S
ố hóa bởi Trung tâm Học liệu http://lrc.tnu.edu.vn
i
ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
BÙI LƯU GIANG
DẠY HỌC THƠ KHÁNG CHIẾN CHỐNG PHÁP
TRONG SÁCH GIÁO KHOA BẬC TRUNG HỌC
DẠY HỌC THƠ KHÁNG CHIẾN CHỐNG PHÁP
TRONG SÁCH GIÁO KHOA BẬC TRUNG HỌC
Chuyên ngành: LL VÀ PP DẠY HỌC VĂN – TIẾNG VIỆT
Mã số: 60 14 01 11
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC
Người hướng dẫn khoa học: TS. Hoàng Hữu Bội
Thái Nguyên- Năm 2013
S
ố hóa bởi Trung tâm Học liệu http://lrc.tnu.edu.vn
i
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu,
ii
MỤC LỤC
MỤC LỤC i
PHẦN MỞ ĐẦU 1
1- LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1
2- LỊCH SỬ VẤN ĐỀ 2
3- ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 6
4- MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 6
5- PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 7
6- CẤU TRÚC LUẬN VĂN 7
Chương 1: MỘT SỐ CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VIỆC DẠY
HỌC THƠ KHÁNG CHIẾN CHỐNG PHÁP TRONG SÁCH GIÁO KHOA NGỮ
VĂN BẬC TRUNG HỌC 8
1. CƠ SỞ LÍ LUẬN 8
1.1. Một số khái niệm mở đầu 8
1.1.1. Thời kì kháng chiến chống Pháp 8
1.1.2. Thơ ca thời kì kháng chiến chống Pháp 10
1.2. Đặc điểm thơ thời kì kháng chiến chống Pháp 11
A. Đặc điểm về nội dung của thơ thời kì kháng chiến chống Pháp 11
Đặc điểm 1: Thơ thời kì kháng chiến phản ánh chân thực, sinh động cuộc sống
kháng chiến và con ngƣời kháng chiến 11
1.1. Hình ảnh cuộc sống kháng chiến trong thơ thời kì kháng chiến chống Pháp 11
1.2. Hình ảnh con ngƣời trong thơ kháng chiến chống Pháp 14
Đặc điểm 2: Thơ kháng chiến diễn tả tâm tƣ và tình cảm mới mẻ của nhân dân
ta trong chín năm kháng chiến 21
2.1. Tình yêu nƣớc trong thơ kháng chiến 21
2.2. Những tình cảm mới mẻ nảy sinh trong cuộc kháng chiến chống Pháp 23
Đặc điểm 3 : Nhân vật trữ tình trong thơ kháng chiến chống Pháp 26
B. Đặc điểm nghệ thuật của thơ kháng chiến chống Pháp giai đoạn 1946- 1954 27
* Đặc điểm 1: Ngôn ngữ thơ kháng chiến là thứ ngôn ngữ gần gũi với tiếng nói
2.2.6. Bài Việt Bắc của Tố Hữu 71
2.2.7. Bài Đất nước của Nguyễn Đình Thi 77
2.2.8. Bài Dọn về làng của Nông Quốc Chấn 81
Chƣơng 3: THIẾT KẾ DẠY HỌC MỘT SỐ BÀI THƠ THỜI KÌ KHÁNG CHIẾN
CHỐNG PHÁP 85
3.1. Thiết kế dạy học bài thơ “Đồng chí‖ của Chính Hữu ở lớp 9 85
3.2. Thiết kế dạy học bài thơ “Việt Bắc‖ cuả Tố Hữu ở lớp 12 90
PHẦN KẾT LUẬN 97
S
ố hóa bởi Trung tâm Học liệu http://lrc.tnu.edu.vn
1
PHẦN MỞ ĐẦU
1- LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
1.1. Lí do lí thuyết
Thơ thời kỳ kháng chiến chống Pháp đã đƣợc lựa chọn vào chƣơng trình và
sách giáo khoa môn Ngữ văn từ lâu và đƣợc sắp xếp trong cả ba cấp học: Tiểu học,
Trung học cơ sở và Trung học phổ thông.
