HÀ MINH HỒNG

LỊCH SỬ VIỆT NAM
CẬN HIỆN ðẠI
(1858 – 1975)
NHÀ XUẤT BẢN ðẠI HỌC QUỐC GIA TP HỒ CHÍ MINH,
2005

2

nghiệp và sinh viên ñóng góp xây dựng khi ñọc và khi học, ñể lần tái
bản sau ñược hoàn chỉnh hơn.
Nhân lần xuất bản này, chân thành cảm ơn Hội ñồng khoa
học Khoa Lịch sử, các ñồng nghiệp trong và ngoài Khoa Lịch sử
trường ðại học Khoa học xã hội và Nhân văn; cảm ơn Nhà xuất bản
ðại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh ñã tạo ñiều kiện cho sách
ñược xuất bản.
Thành phố Hồ Chí Minh, 13 tháng 7 năm 2005
TÁC GIẢ

4
5

CHƯƠNG I
CUỘC KHÁNG CHIẾN CHỐNG THỰC DÂN PHÁP XÂM
LƯỢC NỬA CUỐI THẾ KỶ XIX

I. THỰC DÂN PHÁP ðÁNH CHIẾM VIỆT NAM - NHÂN DÂN
NAM BỘ GIƯƠNG CAO NGỌN CỜ CHỐNG XÂM LƯỢC
1. Việt Nam dưới triền Nguyễn ñối phó với âm mưu xâm
lược của thực dân Pháp
Từ lâu các thương nhân, giáo sĩ phương Tây, trong ñó có
thương nhân và giáo sĩ người Pháp, ñã có mặt ở Việt Nam ñể tìm
kiếm thị trường và ñạo trường mới. Sau khi bị ñẩy ra khỏi thuộc ñịa
chung với Anh ở An ðộ, tư bản Pháp ñã ra sức tìm kiếm thuộc ñịa
mới ở miền viễn ñông. Năm 1769, cùng lúc với sự ñóng cửa Công ty
ðông An Pháp ở An ðộ, Hội truyền giáo của Pháp ở nước ngoài

chống lại những âm mưu thôn tính của ngoại bang.
Trong khi ñó chính sách ñối ngọai của triều ñình Nguyễn
không những lạc hậu với thời cuộc, không thích hợp trong bang giao
với các nước láng giềng, mà còn có những sai lầm và mù quáng
trước những diễn biến của tình hình thế giới ñang chuyển ñộng theo
quy luật phát triển của nó. ðặc biệt là những biện pháp của các
vương triều Nguyễn ñối phó với âm mưu xâm lược của chủ nghĩa
thực dân phương Tây (cấm ñạo, cự tuyệt buôn bán, cự tuyệt ngọai
giao…) ñã không thể ñem lại hiệu quả trong việc ngăn chặn thực dân
Pháp thực hiện dã tâm xâm lược, ñồng thời còn tạo cho chúng có cớ
ñể can thiệp và ñem quân sang ñánh Việt Nam.
Về phía thực dân Pháp, suốt 70 năm kể từ ký Hiệp ước
Versailles (1787) ñến năm lập Hội ñồng Nam kỳ (1857), tư bản Pháp
ñã tìm ñủ mọi cách ñể mở cửa Việt Nam. Chúng ñã từng bước can
thiệp vào nội tình ñất nước, khiêu khích bằng quân sự, ñưa ra yêu
sách tự do truyền ñạo, tự do buôn bán, ñưa ra chiêu bài ngọai giao
hữu hảo, tìm nguyên cớ cho cuộc chiến tranh. ðó thực chất chỉ là quá
trình chuẩn bị của tư bản Pháp trong việc thực hiện âm mưu chiến

