Nguyên lý Yasashi - nguyên lý cơ bản trong quan niệm
thẩm mỹ Nhật Bản qua tiểu thuyết "Xứ tuyết" của
Yasunari Kawabata
Trong bộ ba tác phẩm giúp Kawabata dành giải Nobel văn học (Ngàn
cánh hạc, Cố đô, Xứ tuyết), tiểu thuyết Xứ tuyết thể hiện quan niệm
thẩm mỹ trong truyền thống của người Nhật Bản. Đó là bài thơ về cảnh
sắc thiên nhiên, là bài ca về tình yêu, cũng là nơi tìm lại vẻ đẹp Nhật
Bản.
I. I. ĐẶT VẤN ĐỀ
1. Yasunari Kawabata và tiểu thuyết xứ tuyết
Nhật Bản có một nền văn chương vô cùng độc đáo, lôi cuốn người
đọc bởi những dấu ấn truyền thống, bởi sự gần gũi đời thường. Các tác
phẩm văn học Nhật Bản chan chứa tình cảm và ngập tràn cái đẹp bởi văn
hóa Nhật Bản rất duy mĩ, duy tình.
Những tác phẩm của Yasunari Kawabata đã giữ một vị trí đặc biệt
trong văn học cận-hiện đại Nhật Bản nói riêng và cho cả nền văn học
Nhật Bản nói chung. Trong bộ ba tác phẩm giúp Kawabata dành giải
Nobel văn học (Ngàn cánh hạc, Cố đô, Xứ tuyết), tiểu thuyết Xứ
tuyết thể hiện quan niệm thẩm mỹ trong truyền thống của người Nhật
Bản. Đó là bài thơ về cảnh sắc thiên nhiên, là bài ca về tình yêu, cũng là
nơi tìm lại vẻ đẹp Nhật Bản.
2. Quan niệm thẩm mỹ trong văn học Nhật Bản
Nhật Bản từ thời xa xưa đã là một dân tộc duy mĩ. Ngay trong Cổ sự
kí, với huyền tích về nữ thần Mặt trời Amaterasu, mong muốn hướng tới và
khẳng định cái đẹp của con người Nhật Bản đã được thể hiện khá rõ nét.
Tính duy mỹ của văn học Nhật Bản chịu ảnh hưởng sâu sắc của Thần
đạo và Thiền tông. Trong từng thời đại, mỗi quan niệm thẩm mỹ lại được
hình thành và phát triển. Xét đến cùng, văn học Nhật Bản bao gồm các
nguyên lý thẩm mỹ sau: Wabi(vẻ đẹp giản dị đời thường), Sabi (vẻ đẹp
mang dấu ấn thời gian), Aware (vẻ đẹp u buồn) và Yugen (vẻ đẹp u huyền).
Đây là những quan niệm thẩm mỹ chịu ảnh hưởng sâu sắc từ tôn giáo Nhật

tôn giáo và văn hóa truyền thống Nhật Bản.
Trước hết, tôn giáo bản địa của Nhật bản là Thần đạo, hay còn gọi là
Shinto. Thần đạo được gọi là tôn giáo gốc của người Nhật, lấy tự nhiên làm
gốc, đề cao quan niệm “vạn vật hữu linh”. Do ảnh hưởng của hệ tư tưởng
phương Đông nên Nhật Bản cũng chịu những tác động không nhỏ từ Phật
giáo, Nho giáo. Hê quy chiếu Nho giáo với những quan niệm khắc nghiệt
khiến nữ giới cùng với sự bộc lộ tính nữ bị hạn chế. Nhưng khi đến với Nhật
Bản, Nho giáo chỉ bộc lộ những tiêu chuẩn đạo đức mà người Nhật vốn đề
cao như: trung, hiếu, tiết, nghĩa. Vì vậy, phụ nữ Nhật Bản có thể tự do bộc lộ
bản thể, có một sự độc lập về tư tưởng và có vị thế xã hội. Dưới cảm quan
Phật giáo, tính nữ Nhật Bản lại mang vẻ đẹp của sự thanh sạch, thuần khiết,
hư ảo, hướng tới thiện mĩ. Sự hòa quyện tôn giáo đã ảnh hưởng tới những
quan niệm về tính nữ một cách tích cực, làm hài hòa thêm vẻ đẹp nữ tính
trong quan niệm thẩm mỹ Nhật Bản.
Huyền sử kể về nguồn gốc sản sinh ra con người của người Nhật cũng
phần nào thể hiện màu sắc của nữ tính trong quan niệm thẩm mỹ của họ.
Trong huyền sử có kể về việc nữ thần Mặt trời Amaterasu đánh bại thần
Susanoo. Theo sự so sánh của PGS. TS Trần Lê Bảo trong “Thần thoại mặt
trời của Việt Nam, Trung Quốc và Nhật Bản”, nữ thần mặt trời của Việt
Nam và Trung Quốc đều bị khuất phục bởi nam thần thì huyền sử này đã
cho thấy quan niệm độc đáo của người Nhật. Đó chính là sự đề cao, tôn vinh
tính nữ trong tâm thức của người Nhật Bản.
