Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN ĐẠI HỌC THÁI NGUN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM NGUYỄN THỊ HỒNG HẠNH
THỂ CHÂN DUNG VĂN HỌC TRONG
VĂN HỌC VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1930 - 1945

Chun ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 60.22.01.21 LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC
Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS. VŨ TUẤN ANH

THÁI NGUN - 2014

thần cho tác giả trong suốt q trình học tập và hồn thành khóa học. Cảm ơn
bạn bè, đồng nghiệp, gia đình đã tận tình giúp đỡ động viên tác giả hồn thành
khóa học và luận văn này.
Do điều kiện về thời gian và năng lực bản thân còn nhiều hạn chế nên
luận văn này còn có những khiếm khuyết, tác giả mong nhận được sự góp ý
chân thành của Thầy Cơ và đồng nghiệp.
Xin trân trọng cảm ơn!
Tác giả luận văn
Nguyễn Thị Hồng Hạnh Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN iii
MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i
LỜI CẢM ƠN ii
MỤC LỤC iii
MỞ ĐẦU 1
1. Lí do chọn đề tài 1
2. Lịch sử vấn đề 2
2.1. Về thể tài chân dung văn học 2
2.2. Về các cơng trình nghiên cứu về thể tài chân dung văn học 6
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7
3.1. Đối tượng nghiên cứu 7

2.2. Góc độ tiếp cận đối tượng 55
2.2.1. Tiếp cận với tư cách người trong cuộc, trong giới 55
2.2.2. Tiếp cận qua nhiều hình thức 59
2.3. Đặc điểm về cách dựng chân dung trong văn học giai đoạn 1930 - 1945 62
2.3.1. Cách tiếp cận gần gũi, thân ái mà trân trọng 62
2.3.2. Đặt cá nhân trong bối cảnh chung của văn học 66
2.3.3. Sự chia sẻ, cảm thơng của những người đồng nghiệp, đồng cảnh 71
Chương 3. ĐẶC ĐIỂM CỦA THỂ TÀI CHÂN DUNG VĂN HỌC VIỆT NAM
GIAI ĐOẠN 1930 - 1945 - TỪ BÌNH DIỆN NGHỆ THUẬT 76
3.1. Từ lát cắt hình dung bên ngồi đến tính cách của người văn, đời văn 76
3.1.1. Sử dụng nghệ thuật thay đổi điểm nhìn trần thuật và kĩ thuật nhiếp ảnh 76
3.1.2. Sự lựa chọn tinh tế các chi tiết điển hình 82
3.1.3. Tạo dựng khơng khí và bối cảnh 86
3.2. Đa thanh về giọng điệu 88
3.3. Tính hình tượng, sự tinh tế và phong phú trong ngơn ngữ 90
KẾT LUẬN 93
TÀI LIỆU THAM KHẢO 99
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN 1
MỞ ĐẦU

1. Lí do chọn đề tài
1.1. Nghiên cứu văn học theo thể loại là một nhu cầu, một xu thế cấp
thiết của giới nghiên cứu văn học hiện nay. Các thể loại của văn học Việt Nam
giai đoạn 1930 - 1945 cả về số lượng và chất lượng đã có những đóng góp
quan trọng vào sự hiện đại hóa của văn học dân tộc. Lịch sử văn học giai đoạn
này đã ghi nhận sự hình thành và phát triển của thể chân dung văn học với tư
cách là một thể tài mới trong tồn bộ hệ thống thể loại văn học hiện đại. Giáo