Cũng từ lâu nhiều ngƣời dạy văn ở trƣờng phổ thông và ở bậc đại học đã có
những đề xuất về phƣơng pháp dạy học thơ kháng chiến chống Pháp – Nhƣng đó
cũng chỉ là phƣơng pháp dạy học cho từng tác phẩm cụ thể, chứ chƣa có một công
trình nghiên cứu nào bao quát toàn bộ thơ kháng chiến chống Pháp trong nhà trƣờng
phổ thông để đƣa ra một định hƣớng lí thuyết cho việc đổi mới dạy học thơ kháng
chiến chống Pháp.
Bởi vậy chúng tôi mạnh dạn chọn đề tài nghiên cứu ―Dạy học thơ kháng chiến
chống Pháp trong sách giáo khoa bậc Trung học‖ với mong muốn góp một tiếng nói
nhỏ bé của mình vào định hƣớng lí thuyết cho việc dạy học thơ kháng chiến chống
Pháp.
1.2. Lí do thực tiễn
2. Những đặc điểm thơ ca kháng chiến 1946 – 1954
a. Thơ kháng chiến tập trung biểu hiện những tình cảm cộng đồng và tình
cảm công dân mà bao trùm là tình yêu nước với những biểu hiện phong phú thấm sâu
vào mọi mặt trong đời sống của con người kháng chiến.
b. Thơ kháng chiến tập trung thể hiện hình ảnh quần chúng nhân dân – Qua
hình tượng ―Cái tôi‖ trữ tình quần chúng và các nhân vật trữ tình trong thơ.
c. Thơ mở rộng phạm vi phản ánh trước hết là hiện thực cách mạng và kháng
chiến, tăng cường chất liệu đời sống và yếu tố tự sự trong thơ.
d. Về hình thức thể loại, thơ kháng chiến sử dụng phổ biến các thể thơ có
nguồn gốc dân gian, dân tộc, đồng thời phát triển thể thơ tự do và lối thơ hợp thể‖.
(Trang 83 – 101).
Nhƣ vậy, tác giả Nguyễn Văn Long đã khái quát giá trị nội dung thơ kháng
chiến chống Pháp: về tâm tƣ thời đại “tập trung biểu hiện những tình cảm cộng đồng
và tình cảm công dân”, về đối tƣợng đƣợc phản ánh trong thơ “hình ảnh quần chúng
nhân dân”, và về phạm vi phản ánh của thơ kháng chiến chống Pháp “hiện thực cách
mạng và kháng chiến, tăng cường chất liệu đời sống và yếu tố tự sự trong thơ”. Về
S
ố hóa bởi Trung tâm Học liệu http://lrc.tnu.edu.vn
3
mặt giá trị nghệ thuật, tác giả đã nhấn mạnh sự đóng góp của thơ kháng chiến ở mặt
loại thể “thơ kháng chiến sử dụng phổ biến các thể thơ có nguồn gốc dân gian, dân
tộc, đồng thời phát triển thể thơ tự do và lối thơ hợp thể”
* Cuốn “Cái đẹp trong thơ ca kháng chiến‖ (tác giả Vũ Duy Thông, Nxb Giáo
dục – 1998) là một cuốn sách chuyên nghiên cứu về vẻ đẹp của thơ ca kháng chiến.