7

lược: muốn thôn tính Việt Nam, biến Việt Nam thành thuộc ñịa và
căn cứ ở Viễn ðông, nhất là ở miền Nam Trung Quốc, nhằm giành
giật thị trường với tư bản Anh và các tư bản khác ở khu vực béo bở
này.
Tháng 7/1857 Napoléon III quyết ñịnh vũ trang can thiệp
Việt Nam với lý do: Bảo vệ quốc thể, bảo vệ ñạo, khai hóa văn minh.
Sau khi buộc triều ñình nhà Thanh ký Hiệp ước Thiên Tân
(27/6/1858) nhường cho liên quân Anh - Pháp nhiều quyền lợi ở
Trung Quốc, chiều ngày 31/8/1858, liên quân Pháp - Tây Ban Nha

mệt”, triều ñình Nguyễn ñã bỏ lỡ thời cơ bảo vệ nền ñộc lập dân tộc.
Khi ñô ñốc Charner sang thay chỉ huy quân Pháp ñánh chiếm Việt
Nam, thì ở chiến trường Gia ðịnh, Thống ñốc quân vụ ñại thần
Nguyễn Tri Phương ñược giao nhiệm vụ toàn quyền mặt trận này.
Quân Pháp quyết tâm ñánh chiếm Gia ðịnh ñể làm bàn ñạp chiếm
toàn bộ Lục Tỉnh, còn quân dân của Nguyễn Tri Phương tập trung
xây dựng ðại ñồn Chí Hòa.
Song ñã ñến lúc thành trì phong kiến dù kiên cố ñến ñâu cũng
không chịu nổi sức tấn công của chủ nghĩa tư bản. Nguyễn Tri
Phương có 12.000 quân ñầy ñủ súng ñạn, lương thực, tự ñặt mình
trong thế chống ñỡ ñạo quân gần 5.000 lính Pháp - Tây Ban Nha từ
xa hàng ngàn dặm tấn công tới.
Sau khi có thêm tiếp viện, ngày 24/2/1861 quân Pháp - Tây
Ban Nha lại tấn công quân ñội nhà Nguyễn. Cuộc diễn ra rất quyết
liệt giữa quân ñội do Nguyễn Tri Phương chỉ huy giữ ðại ñồn Chí
Hòa, với quân Pháp - Tây Ban Nha kiên quyết tấn công ñánh chiếm
thành. Nhưng chỉ chưa ñầy 2 ngày, ðại ñồn Chí Hòa ñã nhanh chóng
thất thủ, Nguyễn Tri Phương và quân lính của ông rút về Biên Hòa.
Pháp chiếm ðại ñồn và từ ñó ñánh chiếm tòan bộ Gia ðịnh. Chúng
mở rộng tấn công ra các tỉnh xung quanh. Quan quân triều Nguyễn ở
các tỉnh chạy dài trước cuộc tấn công liên tiếp của quân Pháp. Tháng
4/1861 chúng ñánh xuống ðịnh Tường. Tháng 12/1961 chúng ñánh
lên Biên Hòa. Tháng 3/1862 chúng ñánh xuống Vĩnh Long… ðến
giữa năm 1862 ñã có 4/6 tỉnh ở miền Lục Tỉnh lọt vào tay quân xâm
lược.