quả của việc “đọc” trực tiếp vào cuộc đời và sự nghiệp, quan niệm và hoạt
động của bản thân người ấy. Bản thân việc dựng một chân dung, về thực chất
cũng bao hàm sự lí giải về một nghệ sĩ, sự đánh giá vị trí và vai trò của con
người đó trong một nền văn nghệ” (Vương Trí Nhàn). Việc xếp và “dán nhãn”
thể tài chân dung văn học cho những tác phẩm trong thực tiễn sáng tác hiện
vẫn là vấn đề đòi hỏi sự “nghiêm nhặt” và thận trọng để đảm bảo sự chính xác
trong việc nhận dạng và phân loại. Vì thế, việc lựa chọn nghiên cứu những đặc
điểm của thể tài chân dung văn học trong văn học Việt Nam trong một giai
đoạn nhất định là cần thiết, giúp chúng ta định hình rõ nét hơn về thể tài này
trên cả phương diện lí thuyết và thực tiễn.
Một cái nhìn tổng qt về lịch sử nghiên cứu cho thấy mặc dù chúng ta đã
có những cơng trình nghiên cứu về thể tài chân dung văn học trong văn học Việt
Nam dưới nhiều góc nhìn khác nhau nhưng chưa có cơng trình chun biệt đi sâu
vào thể tài này ở giai đoạn 1930 - 1945 - một thời kỳ đánh dấu sự hình thành và
phát triển đỉnh cao của thể tài này. Chính vì vậy, luận văn lựa chọn đề tài nghiên
cứu “Thể chân dung văn học trong văn học Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945”
với mong muốn có thể đóng góp thêm những khám phá hữu ích cho việc dựng lại
sự hình thành, phát triển và những đặc điểm riêng của thể tài này.
2. Lịch sử vấn đề
2.1. Về thể tài chân dung văn học
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN 3
Chân dung văn học là một thể tài khá mới mẻ trong văn học dân tộc.
Trước đây trong văn chương Việt chưa thấy xuất hiện thể tài này do rất nhiều lí
do xuất phát từ đặc điểm ý thức xã hội và văn chương. Đến giai đoạn 1930 -
1945 thể tài chân dung văn học đã xuất hiện, phát triển và có được vị trí mới,
dành được sự quan tâm đặc biệt của cả người sáng tác lẫn người đọc. Viết chân
dung được xem là một thể loại mới, nên trong q trình nghiên cứu, chúng tơi

viết dồi dào; nghệ thuật viết chân dung văn học của ơng thể hiện qua hàng loạt
tập sách như Những kiếp hoa dại (NXB Hội nhà văn, 1993), Cây bút, đời
người (NXB Trẻ, 2002), Ngồi trời lại có trời (NXB Hội nhà văn, 2003), Có
những nhà văn như thế (NXB Hội nhà văn, 2006), Cánh bướm và đóa hướng
dương (NXB Phụ nữ, 2006).
Nguyễn Khắc Phê với ý thức khắc họa chân dung khá độc đáo trong cuốn
Hiện thực và sáng tạo tác phẩm văn nghệ (NXB Hội nhà văn, 2006), giúp chúng
ta được mở rộng tầm hiểu biết, tơn kính về những con người của xứ Huế mà
cuộc đời và sự nghiệp khá lặng thầm như họa sĩ Lê Văn Miến, nữ sĩ Mai Am,
nữ sĩ Cao Ngọc Anh, Hải Triều; nhà thơ đầy chất Huế Nam Trân, Hải Bằng.
Văn Giá với Đời sống và đời viết (NXB Hội nhà văn, 2005) được viết
bằng một phong cách riêng, thể hiện sự hài hòa, hơ ứng phê bình tác phẩm với
phác thảo chân dung tác giả trong chín bài dựng chân dung các tác giả Nguyễn
Nhược Pháp, Thạch Lam, Ngơ Tất Tố, Nam Cao, Thâm Tâm, Hồi Thanh, Vũ
Bằng, Thanh Châu, Văn Cao. Văn Giá còn viết chung với Nguyễn Đăng Điệp,
Lê Quang Hưng, Nguyễn Phượng, Chu Văn Sơn trong cuốn Chân dung các
nhân vật Việt Nam hiện đại (2 tập, NXB Giáo dục, 2005), chủ yếu dựng chân
dung các nhà thơ, nhà văn có tác phẩm trong nhà trường phổ thơng, những
người có ảnh hưởng lớn đến tri thức văn học sử Việt Nam hiện đại. Ở cuốn
sách này, chúng ta nhận thấy một cách viết chân dung khoa học, hệ thống, có
sự kết hợp giữa văn phong nghị luận và văn phong sáng tác, vừa cho người đọc
những tri thức cơ bản, vừa tạo thêm nhiều phát hiện mới mẻ, sâu sắc và giàu
cảm xúc thẩm mĩ.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN 5
Khác với cách viết hệ thống của Chân dung các nhân vật Việt Nam hiện
đại, cuốn Văn khoa chân dung kí (NXB Hội nhà văn, 2006) của Hữu Đạt lại
viết dưới dạng chương hồi, khơng câu nệ thứ tự về thế hệ trước sau mà theo