Cuốn sách gồm hai phần: Phần 1: Cái đẹp trong thơ kháng chiến Việt Nam giai đoạn
1945- 1975, Phần 2: Thơ tuyển. Trong phần 1, tác giả tìm hiểu hai vấn đề lớn là:
―Phạm trù cái đẹp trong mỹ học và cái đẹp trong thơ‖ và “Thơ kháng chiến, bước
phát triển mới của cái đẹp trong thơ Việt Nam‖. Trong phần “Thơ kháng chiến, bước
phát triển mới của cái đẹp trong thơ Việt Nam‖, tác giả Vũ Duy Thông viết về các
Nhƣ vậy là: . Về nội dung: Sách giáo khoa đã nhấn mạnh hai đặc điểm:
- Cảm hứng chính của thơ kháng chiến chống pháp là tình yêu quê hƣơng đất
nƣớc, lòng căm thù giặc, ca gợi cuộc kháng chiến và con ngƣời kháng chiến
- Hình ảnh quê hƣơng và con ngƣời kháng chiến (anh vệ quốc quân, bà mẹ
chiến sĩ, phụ nữ nông thôn, em bé liên lạc) đƣợc thể hiện chân thực gợi cảm.
. Về nghệ thuật: Sách giáo khoa chỉ ra rằng nhiều nhà thơ có ý thức đổi mới
thơ ca với xu hƣớng khác nhau:
- Xu hƣớng đại chúng (Tố Hữu là đại diện)
- Xu hƣớng thơ hƣớng nội, tự do, không vần (Nguyễn Đình Thi là đại diện)
- Xu hƣớng lãng mạn anh hùng (Quang Dũng là đại diện)…
Sách giáo khoa Ngữ văn lớp 12– Bộ nâng cao (NXB Giáo dục – 2008) nói về
thơ kháng chiến chống Pháp chỉ vẻn vẹn có một câu: ―Thành tựu trội nhất trong thơ
kháng chiến chống Pháp là thơ của Hồ Chí Minh, Tố Hữu, Hoàng Cầm, Thôi Hữu,
Chính Hữu, Quang Dũng, Hữu Loan, Nguyễn Đình Thi, Hoàng Trung Thông…‖.
* Cuốn “Thơ ca kháng chiến‖ (1946 – 1954) (Tác phẩm chọn lọc dùng trong
nhà trường – Nxb Giáo dục 1976) là một cuốn tƣ liệu tham khảo cho giáo viên và học
sinh trong trƣờng trung học, do Nguyễn Quang Túy chọn lọc, chú thích, gợi ý phân
tích và Hoàng Nhƣ Mai giới thiệu. Cuốn sách gồm hai phần: Phần đầu là lời giới
thiệu do Hoàng Nhƣ Mai viết (Hơn 20 trang), phần sau là tuyển chọn, chú thích và
gợi ý phân tích một số bài thơ hay. Ở phần lời giới thiệu, Giáo sƣ Hoàng Nhƣ Mai đã
nói về đặc điểm thơ thời kỳ kháng chiến chống Pháp nhƣ sau:
―1. Thơ ca kháng chiến là hình tượng kết tinh của cuộc sống kháng chiến và
con người kháng chiến.
S
ố hóa bởi Trung tâm Học liệu http://lrc.tnu.edu.vn
5
2. Nội dung trữ tình khỏe mạnh của thơ ca kháng chiến là những tình cảm cao
cả mang tính dân tộc và tính hiện đại.
3. Thơ ca kháng chiến nói bằng tiếng nói thường ngày giản dị và trong sáng
6
- Sách giáo viên Ngữ văn 12- tập II- Bộ nâng cao (Tác giả Trần Đình Sử tổng
chủ biên, Nxb Giáo dục, 2008)
- “Thiết kế dạy học Ngữ Văn 12‖- Nâng cao (Tác giả Hoàng Hữu Bội, Nxb
Giáo dục, 2008)
- “Thiết kế dạy học Ngữ Văn‖ (Tác giả Phan Trọng Luận tổng chủ biên, Nxb
Giáo dục, 2008)
- “Giới thiệu giáo án Ngữ Văn‖ (Tác giả Nguyễn Khắc Đàm - Nguyễn Lê Huân,
Nxb Hà Nội, 2008)
- “Thiết kế bài giảng Ngữ văn‖ (tác giả Nguyễn Văn Đƣờng, Nxb Hà Nội, 2008)
- ―Kĩ năng đọc - hiểu văn bản Ngữ văn‖ (Tác giả Nguyễn Kim Phong, Nxb
Giáo dục, 2008)
- Bộ sách “Hướng dẫn thợc hiện chuẩn kiến thức, kĩ năng môn Ngữ văn‖, 2010 của
Bộ giáo dục và Đào tạo.
