BỘ GIÁO DỤC VÀ ðÀO TẠO
TRƯỜNG ðẠI HỌC NÔNG NGHIỆP HÀ NỘI
THÂN THỊ DŨNG
NGHIÊN CỨU ðỜI SỐNG VẬT CHẤT VÀ TINH THẦN
CỦA NGƯỜI DÂN THAM GIA “BỌN QUAN HỌ”
Ở HUYỆN VIỆT YÊN, TỈNH BẮC GIANG
LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ Chuyên ngành: KINH TẾ NÔNG NGHIỆP
Mã số: 60.31.10 Người hướng dẫn khoa học: TS. DƯƠNG VĂN HIỂU
triển Nông thôn, Khoa Sau ñại học – Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội
cùng toàn thể các thầy giáo, cô giáo ñã trực tiếp giảng dạy và giúp ñỡ tôi
trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu.
Cho phép tôi ñược gửi lời cảm ơn tới Sở Văn hóa Thể thao Du lịch tỉnh
Bắc Giang, UBND huyện Việt Yên, Phòng Văn hóa huyện Việt Yên, UBND
các xã Thổ Hà, Hữu Nghi, Sen Hồ, người dân trong các làng quan họ ñã cung
cấp số liệu cần thiết, giúp tôi trong thời gian nghiên cứu tại ñịa bàn.
Tôi xin chân thành cảm ơn sự giúp ñỡ, ñộng viên của tất cả bạn bè, ñồng
nghiệp, gia ñình và những người thân ñã giúp ñỡ, ñộng viên, khích lệ tôi trong
suốt quá trình học tập và nghiên cứu.
Hà
Nội, ngày tháng năm 2011
Tác giả
Thân Thị Dũng
Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội - Luận văn thạc sĩ khoa học kinh tế ………………………….
iii
MỤC LỤC Lời cam ñoan i
Lời cảm ơn ii
tham gia “Bọn Quan họ” với người dân không tham gia “Bọn
Quan họ” 122
4.1.4 Các nhân tố ảnh hưởng ñến ñời sống vật chất và tinh thần của
người dân tham gia “Bọn quan họ” 126
4.1.5 ðánh giá chung về ñời sống vật chất và tinh thần của người dân
tham gia “Bọn Quan họ” 135
4.2 ðịnh hướng và giải pháp nâng cao ñời sống vật chất và tinh thần
của người dân tham gia “Bọn Quan họ” ở huyện Việt Yên, tỉnh
Bắc Giang 138
4.2.1 ðịnh hướng nâng cao ñời sống vật chất và tinh thần của người
dân tham gia “Bọn Quan họ” 138
4.2.2 Giải pháp nâng cao ñời sống vật chất và tinh thần của người dân
tham gia “Bọn Quan họ” 139
5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 145
5.1 Kết luận 145
5.2. Kiến nghị 147
TÀI LIỆU THAM KHẢO 149
Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội - Luận văn thạc sĩ khoa học kinh tế ………………………….
v
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
BQ Qình quân
DFID Bộ phát triển quốc tế
DT Diện tích
NN Nông nghiêp
NS Năng suất
SL Sản lượng
SL Số lượng
THCS Trung học cơ sở
4.4 Thực trạng ruộng ñất của huyện sau khi giao ñất năm 1993 69
4.5 Vốn ñất ñai bình quân một hộ có người tham gia “Bọn Quan
họ”ở 3 làng quan họ ñiều tra 71
4.6 Tài sản vật chất của các nhóm ñối tượng ñiều tra 73
4.7 Vốn bài hát quan họ của người dân tham gia “Bọn Quan họ” 78
4.8 Diện tích và một số sản phẩm chủ yếu của ngành nông nghiệp
huyện Việt Yên qua 3 năm (2008 – 2010). 84
4.9 Diện tích, năng suất, sản lượng một số loại cây trồng chủ yếu
bình quân một hộ có người dân tham gia “Bọn Quan họ” 86
4.10 Tình hình hoạt ñộng chăn nuôi của các hộ có người dân tham gia
“Bọn Quan họ” ở 3 làng quan họ ñiều tra 87
4.11 Một số sản phẩm tiểu thủ công nghiệp chủ yếu của hộ có người
dân tham gia “Bọn Quan họ” 88
Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội - Luận văn thạc sĩ khoa học kinh tế ………………………….