như Nguyễn Thị Hồi Thanh. Giống như phần đơng những người viết chân
dung, Vũ Từ Trang cũng đã giới thiệu giúp bạn đọc hiểu thêm về nhân vật,
những con đường khác nhau đến với văn chương cùng những thành tựu dù ít
dù nhiều nơi họ.
Có thể nói rằng, phần lớn những tập sách này đã dựng lên chân dung
nhiều nhà văn, nhà thơ nổi tiếng trong nước cũng như trên thế giới trong cuộc
sống đời thường và đời sống nghệ thuật. Đặc sắc nổi bật của các tập sách này
chính là dựng chân dung khá đầy đặn về các nhà văn, nhà thơ nổi tiếng được
nhiều người biết đến. Qua các tác phẩm chân dung văn học đương đại ngay từ
khi xuất hiện người ta đã thấy được cách dựng chân dung nhà văn qua nhiều
cách tiếp cận, có sự kết hợp linh hoạt, đa dạng các sắc thái giọng điệu và sự
phong phú về từ ngữ. Nhờ đó các chân dung chân thực hơn và như đang bước
ra khỏi thế giới tác phẩm để đến với độc giả.
2.2. Về các cơng trình nghiên cứu về thể tài chân dung văn học
Điểm lại những cơng trình nghiên cứu về thể tài chân dung văn học,
chúng tơi thấy rằng đến nay đã có một số luận văn, khóa luận chú ý đến thể
tài này như: Luận văn Thạc sĩ Mảng chân dung văn học trong sáng tác của
Tơ Hồi (Nguyễn Văn Quang - 1996, Đại học Vinh); các khóa luận tốt
nghiệp Đại học như Nghệ thuật dựng chân dung văn học của Vương Trí
Nhàn (Nguyễn Thị Xn Giang - 2003, Đại học Vinh), Đóng góp của
Nguyễn Tn đối với lí luận về tiểu thuyết và thể tài chân dung văn học (Bùi
Hà Phương - 2007, Đại học Vinh)
Nhìn chung các cơng trình nghiên cứu trên đều xoay quanh một số vấn
đề cơ bản như khái niệm thể tài chân dung văn học, đặc điểm, khía cạnh nổi bật
của thể tài chân dung văn học cũng như phong cách của người viết chân dung.
Những cơng trình nghiên cứu đó đã có những đóng góp đáng ghi nhận.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN 7

diện nội dung cũng như nghệ thuật: cảm hứng dựng chân dung, sự lựa chọn đối
tượng, các phương diện hình thức như sự phối xen các giọng điệu, tạo dựng
khơng khí, bối cảnh.
6. Đóng góp của luận văn
Trên cơ sở nghiên cứu, khẳng định những nét đặc sắc và ý nghĩa nhiều
mặt của thể tài chân dung văn học trong tồn cảnh của văn học Việt Nam giai
đoạn 1930 - 1945.
7. Cấu trúc của luận văn
Ngồi phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, luận văn
được cấu trúc làm 3 chương:
Chƣơng 1. Thể tài chân dung văn học giai đoạn 1930 - 1945 - Q
trình hình thành và phát triển
Chƣơng 2. Đặc điểm thể tài chân dung văn học giai đoạn 1930 - 1945 -
từ bình diện nội dung
Chƣơng 3. Đặc điểm của thể tài chân dung văn học Việt Nam giai
đoạn 1930 - 1945 - từ bình diện nghệ thuật