9

3. Triều ñình nhà Nguyễn ký Hiệp ước Nhâm Tuất 1862 -
Khởi nghĩa Trương ðịnh

chúng nhân dân cùng với một bộ phận quân lính triều ñình ñi với
nhân dân, dưới sự lãnh ñạo của các văn thân, sĩ phu yêu nước, ñã
ñứng lên chống xâm lược và chống cả lực lượng tay sai của chúng.
Quá trình ấy cũng là quá trình chuyển ngọn cờ dân tộc từ tay giai cấp
phong kiến thống trị sang tay quần chúng nhân dân. Trong ñó khởi
nghĩa Trương ðịnh là tiêu biểu.
Ngay từ khi quân Pháp ñánh Gia ðịnh (tháng 2/1859) Trương
ðịnh ñã tổ chức dân binh ứng nghĩa với quân triều ñình, chống quân
Pháp xâm lược. Khi triều ñình ký Hòa ước Nhâm Tuất 1862, làm
bùng nổ phong trào của các tầng lớp nhân dân “chống cả triều lẫn
Tây”, khởi nghĩa Trương ðịnh trở thành phong trào lớn, có sức qui
tụ nhiều lực lượng yêu nước ở Nam bộ ngày càng ñông. Những năm
1862-1864 nghĩa quân Trương ðịnh ñã hoạt ñộng trên một vùng rộng
lớn từ miền ðông xuống miền Tây Nam bộ. Lúc ñầu có khoảng 500
người, sau thành lực lượng gần 6.000 nghĩa quân, lấy Gò Công làm
căn cứ thủ hiểm ñể từ ñó tung ra ñánh Pháp. ðịch phải cầu cứu viện
binh từ Trung Quốc, Philippin, ñể tập trung công phá căn cứ Gò
Công và tiêu diệt nghĩa quân. Chúng còn sử dụng lực lượng tay sai
và cả những người từ nghĩa quân ñã ñầu hàng chúng, ñể chống lại
quân khởi nghĩa. Nghĩa quân Trương ðịnh nhiều lần ñánh cho quân
Pháp và tay sai những ñòn ñau, phải hao binh tổn tướng. Ngày
20/8/1864, tại căn cứ ở Gò Công, Trương ðịnh và những cận vệ của
ông lọt vào ổ phục kích của quân Pháp và lực lượng bội phản, buộc
ông và các nghĩa sĩ phải chiến ñấu ñến người cuối cùng, chịu hy sinh
tất cả chứ nhất quyết không ñể bị ñịch bắt.
(Ảnh Trương ðịnh nhận phong Soái)
Từ sau khi Trương ðịnh hy sinh, nghĩa quân của ông tiếp tục
chiến ñấu dưới cờ nghĩa của Trương Quyền (con của Trương ðịnh)
và các thủ lĩnh khác trên các ñịa bàn miền ðông Nam bộ. Một cuộc
khởi nghĩa này bị dập tắt, nhiều cuộc khởi nghĩa khác lại nổ ra, kiên

ðịnh.
Chính vì vậy, quân Pháp tiếp tục lấn tới và ñe dọa triều ñình
Nguyễn ñể chiếm nốt ba tỉnh miền Tây. Trước thái ñộ bạc nhược của

12
triều ñình Huế, ngày 20/6/1867 quân Pháp kéo xuống Vĩnh Long và
dàn quân trước cửa thành Vĩnh Long, gây áp lực quân sự lớn ñối với
Phan Thanh Giảng, buộc ông phải giao thành Vĩnh Long cho chúng.
Tiếp ñó quân Pháp buộc Phan Thanh Giản viết thư, yêu cầu quan
quân triều ñình ñang trấn giữ các tỉnh thành An Giang và Hà Tiên
giao thành cho Pháp. Thế là trong mấy ngày từ 20/6/1867 ñến ngày
24/6/1867, quân Pháp ñã ñánh chiếm các tỉnh thành Vĩnh Long, An
Giang, Hà Tiên không tốn một viên ñạn.
Sau khi ñể mất nốt 3 tỉnh miền Tây, Phan Thanh Giản tuyệt
mệnh trước chén thuốc ñộc sau 17 ngày nhịn ăn và bất hợp tác với
quân Pháp. Triều ñình Huế trốn tránh trách nhiệm trong việc ñể mất
3 tỉnh miền ðông và bây giờ ñể mất 3 tỉnh miền Tây, ñổ lỗi trách
nhiệm cho một mình vị trung thần kia.
Các văn thân, sĩ phu và “Dân ấp, dân lân mến nghĩa” thì thiết
thực hơn, họ tụ nghĩa theo Nguyễn Trung Trực, Phan Tôn, Phan
Liêm, ðỗ Thừa Long, ðỗ Thừa Tự, Thái Văn Nhíp, ðốc Binh
Kiều… lập căn cứ chống Pháp ñến cùng.
Mưu dũng có thừa và ñã làm cho quân ñịch hao binh tổn
tướng trong nhiều năm, song nhân dân tay không làm sao giành lại
ñược Lục Tỉnh ? Khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực sau mấy năm phát
triển (từ 1867 - 1868) cũng phải chịu thất bại.
Năm 1868, tại pháp trường ở Hà Tiên, Nguyễn Trung Trực
hiên ngang trả lời giặc Pháp: “Bao giờ Tây nhổ hết cỏ nước Nam mới
người Nam ñánh Tây”.
ðến năm 1885, sau hàng chục năm cai trị, quân Pháp vẫn