Mỗi cuốn sách, mỗi tác giả có cách nhìn khác nhau, thành công khác nhau khi
khai thác các tác phẩm thơ kháng chiến chống Pháp. Và mỗi vấn đề đƣợc các tác giả
đề cập đến đều rất thiết thực, có tính thực tiễn cao, góp thêm giải pháp vào vần đề
dạy học văn ở bậc Trung học hiện nay.
Các công trình nghiên cứu trên đã là gợi dẫn rất quý báu cho chúng tôi trong quá
trình làm đề tài. Tuy nhiên, chúng tôi mong muốn có cái nhìn tổng quát hơn về thơ
kháng chiến trong nhà trƣờng để tìm ra đƣợc phƣơng án dạy phù hợp với đặc điểm
thơ kháng chiến chống Pháp và phù hợp với tầm tiếp nhận của thế hệ trẻ ngày nay.
Bởi thế, chúng tôi lựa chon vấn đề này để nghiên cứu.
3- ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
1. Nghiên cứu các bài thơ kháng chiến chống Pháp đƣợc lựa chọn vào
chƣơng trình – sách giáo khoa bậc Trung học
2. Nghiên cứu hoạt động dạy và học các bài thơ trên ở nhà trƣờng phổ thông
hiện tại.
4- MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
4.1. Mục đích
Chƣơng 1: Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của vấn đề dạy học thơ thời kì
kháng chiến chống Pháp trong sách giáo khoa bậc Trung học.
Chƣơng 2. Định hƣớng dạy học thơ thời kì kháng chiến chống Pháp trong
sách giáo khoa Ngữ văn bậc Trung học
S
ố hóa bởi Trung tâm Học liệu http://lrc.tnu.edu.vn
8
Chƣơng 3. Thiết kế dạy học một số bài thơ tời kì kháng chiến chống Pháp.
PHẦN NỘI DUNG
Chương 1
MỘT SỐ CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VIỆC DẠY HỌC
THƠ KHÁNG CHIẾN CHỐNG PHÁP TRONG SÁCH GIÁO KHOA
NGỮ VĂN BẬC TRUNG HỌC
1. CƠ SỞ LÍ LUẬN
1.1. Một số khái niệm mở đầu
1.1.1. Thời kì kháng chiến chống Pháp
Trong lịch sử Việt Nam, thực dân Pháp đã hai lần xâm lƣợc nƣớc ta. Nhân
dân ta đã tiến hành hai cuộc kháng chiến chống Pháp.
* Cuộc kháng chiến chống Pháp lần thứ nhất từ năm 1858 đến năm 1945.
Cuộc kháng chiến đó có những sự kiện lịch sử trọng đại sau:
. Từ năm 1858- 1884: Rạng sáng 1.9.1858, Pháp nổ súng ở bán đảo Sơn Trà -
Đà Nẵng mở đầu cuộc xâm lƣợc nƣớc ta. Vua Tự Đức cử danh tƣớng Nguyễn Tri
Phƣơng ra Đà Nẵng chặn giặc.