Văn hóa truyền thống Nhật Bản cũng mang những đặc điểm thể hiện
quan niệm thẩm mỹ về tính nữ. Vẻ đẹp nữ tính đã thẫm đẫm vào dòng văn
chương Nhật Bản, tạo thành dòng chảy của văn học nữ lưu bắt nguồn từ thời
Heian. Dòng văn học mang đậm màu sắc nữ tính từ thời đại Heian dường
như đã được Kawabata hồi sinh lại và thậm chí còn được nâng cao hơn trên
phương diện mỹ học.
Truyền thống văn hóa Nhật Bản còn thể hiện sự tôn thờ của người Nhật
về cái đẹp.Trong đó, Geisha là một biểu tượng của cái đẹp nữ tính trong văn

thực sự là một nhà văn “tôn vinh nữ tính muôn đời”. Trong Xứ tuyết, tác
phẩm mà chúng tôi lựa chọn để khảo sát và nghiên cứu, cái đẹp nữ tính thể
hiện rõ nhất ở hai nhân vật nữ, cũng là những nhân vật trung tâm của tác
phẩm – Yoko và Komako.
III. NGUYÊN LÝ YASASHI QUA VẺ ĐẸP NGOẠI HÌNH
NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT “XỨ TUYẾT”
Nguyên lý Yasashi đã được Kawabata thể hiện thành công qua tiểu
thuyết Xứ tuyết qua những khía cạnh đa chiều – xoay quanh hai nhân vật nữ
chính của tác phẩm – Yoko và Komako. Yasashi đã nằm sâu trong lớp ngôn
từ mượt mà êm dịu của văn phong Kawabata và hiện lên trong tác phẩm
thông qua vẻ đẹp toát lên từ hình tượng người phụ nữ. Trong phạm vi bài
viết, người viết chỉ làm rõ nguyên lý Yasashi thông qua vẻ đẹp ngoại hình
nhân vật.Vẻ đẹp ngoại hình đã trở thành một yếu tố không thể thiếu trong
việc biểu trưng cho tính nữ trong sáng tác của Y.Kawabata. Bởi lẽ, khi dùng
ngòi bút miêu tả ngoại hình nhân vật, ông dường như chỉ miêu tả các nhân
vật nữ. Vẻ đẹp của họ được khắc họa kĩ lưỡng ngay khi khi vẻ bề ngoài của
họ hiện ra trong tác phẩm.
1. Nguyên lý Yasashi qua những tiểu tiết đặc tả ngoại hình
Vẻ đẹp ngoại hình của các nhân vật không được Kawabata miêu tả một
cách đầy đủ mà vẻ đẹp ấy chỉ hiện lên qua những đường nét tiêu biểu.
Những đặc điểm ngoại hình ấy đôi khi chỉ là những tiểu tiết. Tuy nhiên,
Shimamura hay chính Kawabata đã phát hiện và miêu tả những tiểu tiết ấy
bằng nghệ thuật miêu tả bậc thầy, nâng những đặc điểm ngoại hình ấy lên
thành biểu trưng cho vẻ đẹp của từng nhân vật.
Với Yoko, vẻ đẹp ngoại hình của cô tuy không được miêu tả một cách
đầy đủ và cũng không quá nhiều nhặn trong tác phẩm nhưng mỗi khi Yoko
xuất hiện trước mắt Shimamura, vẻ đẹp đó lại hằn hiện rõ hơn. Vẻ đẹp ngoại
hình của Yoko được Shimamura miêu tả đầu tiên là ở đôi mắt, vào giây phút
anh bắt gặp hình ảnh phản chiếu của cô qua tấm kính trong toa tàu:“[…]
Trong những lấp lóa, hình ảnh khuôn mặt không đủ đậm để che khuất được

mắt ngời sáng và sâu thẳm một cách ám ảnh của Yoko, đôi mắt của
Komako lại mang vẻ huyền bí và có một chút gì đóphi nữ tính: “Hàng mi
của cô không cong, cũng không hướng lên phía trên, cắt ngang mí mắt
thành một đường thẳng đến nỗi trông có vẻ kì dị, thậm chí buồn cười, nếu
nó không được bao bọc một cách tế nhị bởi hàng long mày rậm, cong và
mượt như tơ lụa”. Có thể thấy khi miêu tả đôi mắt Komako, Shimamura chỉ
chú trọng đến những yếu tố bên ngoài như mí mắt, hàng lông mày. Trong
khi với Yoko, anh lài nhìn sâu vào vẻ đẹp ngời sáng từ đôi đồng tử. Sự khác
nhau về ngoại hình cũng là những dấu hiệu để nhận biết sự khác nhau về tâm
hồn, tính cách trong từng nhân vật. Từ đó, vẻ đẹp nữ tính trong mỗi người
lại hiện lên với một vẻ đẹp khác nhau, hoàn thiện quan niệm về tính nữ của
Yasunari Kawabata.