vii
4.12 Tác ñộng của tham gia “Bọn Quan họ” ñến ñời sống vật chất 91
4.13 Tác ñộng của tham gia “Bọn Quan họ” ñến ñời sống tinh thần
của người dân 94
tham gia “Bọn Quan họ” 131
4. 26 Dự kiến lượng khách du lịch ñến Bắc Giang năm 2020. 141Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội - Luận văn thạc sĩ khoa học kinh tế ………………………….
viii
DANH MỤC BIỂU ðỒ
STT Tên hộp Trang
4.1 Nguồn tài sản vật chất trong gia ñình 72
4.2 Cơ cấu nguồn tài chính của hộ có người dân tham gia “Bọn Quan
họ” ở 3 làng ñiều tra 75
4.3 Vốn bài hát quan họ của người dân tham gia “Bọn Quan họ”
phân theo nhóm ñiều tra 79
4.4 Vốn bài hát quan họ của người dân tham gia “Bọn Quan họ”
phân theo số năm tham gia “Bọn Quan họ” 80
4.5 Vốn bài hát quan họ của người dân tham gia “Bọn Quan họ”
phân theo làng quan họ 81
4.6 Cơ cấu thu nhập của các nhóm 97
4.7 Cơ cấu thu nhập từ hoạt ñộng phi nông nghiệp của các nhóm 98
4.8 Mức thu nhập từ hát quan họ của người dân tham gia “Bọn Quan
họ”. 99
4.9 Sự ủng hộ của các thành viên trong gia ñình ñối với người dân
tham gia “Bọn Quan họ” theo nhóm ñiều tra 113
4.10 Sự ủng hộ của các thành viên trong gia ñình ñối với người dân
tham gia “Bọn Quan họ” theo làng quan họ ñiều tra 114
4.11 Sự ủng hộ của các thành viên trong gia ñình ñối với người dân
tham gia “Bọn Quan họ” theo ñộ tuổi ñiều tra 116
Trong dòng chảy của văn hóa dân tộc, Quan họ là một loại hình dân ca
ñặc sắc, hát quan họ là một hình thức sinh hoạt văn hóa ñộc ñáo, một phong tục
tốt ñẹp của người dân vùng Kinh Bắc xưa (tức Bắc Giang và Bắc Ninh ngày
nay). Dân ca Quan họ gắn chặt với cuộc sống của nhân dân, nó tồn tại ngay
trong ñời sống hằng ngày của nhân dân, nhất là trong dịp hội hè, ñình ñám. Văn
hóa Quan họ với các hình thức sinh hoạt khác nhau ñã trở thành món ăn tinh
thần không thể thiếu của nhân dân trong các làng Quan họ nói riêng và nhân
dân các dân tộc hai tỉnh Bắc Ninh và Bắc Giang nói chung. Nhiều người con xa
quê hương khi nghe quan họ nhớ về Bắc Ninh, Bắc Giang. Những người Việt
Nam xa tổ quốc nghe câu quan họ lại nhớ về Tổ quốc. Văn hóa và dân ca quan
họ ñã thành những giá trị dân tộc ñặc trưng, kết tinh tình cảm, trí tuệ không chỉ
của người quan họ nói riêng mà còn của con người Việt Nam nói chung. Quan
họ có một sức sống ñặc biệt trong tâm hồn của nhân dân ta.
Dân ca quan họ thường tổ chức sinh hoạt theo hình thức “Bọn Quan họ”,
ñây là cụm từ chỉ một nhóm người có cùng sở thích hát quan họ cùng tham gia
sinh hoạt quan họ trong một “nhà chứa”. Thông thường một “Bọn Quan họ” có
từ 5 – 7 người và chia thành hai “Bọn” riêng biệt là “Bọn Quan họ” nam và
“Bọn Quan họ” nữ. Như vậy mỗi làng quan họ có thể có nhiều “Bọn Quan họ”,
nhưng tất cả các “Bọn Quan họ” ñều chịu một sự phân công tự nhiên nhằm tạo
nên không khí sinh hoạt phục vụ một mục ñích nhất ñịnh của làng. ðó là cùng
nhau tổ chức ngày hội cầu vui, cầu may, cầu thịnh hàng năm của làng cho rầm
rộ, sôi nổi với niềm hy vọng năm mới sẽ làm ăn tốt hơn năm cũ [2].