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN 9


10
dung văn học được xây dựng trên những chất liệu lấy từ chính cuộc đời thực
của các đối tượng nhưng lại khơng hồn tồn trùng khít, đồng nhất với con
người tiểu sử, bởi nó có xu hướng được „tiểu thuyết hóa”, có phần pha trộn với
truyện kể, suy tưởng và bình luận.
Chúng ta còn nhận thấy thể chân dung văn học được tồn tại ở dưới nhiều
dạng thức biến thể: có tác phẩm thiên về phê bình sáng tác, có tác phẩm như
một hồ sơ lí lịch, tiểu sử nhân vật; có bức chân dung là những kỉ niệm một
thời, ấn tượng sống động về những lần gặp gỡ; có chân dung như một nhật ký
cá nhân; có những chân dung là tổng hòa của những cái nói trên. Vì vậy,
nghiên cứu chân dung văn học u cầu cần có sự phân biệt với thể loại tiểu
luận nghiên cứu hay các bài báo, bài viết tưởng niệm có tính chất thời sự.
Chính điều này đặt ra đòi hỏi người dựng chân dung khơng dừng lại ở việc
cung cấp tư liệu, mà còn phải tạo nên những thần thái độc đáo riêng cho bài
viết của mình. Đối với chân dung mà tác giả là những nhà văn đầy tài năng như
Nguyễn Tn, Tơ Hồi, … thì giá trị khơng chỉ dừng lại ở đó, mà còn ở vẻ đẹp
nghệ thuật. Nghĩa là trên cơ sở tư liệu sống, người viết phải xây dựng được
những chân dung nghệ thuật giàu chất thẩm mĩ, đạt được phẩm chất nghệ thuật
cao và gây ấn tượng sâu sắc đối với độc giả. Những bài viết chân dung văn học
khơng chỉ đơn thuần là những bài giới thiệu tiểu sử hay những tiểu luận khoa
học viết về sự nghiệp của một tác giả nào đó mà quan trọng hơn phải bắt được
cái thần của văn nghiệp của người được tạo chân dung, phác họa nên được cái
hồn cốt của chân dung ấy. Chúng ta có thể bắt gặp những giá trị nhận thức giàu
chất thẩm mĩ này ở những tác phẩm chân dung văn học của Nguyễn Tn, Tơ
Hồi, Thạch Lam, Vũ Bằng, Ma Văn Kháng, Xn Diệu
Như vậy, xét về mặt thể loại, chân dung văn học được xem là một thể tài
khá co giãn, khơng có đường biên ranh giới rạch ròi, dễ lẫn vào các thể loại
khác. Chính sự giao thoa giữa các thể loại khác nhau này đã tạo nên sự độc đáo
riêng của chân dung văn học.