Trong lúc ñó quân Pháp chuẩn bị ráo riết ñánh chiếm Bắc Hà,
cố giành trước “Vấn ñế sông Hồng” trong cuộc chạy ñua thị trường
miền Viễn ðông với các ñế quốc khác. Chúng củng cố Nam kỳ, khai
thác sức người sức của ở ñây phục vụ cho ñạo quân chiếm ñóng.
Chúng tăng thêm viện binh và thiết lập căn cứ hải quân, xây dựng
quân ñội tay sai người bản xứ, ñàn áp các phong trào khởi nghĩa của

14
nhân dân. Chúng gây sức ép với triều ñình Huế, can thiệp vào công
việc nội bộ của triều ñình, tìm mọi cách ñể buộc triều ñình Tự ðức
chấp nhận sự bảo hộ của chúng ở các phần ñất còn lại.
Bước sang năm 1872, Pháp không thể kiên trì tìm cách ra Bắc
bằng một “Hiệp ước” ñược nữa, chúng ñã sử dụng con bài thương
nhân là Jean Duipuis ñể mở ñường cho việc ñưa quân ñi ñánh chiếm.
Những cuộc khiêu khích của lực lượng thương nhân Pháp ở Hà Nội
ñiễn ra liên tục từ cuối năm 1872 ñến giữa năm 1873, khiến nhân dân
rất căm phẫn, chỉ ñợi lệnh của Tổng ñốc Nguyễn Tri Phương là họ
thẳng tay trừng trị, quét sạch bọn chúng ra khỏi bờ cõi. Nhưng
Nguyễn Tri Phương ñã không dám quyết ñoán, còn triều ñình Huế thì
mắc bẫy khi yêu cầu Pháp ở Nam kỳ cho người ra Bắc “giải quyết vụ
J. Duipuis”.
Ngày 5/11/1873 lực lượng Pháp do Francis Garnier dẫn ñầu
ñã tới Hà Nội, chúng hợp quân với lực lượng nội gián của J.Duipuis.
F.Garnier còn ñược giao toàn quyền hành ñộng và tùy tình hình mà
thiết lập chế ñộ chính trị ở Bắc Hà. Chúng ngang ngược ñưa yêu sách
ñòi tước bỏ chủ quyền của quan quân Nguyễn Tri Phương ở Hà Nội.
Ngày 20/11/1873 chúng bất ngờ tấn công thành Hà Nội, buộc quân
dân Bắc Hà phải ñứng lên kháng chiến.
Dưới sự lãnh ñạo của Nguyễn Tri Phương, quân dân Hà Nội
tổ chức cuộc chiến ñấu anh dũng ngoan cường trên 5 cửa ô Hà Nội.

