoạt động
có hiệu quả.
1
6
3.4. Tòa án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân
Điều 126 (Hiến pháp 1992, đã được sửa đổi, bổ sung năm 2001)
Toà án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa
Việt Nam, trong phạm vi chức năng của mình, có nhiệm vụ bảo vệ pháp chế xã hội
chủ nghĩa, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa và quyền làm chủ của nhân dân, bảo vệ
tài sản của Nhà nước, của tập thể, bảo vệ tính mạng, tài sản, tự do, danh dự và nhân
phẩm của công dân.
Điều 127 (Hiến pháp 1992, đã được sửa đổi, bổ sung năm 2001)
Toà án nhân dân tối cao, các Toà án nhân dân địa phương, các Toà án quân sự
và các Toà án khác do luật định là những cơ quan xét xử của nước Cộng hoà xã hội
chủ nghĩa Việt Nam.
Trong tình hình đặc biệt, Quốc hội có thể quyết định thành lập Toà án đặc biệt.
1
7
Ở cơ sở, thành lập các tổ chức thích hợp của nhân dân để giải quyết những việc
vi phạm pháp luật và tranh chấp nhỏ trong nhân dân theo quy định của pháp luật.
Điều 137 (Hiến pháp 1992, đã được sửa đổi, bổ sung năm 2001)
Viện kiểm sát nhân dân tối cao thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt
động tư pháp, góp phần bảo đảm cho pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và
thống nhất.

Hội đồng nhân dân quyết định những chủ trương, biện pháp quan trọng để phát
huy tiềm năng của địa phương, xây dựng và phát triển địa phương về kinh tế - xã
hội, củng cố quốc phòng, an ninh, không ngừng cải thiện đời sống vật chất và tinh
thần của nhân dân địa phương, làm tròn nghĩa vụ của địa phương đối với cả nước.
10
Hội đồng nhân dân thực hiện quyền giám sát đối với hoạt động của Thường
trực Hội đồng nhân dân, Uỷ ban nhân dân, Toà án nhân dân, Viện kiểm sát nhân
dân cùng cấp; giám sát việc thực hiện các Nghị quyết của Hội đồng nhân dân;
Nhiệm vụ và quyền hạn của Hội đồng nhân dân tỉnh theo Luật tổ chức
Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân năm 2003
Điều 11 (Luật tổ chức Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân năm 2003).
Trong lĩnh vực kinh tế, Hội đồng nhân dân tỉnh thực hiện những nhiệm vụ,
quyền hạn sau đây:
1. Quyết định quy hoạch, kế hoạch dài hạn và hàng năm về phát triển kinh tế -
xã hội, sử dụng đất đai, phát triển ngành và quy hoạch xây dựng, phát triển đô thị,
nông thôn trong phạm vi quản lý; lĩnh vực đầu tư và quy mô vốn đầu tư theo phân
cấp của Chính phủ;
2. Quyết định quy hoạch, kế hoạch phát triển mạng lưới khuyến nông, khuyến
lâm, khuyến ngư, khuyến công ở địa phương và thông qua cơ chế khuyến khích
phát triển sản xuất, chuyển đổi cơ cấu kinh tế và phát triển các thành phần kinh tế ở
địa phương; bảo đảm quyền tự chủ sản xuất, kinh doanh của các cơ sở kinh tế theo
quy định của pháp luật;
3. Quyết định dự toán thu ngân sách nhà nước trên địa bàn; dự toán thu,
chi ngân sách địa phương và phân bổ dự toán ngân sách cấp mình; phê chuẩn quyết
toán ngân sách địa phương; quyết định các chủ trương, biện pháp triển khai
thực hiện ngân sách địa phương; điều chỉnh dự toán ngân sách địa phương trong
trường hợp cần thiết; giám sát việc thực hiện ngân sách đã được Hội đồng nhân dân
quyết định;
4. Quyết định việc phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi cho từng cấp ngân sách ở
địa phương theo quy định của Luật ngân sách nhà nước;