Ấn tượng nổi bật nhất về Komako có lẽ là làn da và đôi gò má của
cô: “Với màu da tự nhiên khỏe khoắn của cô gái miền núi xiết bao trong
trắng với gương mặt mịn màng bóng bẩy của một geisha thị thành, làn da
cô khiến ta nhớ tới cái nhẵn của một củ hành tươi bóc vỏ hoặc hơn thế nữa,
một củ huệ, nhưng với một chút ửng hồng tỏa xuống tận hõm ngực ”. Màu
sắc của làn da dường như đối lập với màu sắc ấm áp ở đôi gò má của cô:
“Má cô hơi hồng hồng, ở phía dưới đôi mắt, nơi cô vừa áp tay Shimamura
vào, màu hồng vẫn lộ rõ bất chấp lớp phấn trắng thoa khắp mặt cô”. Làn da
và gò má của Komako đều được đặc tả bằng ấn tượng về màu sắc. Màu
trắng và vẻ sạch sẽ của làn da cô khiến Shimamura nghĩ tới màu của xứ
tuyết, nghĩ đến cái lạnh ở đây. Tương phản với nó là sự ấm áp rực lên từ gò
má Komako mà Shimamura nhiều lần nhìn ngắm. Sự đối lập mạnh mẽ này
phần nào khắc họa được vẻ đẹp tràn đầy, một vẻ đẹp của vùng núi tuyết hiện
lên qua ngoại hình của người phụ nữ này. “Cái màu trắng ở tít sâu trong
gương, đó là màu tuyết, ở giữa đó rực lên màu đỏ của đôi má người đàn bà
trẻ. Vẻ đẹp của sự tương phản ấy cực kỳ trong sạch, nó vô cùng dữ dội vì nó
sắc nhọn và sống động”.
Một đặc điểm không thể thiếu trong ngoại hình của Komako chính là

rực rỡ ẩn chứa sức sống trong con người Komako.
2. Nguyên lý Yasashi qua những cảm nhận chủ quan về ngoại hình
Vẻ đẹp ngoại hình của Yoko và Komako được miêu tả một cách hết sức
đặc biệt. Đó la sự khác họa bằng cảm giác, cảm nhận chủ quan của người
miêu tả, mà cụ thể là nhân vật Shimamura.
Với Yoko, những ấn tượng ngoại hình chỉ hiện lên thông qua điểm nhìn
và cảm nhận của Shimamura. Đôi mắt “đăm đăm của nàng với hai hàng mi
sững lặng” được cảm nhận trong cái giây phút Shimamura “giơ thẳng một
ngón tay, anh vạch nhanh một đường trên cửa sổ mờ hơi nước thì bỗng thấy
ở đó xuất hiện một con mắt phụ nữ…”. Những đặc điểm ngoại hình của
Yoko được miêu tả sau đó đều được miêu tả gắn với những cảm nhận khách
quan của Shimamura: “gương mặt đó có vẻ phi thực và nếu vậy thì cũng
phải trong suốt”; “một khuôn mặt đầy nữ tính và tuổi trẻ”; “gương mặt
xinh đẹp cảm động ấy”. Và bức chân dung của Yoko được gợi lên từ vẻ đẹp
ngoại hình cũng chỉ có hai nét phác thảo chính: đôi mắt, trang phục và một
vài nét về gương mặt, còn lại tất cả đều là cảm nhận của Shimamura trước
vẻ đẹp ngoại hình của nàng. Nhưng những cảm nhận ấy là làm đầy thêm vẻ
đẹp đó, hoàn thiện bức chân dung của người phụ nữ này với những cảm
nhận tinh tế trong cách miêu tả của Shimamura.
Đối với Komako, ngoại hình của nàng tưởng như được miêu tả cặn kẽ
đầy đủ để trở thành một bức chân dung hoàn thiện nhưng khi đọc những lời
miêu tả đó, ta nhận ra cách tả mà Kawabata sử dụng vẫn là cách chấm phá
quen thuộc của ông. Rất khó để nhận ra nhiều chi tiết thực trong ngoại hình
của Komako trong tác phẩm mà chủ yếu là cảm nhận và những liên tưởng
của ông trước những vẻ đẹp thực rất mờ nhạt đó. Chính vì thế, khi đọc
những đoạn miêu tả ngoại hình Komako, ta cũng khó có thể nhận ra đâu là
vẻ đẹp thực tả, đâu là vẻ đẹp đem lại nhờ sự tưởng tượng trong miêu tả của
Kawabata. Có khi nào những vẻ đẹp ngoại hình xuất phát từ hiện thực mà có
thể mang những sắc thái như: “vẻ côi cút”; “gợi chút buồn” hay “cảm động”.
Nhưng cũng chính vì thế, bức chân dung của Komako mang vẻ đẹp lung linh