của thể kí. Nó khơng thiên về cốt truyện. Nhà văn phát huy sở trường về
quan sát, chọn lựa chi tiết, cử chỉ ngơn luận, kể cả tác phẩm, tư thế hồi
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN 12
tưởng để dựng lại bộ mặt tinh thần của con người sao cho truyền được thần
thái sống động của con người, thường là nhà văn, nghệ sĩ hoặc các nhà hoạt
động nổi tiếng” [11, tr.52].
Tơ Hồi một nhà văn tiêu biểu của thể tài này cũng nhận định như
sau: “Chân dung văn học là việc dựng lại những bóng dáng thần thái văn
nhân, những câu nói cái cười, bước đi dáng đứng của họ mà mình từng thấy
từng biết” [14, tr.72].
Như vậy, bao qt lại, chân dung văn học là một thể loại văn học đặc thù
thuộc thể ký văn học nhằm miêu tả con người một cách cụ thể, có thật, tiêu
biểu, thơng qua việc dựng lên một cách sinh động diện mạo, phẩm chất, tinh
thần của đối tượng. Người viết dựng lên diện mạo chân dung văn học về những
người có quan hệ trực tiếp thân mật của họ trong giới, trong nghề hoặc trong
những mối quan hệ quen biết.
Nhìn chung, người viết chân dung văn học phải phát huy cao độ năng
lực quan sát, vốn hiểu biết của mình về những tình cảm, cảm xúc mạnh mẽ về
đối tượng sử dụng nghệ thuật trong sáng tạo hình tượng nhân vật theo u cầu
thể ký văn học để đạt đến độ đặc sắc trong chân dung được tạo hình. Nếu
khơng có năng lực quan sát, khơng có kinh nghiệm sống với vốn hiểu biết
phong phú, khơng có những tình cảm, xúc cảm chân chính, mạnh mẽ và cao
đẹp thì khơng thể tạo dựng được thể chân dung văn học.
Với tác phẩm chân dung văn học, hình tượng nghệ thuật ln được soi
sáng bởi một cái nhìn chủ quan của tác giả. Có lúc tác giả còn bộc lộ quan
điểm, tình cảm của mình. Nếu đem so sánh giữa chân dung văn học do các nhà
phê bình viết với chân dung văn học do các nhà văn viết thì ta thấy ít nhiều có

chân dung văn học được tiếp cận theo cách thứ hai khơng thể hiện thật rõ,
nhưng nhất thiết phải có để tránh lối kể chuyện dễ dãi.
Các tác phẩm thuộc thể loại chân dung có thể thiên về phê bình chân
dung, có thể là như một cuốn tiểu sử nhân vật, hay có thể lại như một cuộc dạo
chơi thơ thẩn trong tâm trí theo dòng hồi tưởng để tìm lại những gặp gỡ cũ. Dù
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN 14
ở bất kì dạng nào, chúng ta cũng cảm nhận được sự cung cấp về mặt tư liệu
thật đáng q. Tuy nhiên, giá trị của chân dung văn học khơng dừng lại ở việc
cung cấp tư liệu mà cái hay, cái độc đáo cốt nằm ở chỗ dựng chân dung sống
động của nhà văn, giúp chúng ta từ con người mà hiểu được văn, đúng như
Nguyễn Đăng Mạnh từng nói: “Cái gốc gác, cốt lõi của nó, hay có thể gọi là
cái “thần” của văn” [21]. Đồng thời, cũng là hiểu được tư tưởng của nhà văn
ấy. Chẳng hạn như chân dung của Tản Đà hiện lên trong những hồi tưởng của
Nguyễn Tn:
“Người ngày xưa… lơi - thơi lắm.
Tơi hãy bắt đầu bằng cái lơi - thơi của Nguyễn - Khắc - Hiếu đi tắm ở bể
Sầm Sơn. Thứ đến là cái lơi - thơi của Tản Đà khi cuốc cả nền nhà người ta lên
để làm vườn trồng rau thơm. Rồi thứ nữa là đem ra giới thiệu một ơng Tản Đà
múa kiếm!
Gánh văn lên bán Chợ Giời; gửi thư lên thiên đình cầu hơn; xuống bể
Sầm Sơn bơi đứng và ăn hải sản sống; lên rừng tịch cốc; uống rượu sâm banh
với nem chua trên toa xe lửa tốc hành; đi thăm mả vua Tây Sơn với cái lối khấn
ngang tàng: “Bắc kỳ Sơn tây nhân Nguyễn Khắc Hiếu kinh q thử địa”, làm
náo động cả quan nha một vùng địa phương Bình Định, qi gở ơi là qi gở
vậy thay. Chưa cho là đủ ngơn, chưa chịu chấm dấu hết, cái “qi - tượng” ấy lại
còn cầm đốc một thanh kiếm múa may quay cuồng nữa. Có đáng sợ khơng?
Thật là “đời chưa chán tớ, tớ còn chơi”. Có như thế, vong linh thi nhân