Do nhiều biến ñộng của lịch sử xã hội Việt Nam và quê hương hai tỉnh
Bắc Ninh và Bắc Giang, vào giữ thế kỷ XX văn hóa quan họ ñang ñứng
trước nguy cơ bị thất truyền. ðội ngũ những người sản sinh và nuôi dưỡng
Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội - Luận văn thạc sĩ khoa học kinh tế ………………………….
2
quan họ ngày một ít ñi. Trước thực trạng ấy, ngày 30/9/2009, UNESCO ñã
ra quyết ñịnh công nhận dân ca quan họ là di sản văn hóa phi vật thể và
trong huyện hầu hết ñi làm việc trong các nhà máy, xí nghiệp, không thiết tha
với việc học hát quan họ, trong các “Bọn Quan họ” hiện nay chủ yếu là những
người tuổi trung niên và một số người già còn sống sót vì vậy nguy cơ thất
truyền của quan họ là rất cao.
Thực tế ñó ñặt ra vấn ñề: ðời sống vật chất và tinh thần của những
người dân tham gia “Bọn Quan họ” như thế nào? có khác gì so với những
người dân không tham gia “Bọn Quan họ” hay không? Người dân tham gia
“Bọn Quan họ” có thể sử dụng vốn văn hóa quan họ làm kế sinh nhai cải
thiện ñời sống hay không? Các yếu tố ảnh hưởng ñến ñời sống vật chất và
tinh thần của những người dân tham gia “Bọn Quan họ”? giải pháp thu hút
người dân tham gia “Bọn Quan họ”? Giải pháp nâng cao ñời sống vật chất và
tinh thần cho người dân tham gia “Bọn quan họ”?
Trên thực tế chưa có nghiên cứu chính thức nào giúp người dân trong các
làng quan họ nâng cao ñời sống vật chất và tinh thần. Xuất phát từ thực tế trên
chúng tôi tiến hành ñề tài “Nghiên cứu ñời sống vật chất và tinh thần của
người dân tham gia “Bọn Quan họ” ở huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang”
1.2 Mục tiêu của ñề tài nghiên cứu
1.2.1 Mục tiêu tổng quát
Tìm hiểu, ñánh giá ñời sống vật chất và tinh thần của người dân tham gia
“Bọn Quan họ” ở huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang hiện nay; ñề xuất giải pháp
nhằm cải thiện ñời sống vật chất và tinh thần của người dân tham gia “Bọn
Quan họ” ở huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang trong thời gian tới.
1.2.2 mục tiêu cụ thể
1. Góp phần làm rõ và hệ thống hóa những vấn ñề lý luận và thực tiễn về
“Bọn Quan họ”, văn hóa quan họ, sinh kế, chiến lược sinh kế, vốn sinh kế,
ñời sống vật chất, ñời sống tinh thần của người dân tham gia “Bọn Quan họ”.
2. ðánh giá ñời sống vật chất và tinh thần của người dân tham gia “Bọn
Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội - Luận văn thạc sĩ khoa học kinh tế ………………………….
4
Châu (3 làng), xã Vân Hà (1 làng), xã Tiên Sơn (3 làng), thị trấn Nếnh (2
làng), xã Ninh Sơn (4 làng), xã Vân Trung (2 làng) và xã Quảng Minh (3
làng). Trên cơ sở tìm hiểu ñịa bàn nghiên cứu chúng tôi tiến hành ñiều tra ñời
sống vật chất và tinh thần của người dân tham gia “Bọn Quan họ” ở 3 làng
Quan họ: làng Hữu Nghi xã Ninh Sơn, làng Thổ Hà xã Vân Hà và làng Sen
Hồ thị trấn Nếnh.
c, Phạm vi về thời gian
Các số liệu thứ cấp ñược thu thập trong 3 năm gần ñây (2008 – 2010)
Các số liệu sơ cấp ñược ñiều tra thu thập từ tháng 12 năm 2010 ñến tháng
5 năm 2011).
Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội - Luận văn thạc sĩ khoa học kinh tế ………………………….
6
2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ ðỜI SỐNG VẬT CHẤT
VÀ TINH THẦN CỦA NGƯỜI DÂN THAM GIA “BỌN
QUAN HỌ”
2.1 Cơ sở lý luận về ñời sống vật chất và tinh thần của người dân tham
gia “Bọn Quan họ”
2.1.1 Lý luận về “Bọn Quan họ” và văn hóa quan họ
2.1.1.1 Một số khái niệm
a. Làng quan họ
Làng quan họ là làng có hình thức sinh hoạt ca hát Quan họ là chủ ñạo,
là tính trội lấn át các hình thức ca hát khác, ñược duy trì bởi các bọn hát,
truyền từ ñời này qua ñời khác, có sự kết bạn với các bọn Quan họ làng khác
và ñược giới hát Quan họ chấp nhận hoặc ñến tham gia [4].
Vậy 2 tiêu chuẩn ñể một làng ñược công nhận là làng Quan họ là:
1- Có các bọn Quan họ ñi kết bạn với các bọn Quan họ khác giới, khác
làng liên tục từ 2-3 thế hệ trở lên.
triết lý nhân sinh và tôn vinh con người [4] .
c. “Bọn Quan họ”
Dân ca nước ta thường tổ chức hát theo "Bọn" theo "Họ", hoặc
"phường", trong dân ca Quan họ thì tổ chức theo hình thức "Bọn" phổ biến
hơn. Từ "Bọn" không có nghĩa xấu như chúng ta thường hiểu mà từ "Bọn"
trong quan họ là chỉ số người cùng sinh hoạt văn hóa quan họ trong một "nhà
chứa", thông thường mỗi "Bọn Quan họ" có từ năm ñến bảy người.
"Nhà chứa" là nơi "Bọn Quan họ" tập hát và ñón bạn. Một người hát
quan họ lâu năm và có uy tín trong giới quan họ, nhà cửa rộng rãi thì nhà
người ñó sẽ ñược Quan họ chọn làm "Nhà chứa" và người ñó sẽ ñược quan họ
gọi là "ông chứa", "bà chứa" hay "ông trùm", "bà trùm". Những người cùng
sinh hoạt quan họ trong một "nhà chứa" ñược gọi là "Bọn Quan họ" [2].
Trong một "Bọn Quan họ" bao giờ cũng gồm có người hát giỏi, người
Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội - Luận văn thạc sĩ khoa học kinh tế ………………………….
8
hát không giỏi, người biết sáng tác và người không biết sáng tác
"Bọn Quan họ" thường ñược tổ chức theo ba hình thức dưới dây:
"Bọn Quan họ" tự do: Là hình thức tổ chức "Bọn Quan họ" theo thời
gian rỗi, lúc nào rỗi thì rủ nhau ñi hát [2].
"Bọn Quan họ" cố ñịnh: Là hình thức tổ chức "Bọn Quan họ" có bài bản
chặt chẽ, có lớp học, có tập trung huấn luyện theo từng thời gian, hát phải có
lề lối theo quy ñịnh [2].
"Bọn Quan họ" vừa cố ñịnh vừa tự do, ñây là hình thức tổ chức phổ biến
nhất. Nếu hát hội, hát thi thì cả "Bọn Quan họ" tham gia, còn nếu quan họ bạn
thích một số người nào ñó có thể mời riêng số người ñó tới hát, cũng có khi
hai, ba nơi cùng mới thì họ phân nhau ra [2].
"Bọn Quan họ" ñược chia theo giới tính, gồm "Bọn quan họ nam" và
"Bọn quan họ nữ", trong mỗi "Bọn Quan họ" lại ñặt tên theo thứ tự hai, ba, tư,
năm, sáu, bảy phụ thuộc vào tuổi tác và tài năng hát. Trong "Bọn quan họ
- Người dân tham gia “Bọn Quan họ” ñều rất yêu văn nghệ, họ học hát từ
những người ñi trước truyền lại, qua tập luyện, rèn rũa ñể trưởng thành.