pháp bảo vệ sức khoẻ nhân dân, bảo vệ và chăm sóc người già, người tàn tật, trẻ
mồ côi không nơi nương tựa; bảo vệ, chăm sóc bà mẹ, trẻ em; thực hiện chính sách
dân số và kế hoạch hoá gia đình; phòng, chống dịch bệnh và phát triển y tế địa
phương;
6. Quyết định biện pháp thực hiện chính sách, chế độ ưu đãi đối với thương
binh, bệnh binh, gia đình liệt sỹ, những người và gia đình có công với nước; thực
hiện chính sách bảo hiểm xã hội, cứu trợ xã hội và xoá đói, giảm nghèo.
Điều 13 (Luật tổ chức Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân năm 2003).
Trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, tài nguyên và môi trường, Hội đồng nhân
dân tỉnh thực hiện những nhiệm vụ, quyền hạn sau đây:
1. Quyết định chủ trương, biện pháp khuyến khích việc nghiên cứu, phát huy
sáng kiến cải tiến kỹ thuật, ứng dụng tiến bộ khoa học, công nghệ để phát triển sản
13
xuất, kinh doanh và đời sống của nhân dân ở địa phương;
2. Quyết định biện pháp quản lý và sử dụng đất đai, rừng núi, sông hồ, nguồn
nước, tài nguyên trong lòng đất, nguồn lợi ở vùng biển tại địa phương theo quy
định của pháp luật;
3. Quyết định biện pháp bảo vệ môi trường; phòng, chống và khắc phục hậu
quả thiên tai, bão lụt, suy thoái môi trường, ô nhiễm môi trường, sự cố môi trường
ở địa phương theo quy định của pháp luật;
4. Quyết định biện pháp thực hiện các quy định của pháp luật về tiêu chuẩn đo
lường và chất lượng sản phẩm; ngăn chặn việc sản xuất và lưu hành hàng giả, hàng
kém chất lượng tại địa phương, bảo vệ lợi ích của người tiêu dùng.
Điều 14 (Luật tổ chức Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân năm 2003).
Trong lĩnh vực quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, Hội đồng nhân dân
tỉnh thực hiện những nhiệm vụ, quyền hạn sau đây:
14
1. Quyết định biện pháp thực hiện nhiệm vụ kết hợp quốc phòng, an ninh với
kinh tế, kinh tế với quốc phòng, an ninh và thực hiện nhiệm vụ xây dựng lực lượng
dự bị động viên ở địa phương;

nhân dân, Trưởng Ban và các thành viên khác của các Ban của Hội đồng nhân dân,
Hội thẩm nhân dân của Toà án nhân dân cùng cấp; bãi nhiệm đại biểu Hội đồng
nhân dân và chấp nhận việc đại biểu Hội đồng nhân dân xin thôi làm nhiệm vụ đại
biểu theo quy định của pháp luật;
2. Bỏ phiếu tín nhiệm đối với người giữ chức vụ do Hội đồng nhân dân bầu;
16
3. Phê chuẩn cơ cấu cơ quan chuyên môn thuộc Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh, cấp
huyện; quyết định thành lập, sát nhập, giải thể một số cơ quan chuyên môn thuộc
Uỷ ban nhân dân cùng cấp theo hướng dẫn của Chính phủ;
4. Quyết định tổng biên chế sự nghiệp ở địa phương phù hợp với yêu cầu phát
triển và khả năng ngân sách của địa phương; thông qua tổng biên chế hành chính
của địa phương trước khi trình cấp có thẩm quyền quyết định;
5. Quyết định chính sách thu hút và một số chế độ khuyến khích đối với cán
bộ, công chức trên địa bàn phù hợp với khả năng của ngân sách địa phương; quyết
định số lượng và mức phụ cấp đối với cán bộ không chuyên trách ở xã, phường, thị
trấn trên cơ sở hướng dẫn của Chính phủ;
6. Thông qua đề án thành lập mới, nhập, chia và điều chỉnh địa giới hành
chính để đề nghị cấp trên xem xét, quyết định; quyết định việc đặt tên, đổi tên
đường, phố, quảng trường, công trình công cộng ở địa phương theo quy định của
pháp luật;
7. Bãi bỏ một phần hoặc toàn bộ quyết định, chỉ thị trái pháp luật của Uỷ ban
nhân dân cùng cấp, nghị quyết trái pháp luật của Hội đồng nhân dân cấp huyện;
8. Giải tán Hội đồng nhân dân cấp huyện trong trường hợp Hội đồng nhân dân
đó làm thiệt hại nghiêm trọng đến lợi ích của nhân dân, trình Uỷ ban thường vụ
Quốc hội phê chuẩn trước khi thi hành;
9. Phê chuẩn nghị quyết của Hội đồng nhân dân cấp huyện về việc giải tán Hội
đồng nhân dân cấp xã.
Điều 18 (Luật tổ chức Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân năm 2003).
Hội đồng nhân dân thành phố trực thuộc Trung ương thực hiện những nhiệm
vụ, quyền hạn quy định tại các điều 11, 12, 13, 14, 15, 16 và 17 của Luật này và