- Gặp khó khăn ở Đà Nẵng, giặc Pháp chuyển hƣớng tấn công vào Nam Kỳ:
Ngày 9.2.1859, giặc Pháp tấn công vào sông Cần Giờ, vào Gia Định và lần lƣợt đánh
Chủ tịch Hồ Chí Minh đứng đầu. Sau đây là những sự kiện lịch sử trọng đại diễn ra
trong 9 năm kháng chiến trƣờng kì:
. Chƣa đầy một tháng khi nhân dân ta giành chính quyền, thực dân Pháp đƣợc
quân Anh giúp đỡ đã gây hấn ở Nam Bộ ngày 23- 8- 1945. Nhân dân Nam Bộ đã
chiến đấu kiên cƣờng, bảo vệ quê hƣơng và đồng bào cả nƣớc lập tức chi viện cho
Nam Bộ. Các đơn vị ―Nam Tiến‖ đƣợc thành lập, khẩn trƣơng lên đƣờng vào ―chia
lửa‖ với quân dân Nam Bộ.
. Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã thực hiện chính sách nhân nhƣợng
―nhưng càng nhân nhượng, thực dân Pháp càng lấn tới‖. Chúng mở rộng chiến tranh
ra khắp cả nƣớc. Cho nên, 20 giờ ngày 19. 12. 1946, cuộc kháng chiến toàn quốc
bùng nổ. ―Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến‖ của Chủ tịch Hồ Chí Minh truyền đi
khắp cả nƣớc.
S
ố hóa bởi Trung tâm Học liệu http://lrc.tnu.edu.vn
10
. Ngay từ tối ngày 19. 12. 1946, vệ quốc đoàn và tự vệ ở Thủ đô đã tấn công
Pháp, nhân dân Thủ đô xây dựng chiến lũy trên đƣờng phố.
. Từ đó, lực lƣợng vũ trang của nhân dân ta lớn mạnh dần, đã mở liên tiếp các
chiến dịch tấn công quân Pháp và chiến thắng.
- Chiến dịch Việt Bắc năm 1947
- Chiến dịch Biên Giới năm 1950
- Chiến dịch Hoà Bình năm 1951
- Chiến dịch Tây Bắc năm 1952
- Chiến dịch lich sử Điện Biên Phủ năm 1954
. Một ngày sau khi Pháp thất thủ ở Điện Biên Phủ, Hội nghị quốc tế về chấm
dứt chiến tranh ở Đông Dƣơng họp ở Giơnevơ (Thuỵ Sĩ) và hiệp định đình chỉ chiến
sự ở Việt Nam, Lào và Campuchia đƣợc kí kết. Hoà bình đƣợc lập lại nhƣng nƣớc ta
tạm thời chia làm hai miền, lấy vĩ tuyến 17 làm giới tuyến quân sự tạm thời. Cuộc
kháng chiến 9 năm chống thực dân Pháp chấm dứt.
- ―Đèo cả‖ và ―Màu tím hoa sim‖ của Hữu Loan
1.2. Đặc điểm thơ thời kì kháng chiến chống Pháp
Qua việc đọc trực tiếp các tác phẩm thơ thời kháng chiến chống Pháp và qua
việc học tập các công trình nghiên cứu về thơ kháng chiến chống Pháp của ngƣời đi
trƣớc, chúng tôi đã có đƣợc những hiểu biết về đặc điểm của thơ thời kì kháng chiến
chống Pháp.
A. Đặc điểm về nội dung của thơ thời kì kháng chiến chống Pháp
Đặc điểm thứ nhất: Thơ thời kì kháng chiến phản ánh chân thực, sinh động cuộc
sống kháng chiến và con ngƣời kháng chiến
1.1. Hình ảnh cuộc sống kháng chiến trong thơ thời kì kháng chiến chống Pháp
Cuộc sống kháng chiến chống Pháp của dân tộc ta đƣợc phản ánh trong thơ
thời kì kháng chiến chống Pháp rất chân thực và sinh động.