Người quan họ khi ñi hát phải rất vui vẻ, say sưa, nhưng vẫn tránh những thái
ñộ lả lơi, sàm sỡ. Bên trai cũng như bên gái họ rất trân trọng nhau, Quan họ
cất cao tiếng hát, chấp nhận những tình bạn trọn ñời thay cho tình yêu nam
nữ, xây dựng những quy ước, lề luật ñưa dân ca Quan họ tiến tới một cuộc
sống tinh thần và vật chất ngày một tốt ñẹp hơn của người lao ñộng. Những
người nông dân hát quan họ có thể hát những canh hát thâu ñêm suốt sáng,
hát liền 2-3 ngày mà không biết chán, không biết mệt mỏi. ðội ngũ các quan
họ liền anh, liền chị có tiếng chủ yếu là những người ñã có tuổi. Những nghệ
nhân quan họ ñược coi như là “báu vật nhân văn sống„ [4].
- Người dân tham gia “Bọn Quan họ” có lối sống khiêm nhường, khéo
léo và tế nhị; phong cách lịch lãm và tấm lòng mến khách [4].
Sự thanh lịch trong con người Quan họ thể hiện trong ngôn ngữ giao tiếp,
văn hóa ứng xử hàng ngày. Người Quan họ ăn nói, ñối ñãi với nhau rất lịch sự
Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội - Luận văn thạc sĩ khoa học kinh tế ………………………….
10
và lễ phép. Họ gọi nhau bằng anh (chị) và xưng em hoặc gọi bằng liền anh
(liền chị). Trong lời ca quan họ ñều sử dụng những ñại từ rất ñặc trưng là
người – tôi, chị hai, chị ba, chị tư, anh hai, anh ba, anh tư, ñôi tôi – ñôi người,
ñương quan họ nhằm diễn tả quan hệ chưa ñủ chín ñể thân mật, suồng sã
nhưng cũng không hề xa cách, lạnh lùng. Lối xưng hô chứa ñựng sự lịch lãm,
chừng mực mà cũng ñầy ẩn ý của người hát.
Theo các nhà nghiên cứu có 3 ñiểm ñáng chú ý trong nghệ thuật ứng
xử của sinh hoạt ca hát quan họ. ðó là không phân biệt tuổi tác hay xuất
thân, kiêm nhường bản thân, kính trọng bạn ñược coi là nguyên tắc hàng
ñầu trong giao ñãi; ngôn ngữ phải thể hiện sự tế nhị, chân thành, muốn làm
ñẹp lòng bạn.
- Người dân tham gia “Bọn Quan họ” ñề cao yếu tố tinh thần hơn yếu tố
vật chất. Lịch sử phát triển Dân ca Quan họ ñã chứng minh những người ñi
cuộc sống, nhưng khác với làng chạ bình thường, trong các ngày hội làng, giao
lưu văn hóa quan họ là nét nổi trội. Trước ngày hội, bên có hội cử ñôi quan họ
xuống làng chạ của mình ñể có lời mời quan họ bạn. Quan họ bạn ra tận ngoài
cửa làng ñề ñón khách. Họ gặp nhau và tổ chức ngay một canh hát quan họ tại
gia. Hai bên trò chuyện, hò hẹn và hát ñối ñáp xong thì quan họ sở tại tiễn bạn
ra về. ðúng hẹn quan họ bạn lên dự hội, quan họ chủ ra ra tận cửa làng ñón,
ñưa quan họ bạn ñi hát chúc thánh, phật ở ñình, ở chùa và hát ñối giao duyên
tại sân hội. Sau ñó quan họ chủ ñưa bạn về nhà chứa của mình ñể hỏi thăm
ñộng viên nhau và tổ chức hát canh thâu ñêm suốt sáng. Giữa canh hát quan họ
thường có mời cơm và trà nước. Không những lúc ñó họ hát với nhau mà kể cả
lúc ăn, uống cũng mời mọc nhau bằng những lời ca tiếng hát ngọt ngào, say
ñắm với những cử chỉ lịch thiệp, hào hoa, tế nhị và cung kính [2].
Hết canh quan họ chủ ñưa bạn về nhà mình thăm hỏi cha mẹ, anh em,
con cái của từng người trong bọn. Cuối cùng mới tiễn nhau về bằng những lời
ca, tiếng hát nghe lưu luyến, thiết tha.
Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội - Luận văn thạc sĩ khoa học kinh tế ………………………….
12
3. Tục kết bạn giữa các bọn quan họ: Song song với tục kết chạ giữa
các làng quan họ là tục kết bạn giữa các bọn quan họ với nhau. Các bọn quan
họ tự kết bạn với nhau theo nguyên tắc âm dương tương cầu, có nghĩa là bọ
quan họ nam của làng này thì kết bạn với bọn quan họ nữ của làng khác và
ngược lại. Tục lệ còn quy ñịnh các bọn quan họ kết bạn thì không ñược lấy
nhau, tôn trọng nhau như anh em ruột thịt, cung kính trong ứng xử giao tiếp,
thăm hỏi ñộng viên, chia sẻ mỗi khi bạn có công to việc lớn như cưới xin,
làm nhà, sinh nở, ốm ñau [5].
* Một số hình thức sinh hoạt văn hóa quan họ của người dân tham gia
“Bọn Quan họ”
1. Hát ñối ñáp: ðối ñáp nam nữ, ñối giọng, ñối lời và hát ñôi nam ñối
với ñôi nữ.
ðối ñáp nam nữ: Là bên gái hát một bài, tiếp ñó, bên trai lại hát một
khang ninh. Như vậy, Quan họ gọi là hát lễ thờ [2].
5. Hát cầu ñảo (Cầu mưa): Không biết tự bao giờ người quan họ cũng
như ñông ñảo cư dân nông nghiệp trên quê hương quan họ tin rằng mưa, nắng
thuận hòa, mùa màng tươi tốt, dân an, vật thịnh là kết quả của sự hòa hợp
âm dương, hòa hợp giữa ñất trời và con người. Nếu âm thịnh dương suy thì
gây lụt bão, nếu dương thịnh âm suy thì gây hạn hán, sâu keo Người Quan
họ tin rằng tiếng hát Quan họ có thể thấu ñến trời cao và thế giới thần linh, có
thể hòa hợp âm dương. Vì vậy nếu trời hạn hán kéo dài mãi không mưa thì ở
một số ñền miếu trong vùng Quan họ thường có hát cầu ñảo (Cầu mưa). Hát
cầu ñảo thường chỉ có Quan họ nữ, dân làng gọi hết Quan họ nữ trong làng
giữ gìn chay tịnh, ñến ăn ngủ tại cửa ñền hát liền 2,3 ngày ñêm [2].
6. Hát giải hạn: Ở vùng Quan họ, nhiều người trước ñây, sau khi làm
các nghi thức cúng lễ thường mời 4,5,6 nhóm Quan họ vừa nam, vừa nữ ñến
nhà ca một ñêm Quan họ với niềm tin rằng có Quan họ nam, nữ dập dìu ñến
nhà ca xướng giao hòa ñông vui, gắn bó thì cái may sẽ ñến, cái rủi sẽ qua,
Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội - Luận văn thạc sĩ khoa học kinh tế ………………………….
14
vững lòng sống trong niềm tin, hi vọng có che chở [2].
7. Hát Mừng: Trong vùng Quan họ khi khánh thành nhà mới, con cái
ñỗ ñạt bằng cấp thấp, ñã ñẻ nhiều con gái rồi ñẻ ñược con trai ñều có thể ăn
mừng. Lên thọ tuổi 50, 60, 70, 80 ñỗ bằng cấp cao, thăng quan tiến
chức thường mở tiệc khao. Trong các dịp ăn mừng và khao, ngoài việc làm
những nghi lễ, mời họ hàng, dân làng ñến ăn mừng, thì trong vùng Quan họ
bao giờ cũng có những canh hát Quan họ của nhiều nhóm Quan họ kéo dài có
khi vài ngày ñêm [2].
8. Hát kết chạ: Các làng ñã kết chạ anh em cùng nhau thường coi nhau
như anh em một nhà, vào dịp có hội lễ, chạ anh chạ em thường mời nhau sang
dự hội ca vui ở hội hoặc ca những canh thâu ñêm trong nhà [2].
* Trang phục của người quan họ [4]
Trang phục nam Quan họ:
Copyright: Tài liệu đại học ©