khạng. Triết lí và câu văn Nguyễn Tn khơng giống vị hồi sơn trong thang
thuốc bắc, ghé bổ một tý vơ thưởng vơ phạt. Cái chơi của Nguyễn Tn cũng
thế. Với người này, khơng thể thiếu Nguyễn Tn. Người kia thì khơng chịu
đựng nổi” [37, tr.384-385].
Từ những hồi tưởng của Tơ Hồi, ta có thể cắt nghĩa sâu sắc hơn thứ chủ
nghĩa xê dịch và duy mỹ trong văn chương Nguyễn Tn.
Như thế, qua những chân dung văn học, ta khơng chỉ thấy được những chân
dung của những nhà văn, nhà thơ cùng thời, mà ta còn thấy được bức chân dung
của chính tác giả và cũng từ đó, hiểu được hơn chính về con người và văn chương
của người được dựng chân dung và cả người dựng chân dung; hiểu được hơn cả
một thời đại lịch sử, văn hóa, văn học đằng sau những thế hệ con người ấy.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN 16
1.1.3. Các đặc điểm của thể tài chân dung văn học
Như trên chúng tơi đã đề cập, từ góc độ thể loại, lí luận văn học đã
xác định chân dung văn học là một thể loại đặc thù, thuộc về thể loại kí văn
học. Đây là thể loại lấy từ ngun mẫu đời sống. Ký chính là một loại văn
xi tự sự trần thuật của những người viết người thật, việc thật với những
đặc điểm riêng biệt gắn liền với tính chất hư cấu và vai trò của người trần
thuật. Nói cách khác, điểm khác biệt của ký so với các thể loại văn học khác
là ở chỗ: ký viết về những cái có thực trong đời sống, có ý nghĩa thời sự
hoặc trực tiếp hoặc gián tiếp. Giống như người viết báo, người viết ký phải
đặc biệt tơn trọng, phải truyền đạt trung thực, chính xác những sự kiện của
đời thực, việc thực, cảm xúc thực.
Như vậy, xét về mặt truyền đạt sự kiện, rõ ràng ký ln đòi hỏi sự
trung thực,chính xác. Tuy nhiên, ký vẫn là một thể trong văn chương ở chỗ
nó có những tính chất như: tính giọng điệu, tính đa nghĩa của văn bản. Thể
loại này vừa có yếu tố của truyện vừa có sự tham gia trực tiếp của tư duy