* Đó là cuộc sống đầy mất mát, đau thương ở những làng quê yên ả, thanh bình
nhưng lại bị giặc tàn phá, giày xéo
Các nhà thơ thời kì kháng chiến chống Pháp đã nhìn thẳng vào hiện thực đau
thƣơng để phản ánh đầy sinh động. Những làng quên yên ả, thanh bình nay bị giặc
giày xéo, tàn phá hoang tàn:
―Quê hương ta từ ngày khủng khiếp
Giặc kéo lên ngùn ngụt lửa hung tàn
Ruộng ta khô
Nhà ta cháy
S
ố hóa bởi Trung tâm Học liệu http://lrc.tnu.edu.vn
12
Chó ngộ một đàn
Lưỡi dài lê sắc máu
Kiệt cùng ngõ thẳm bờ hoang”
(Bên kia sông Đuống – Hoàng Cầm)
Những câu thơ không nhắc đến sự hi sinh, chết chóc, những lại là những minh
gia sản xuất cũng hăng say chăm lo sản xuất:
―Khoai trồng thắm rẫy
Lúa cấy xanh rừng.
Hết khoai ta lại gieo vừng.
Không cho đất nghỉ, không ngừng tay ta‖
(Bài ca vỡ đất- Hoàng Trung Thông)
Tố Hữu cũng ghi lại hình ảnh những cô gái "phá đƣờng" rất sinh động. Những
ngƣời phụ nữ nông thôn theo lời kêu gọi của Chính phủ, đi phá đƣờng để chặn xe cơ
giới của địch. Đó là chị phụ nữ Bắc Giang:
Nhà em phơi lúa chửa
khô
Ngô chửa vào bồ, sắn thái chưa
xong
Nhà em con bế con
bồng
Em cũng theo chồng đi phá đường quan.
( Phá đường– Tố Hữu)
Tất cả tinh thần ấy trong lao động sản xuất đã thể hiện phần nào tình yêu quê
hƣơng, yêu đất nƣớc của những ngƣời mẹ, ngƣời vợ, ngƣời chị ở chốn quê nhà. Điều
đó đã góp phần không nhỏ vào những chiến công của ngƣời chồng, ngƣời cha nơi tiền
tuyến.
* Đó còn là cuộc sống kháng chiến ở tiền phương của dân công và của những
người lính
Trƣớc hết đó là hình ảnh những đoàn dân công phục vụ tiền tuyến:
―Bác thương đoàn dân công
Đêm nay ngủ ngoài rừng
Rải lá cây làm chiếu
Chim reo quanh mái, gà mừng dưới sân
Anh về sáo lại ái
ân
Đêm trăng hò hẹn trong ngần tiếng
ca.
Các anh về làng nhƣ là trở về ngôi nhà yêu dấu của chính mình trong tình cảm
thân thƣơng ấm áp, ân tình của ngƣời ―mẹ già bịn rịn áo nâu”, trong niềm vui hớn hở
của các em thơ; trong không gian gần gũi, thân thƣơng: nhà lá đơn sơ, nối cơm nấu
dở, bát nước chè xanh; trong không khí hân hoan, vui tƣơi rộn ràng khắp làng, khắp
xóm. Tất cả đều giản dị mà lại sâu lắng biết bao nhiêu.
1.2. Hình ảnh con ngƣời trong thơ kháng chiến chống Pháp
Thơ kháng chiến chống Pháp không chỉ cho ta biết về cuộc sống kháng chiến
S
ố hóa bởi Trung tâm Học liệu http://lrc.tnu.edu.vn
15
mà còn cho ta bắt gặp những con ngƣời tham gia kháng chiến. Qua thơ kháng chiến,
ta bắt gặp hình ảnh ―Nhân vật quần chúng trong thơ kháng chiến là một thế giới nhân
vật phong phú, nhiều tầng lớp, lứa tuổi, điạ phương dân tộc, với nhiều nét phẩm chất,
vẻ đẹp, được thể hiện trong nhiều tình huống, hoàn cảnh. Nhưng có lẽ, tiêu biểu và
nổi bật nhất là hình ảnh những người mẹ, người phụ nữ, và anh bộ đội vệ quốc quân‖
(Lịch sử văn học Việt Nam, Nguyễn Đăng Mạnh chủ biên, Nguyễn Văn Long đồng
chủ biên, NXB Giáo dục - 2004)
* Trước hết đó là hình ảnh anh vệ quốc quân.
Ngày nay, khi chiến tranh đã lùi xa, thế hệ lớp trẻ sinh ra và lớn lên trong thời
kì hoà bình vẫn không thể không rung động trƣớc hình ảnh đẹp về anh vệ quốc quân
trong thơ kháng chiến chống Pháp.
ấy. Vào lính, họ mang theo nỗi nhớ quê hƣơng và những ngƣời yêu dấu:
―Ba năm rồi gửi lại quê hương
Mái lều tranh
Tiếng mõ đêm trường
Luống cày đất đỏ‖
(Nhớ - Hồng Nguyên)
Nỗi nhớ của các anh là thế: cụ thể và cảm động biết bao. Ngƣời lính luôn nhớ
đến quê nhà. Ở nới đó có ngƣời mẹ già, ngừơi vợ trẻ cùng đám con thơ đang trông
ngóng anh trở về: “Ai về thăm mẹ quê ta- Chiều nay có đứa con xa nhớ thầm ”
(Bầm ơi- Tố Hữu). Trong sâu thẳm nỗi nhớ ấy, còn hiện hữu nỗi nhớ về một ngƣời
yêu dấu: ―Mắt trừng gửi mộng qua biên giới- Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm‖
(Tây Tiến- Quang Dũng). Bao nhiêu yêu thƣơng, nhớ mong, mộng ƣớc của họ đã
đƣợc thơ kháng chiến miêu tả đầy gợi cảm.
* Bên cạnh hình ảnh các anh vệ quốc quân, hình ảnh bà mẹ chiến sĩ trong thơ
kháng chiến cũng hiện lên rất đậm nét.
Trong thời kì kháng chiến, hình ảnh các bà mẹ chiến sĩ đã khơi gợi cảm xúc của
biết bao nhà thơ. Những bài thơ viết về đề tài này thƣờng mang lại sự xúc động sâu
xa cho biết bao thế hệ bạn đọc. Đó là các bài thơ: Bầm ơi, Bà Bủ, bà mẹ Việt Bắc của
Tố Hữu, Người mẹ của Lê Đức Thọ, Bà cụ mù loà của Xuân Diêu, Kể chuyện Vũ
Lăng của Anh Thơ Những bà mẹ thời kì kháng chiến chống Pháp hiện lên trong thơ
thật đẹp! Đó là những bà mẹ Việt Nam chứa chan tình cảm yêu thƣơng, giầu đức hi
sinh, vƣợt mọi gian khổ. Nhận xét về những vần thơ viết về mẹ, tác giả Phạm Huy
Thông trong cuốn ―Cái đẹp trong thơ kháng chiến Việt Nam‖ (Nxb Giáo dục,
S
ố hóa bởi Trung tâm Học liệu http://lrc.tnu.edu.vn
17
H.1998) đã viết: “Trong thơ kháng chiến, những vần thơ hay và đẹp đều dành để viết
về mẹ Việt Nam‖.
Trong thơ kháng chiến chống Pháp, người mẹ hiện lên giầu đức hi sinh và vượt
18
Trong thơ kháng chiến chống Pháp, người vợ hiện lên là người chăm lo sản xuất.
Trong cuộc kháng chiến chống Pháp, toàn dân đánh giặc, sản xuất với một tinh thần hăng
hái lập công. Khi ngƣời chồng ra trận, ngƣời vợ ở nhà lao động sản xuất hăng say:
―Anh đang mùa thắng lợi
Lúa em cũng chín rồi
Lúa tốt lắm anh ơi
Giải thi đua em giật‖
(Thăm lúa- Trần Hữu Thung)
Tâm hồn ngƣời phụ nữ nông thôn Việt Nam thời đánh Pháp: thật giản dị, hồn nhiên,
chân chất nhƣ hạt lúa, củ khoai. Anh ra chiến trƣờng, thi đua lập công, em ở nhà chăm lo
sản xuất.