Long, Tam Ích, Ngơ Tất Tố, Tơ Hồi, Tản Đà, Nguyễn Văn Vĩnh, Hồng Ngọc
Phách, Tú Mỡ, Văn Cao…
Bên cạnh hình tượng trung tâm là các nhà văn đồng nghiệp cùng thời,
thể chân dung văn học còn có thể khai thác chân dung của các cây bút “tiền
bối” hoặc những người nghệ sĩ mà người dựng chân dung tìm thấy những nét
giao cảm nào đó. Đó là Nguyễn Trãi, Cao Bá Qt, Ưng Bình Thúc Giạ Thị,
Trịnh Cơng Sơn, Văn Cao, Đinh Cường, Bùi Giáng, Phùng Qn Đó là
những “người của thời xưa”, hay “người của thời nay” được Hồng Phủ Ngọc
Tường viết về họ với “một niềm kính u thiêng liêng như viết về những người
của cõi bất tử - “người của mn thời” (Lý Hồi Thu).
Có thể nói, qua đó, các tác giả giúp người đọc khơng chỉ tiếp nhận được
một lượng thơng tin tư liệu q giá mà còn được chia sẻ với nhiều số phận nhân
vật. Đó là những con người có vị thế quan trọng trong nền văn học nước nhà,
lại vừa là những nhà văn có đời sống nội tâm phong phú và trong những thân
phận có nhiều éo le, cay đắng.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN 18
Như vậy, bên cạnh việc mang trong mình đặc trưng cơ bản đầu tiên về đối
tượng phản ánh phải là các nhà văn có danh tiếng, chân dung văn học còn có những
đặc trưng chung và riêng khác trong phương thức thể hiện hình tượng trung tâm.
Xét trên bình diện phương thức thể hiện hình tượng nghệ thuật trung tâm, ta
thấy thể tài chân dung văn học thực chất cũng là một dạng đặc biệt của sáng tác
văn học. Nó cho phép người viết được quyền lựa chọn, giữ lại hay tước bỏ, nhấn
mạnh hoặc làm mờ một số đường nét, chi tiết, nhất là cho phép thể hiện ở một mức
độ nào đó cái tơi của người viết trong mối quan hệ với đối tượng được viết, nhằm
tạo ra được một chân dung trong con mắt riêng của mình.
Chẳng hạn như khi dựng chân dung hơn bốn mươi gương mặt tiêu biểu
cho Phong trào Thơ mới trong Thi nhân Việt Nam, trong tâm thế “chào đón

được những hình tượng chân xác và sống động như thể loại kí, vừa tơ đậm được
một cách sắc sảo các nét cá tính của nhà văn được dựng chân dung, lại vừa hàm
chứa những nét chung của giới văn nhân nghệ sĩ. Nhờ thể chân dung văn học mà
các nhà văn có dịp hiểu biết nhau kĩ càng hơn, những người nghiên cứu và giảng
dạy có một nguồn tư liệu tin cậy để làm tốt hơn cho q trình giảng dạy, nghiên
cứu. Và cũng qua những chân dung văn học, người đọc rộng rãi có thể có thêm
nhiều nhận thức và cảm xúc phong phú hơn về các tác phẩm văn học.
Mặt khác, khi dựng chân dung người khác, người viết bao giờ cũng
bộc lộ thái độ và những đánh giá riêng của mình dưới dạng luận đề. Nghĩa
là chân dung văn học là một thể văn bộc lộ đậm nét tính chất chủ quan của
người viết. Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn
Khắc Phi chỉ ra rằng: “Nhà văn phát huy sở trường quan sát, lựa chọn chi
tiết, cử chỉ, ngơn luận, kể cả tác phẩm, tư thế, hồi tưởng để dựng lại bộ mặt
tinh thần của một con người, thường là nhà văn, nghệ sĩ, các nhà hoạt động
xã hội nổi tiếng” [11, tr.152]. Chính vì vậy, mà những nhà văn viết chân
dung văn học thường quan tâm đến những cây bút có tài năng và có cá tính,
tức là quan tâm tới những nhà văn nổi tiếng - khơng mấy ai lại viết chân
dung của những nhà văn thiếu cá tính và ít tài năng. Độc giả cũng vậy, họ
thường quan tâm tới những chân dung văn học nổi tiếng, có cá tính, có tài
năng mà họ hâm mộ. Nhưng viết về chân dung thì bản thân người viết phải
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN 20
là những người có cá tính, có phong cách. Nếu khơng có, thì khơng viết
được những chân dung đặc sắc. Điều ấy khiến cho tác phẩm chân dung văn
học ln mang đậm tính chủ quan.
Các bức chân dung văn học, do thế ln thể hiện cái tơi của người cầm
bút. Đọc những chân dung văn học xuất sắc nhất, ta thường thấy rất rõ tình cảm
nồng nhiệt của người viết đối với đối tượng của mình.