Đến với bài thơ “Kể chuyện Vũ Lăng” của Anh Thơ, ta bắt gặp hình ảnh ngƣời
vợ nông dân miền núi đảm đang tháo vát. Chồng bị bắt “lao tù”, chị ở nhà một tay quán
xuyến tất cả các công việc ruộng đồng “Một mình bừa sớm, cấy trưa ” và nuôi dạy đàn
con thơ “Tám năm vất vả nuôi bầy con thơ”. Những ngƣời vợ ấy vừa mang vẻ đẹp
truyền thống của ngƣời phụ nữ Việt Nam, vừa có nét mới của ngƣời phụ nữ ở thời đại
mới – thời đại thoát khỏi ách nô lệ của thực dân để trở thành công dân của một nƣớc
độc lập.
Và trong thơ kháng chiến chống Pháp, ta còn bắt gặp những người phụ nữ phục
vụ kháng chiến. Đó là hình ảnh ngƣời vợ tham gia phá đƣờng trong thơ của Tố Hữu:
―Hì hà hì hục
Lục cục lào cào
Anh cuốc em cuôc
Đá lở đất nhào‖
(Phá đường- Tố Hữu)
Lại có cả những ngƣời phụ nữ làm công việc lái đò ―chở người cán bộ lên
vùng chiến khu‖:
―Người ta giết giặc bắt tù
Em thì kháng chiến, đưa đò sang sông‖
Cái đầu nghênh
nghênh
(Lượm- Tố Hữu)
Lê Đức Thọ cũng dành tình cảm mến yêu cho một em bé liên lạc, nhƣng ở trong
một hoàn cảnh khác em Lƣợm “Gió lùa chi mấy gió
ơi
-
Em đi trốn gió lại ngồi bên
anh‖
(
Em liên lạc- . Lê Đức Thọ). Hay những vần thơ khen ngợi của Bác dành cho hai em
bé liên lạc. Đƣợc tin cháu Phạm Đỗ Hải và cháu Lê Văn Thục bắt sống Tây, Bác viết
2 bài thơ khen: “Thế là cháu giỏi, biết cách tuyên truyền, Bác gửi lời khen." và: "Bác
gửi lời khen, khuyên cháu tập rèn, ngày càng tiến bộ"
Trong thơ viết về thiếu nhi trong thơ ca kháng chiến chống Pháp, niềm vui, tình yêu
và hi vọng ở các em thiếu nhi đƣợc thể hiện rõ nét trong chùm thơ trung thu của Bác:
S
ố hóa bởi Trung tâm Học liệu http://lrc.tnu.edu.vn
20
"Chín tết trung thu
Tám năm kháng chiến
Các cháu khôn lớn
Bác rất vui lòng"
("Gửi các cháu nhi đồng nhân dịp trung thu năm 1953 – Hồ Chí Minh)
Đây là tấm lòng của ngƣời ông đối với các cháu, của ngƣời trên đối với trẻ
nhỏ, của ngƣời lãnh đạo cao nhất của Đảng và Nhà nƣớc đối với thế hệ tƣơng lai.
* Trong thơ thời kì kháng chiến chống Pháp, còn hiện lên hình ảnh Bác Hồ- vị
ông cụ‖. Có ai ngờ, vị Chủ tịch nƣớc Hồ Chí Minh lại đời thƣờng, giản dị đến thế:
“chân đi đất,”, “Mặc bộ quần áo Nùng”, “Tay cầm cái gậy mây rừng- Miệng ngậm
Copyright: Tài liệu đại học ©