phúc. Ngay từ phút ñầu, ta ñã hạ sát tướng giặc F.Garnier.
Thấy chủ tướng bị tử trận, quân lính Pháp hoảng loạn quay về
cố thủ trong các tỉnh thành. Pháp ở Sài Gòn vội vàng tuyên bố trả
thành cho quan quân nhà Nguyễn và yêu cầu nhà Nguyễn ñàm phán.
Quân dân Bắc Hà càng phấn khởi và quyết tâm ñánh bại cuộc vũ
trang xâm lược của Pháp ở ñây.
Vậy mà triều ñình Huế lại bỏ lỡ cơ hội cứu nước và ñi thỏa
hiệp với Pháp. Ngày 15/3/1874 triều ñình ñã ký với Pháp bản Hòa
ước Giáp Tuất, mang tên “Hiệp ước hòa bình và liên minh”. Hiệp
ước có 22 ñiều khỏan với nội dung chủ yếu là: triều ñình Nguyễn
thừa nhận hoàn toàn chủ quyền của Pháp ở Lục Tỉnh Nam kỳ; cho

16
phép quân Pháp ñi lại, vận chuyển, buôn bán, kiểm soát, ñiều tra ở tất
cả các tỉnh thuộc Bắc bộ và Trung bộ. Ngày 31/8/1874 triều ñình
Huế còn cho ký một hiệp ước bổ sung cho hòa ước bán nước này,
xác ñịnh ñặc quyền kinh tế của Pháp ở khắp nước Việt Nam.
Ký kết Hiệp ước 1874 phản ánh sức mạnh quân sự có hạn của
Pháp trong việc ñánh chiếm Việt Nam, ñồng thời phơi bày khả năng
tự vệ ñã tê liệt của triều ñình Huế. ðến ñây toàn bộ ñất nước ta thực
chất ñã bị ñặt dưới quyền bảo hộ của thực dân Pháp, trong ñó Nam
kỳ ñã là ñất thuộc ñịa của chúng.
2. Nhân dân Bắc hà ñứng lên ñánh Pháp lần thứ hai
Mục tiêu của quân Pháp là ñánh chiếm toàn bộ Việt Nam,
buộc triều ñình Huế phải ñầu hàng, biến cả Việt Nam và ðông
Dương thành thuộc ñịa của chúng.
Lấy cớ ñưa quân ra Bắc duy trì hiệp ước Giáp Tuất, ngày
3/4/1882, ñạo quân viễn chinh Pháp do trung tá hải quân Henry
Rivière cầm ñầu, rời Nam kỳ tấn công ñánh Bắc Hà lần thứ hai.
Ngày 25/4/1882 Henry Riviere ñã gửi tối hội thư cho Tổng ñốc

Chiến thắng Cầu Giấy lần thứ hai ñã gắn liền với chiến tích
của ñội quân Hoàng Tá Viêm, Trương Quang ðản, Lưu Vĩnh Phúc,
khi họ ñi cùng với nhân dân ñánh giặc cứu nước. Chiến thắng này ñã
cổ vũ cho cuộc kháng chiến toàn dân ở Bắc Hà, tạo ñiều kiện cho nhà
Nguyễn có chỗ dựa vững chắc ñể ñề ra những ñối sách chống xâm
lược và bảo vệ chủ quyền dân tộc.
Song lại một lần nữa thời cơ cứu nước bị bỏ qua. Ngày
17/7/1883 vua Tự ðức băng hà, triều ñình Huế bối rối, tranh chấp
quyền lực giữa các phe phái xảy ra. Quân Pháp lợi dụng tình hình ñó
ñể thực hiện quyết tâm của chúng ñánh chiếm Việt Nam.
3. Sự sụp ñổ hoàn toàn của Nhà nước phong kiến ñộc lập
triều Nguyễn
Từ cuối tháng 5/1883, Pháp ở Nam kỳ ñã cử Bouét ra Bắc kỳ
thay H. Rivière, ñồng thời chúng tăng nhanh viện binh ñánh chiếm
Bắc Hà. Tháng 6/1883 Bouét cho quân ñánh thốc lên Sơn Tây, diệt

18
các ổ ñề kháng của triều ñình Huế ở ñây. Nhưng chúng lại bị thất bại
lớn. Tháng 7/1883, thừa cơ lúc triều ñình Huế ñang khủng hỏang do
cái chết của Tự ðức tạo ra, Bouét tức tốc cho quân ñánh thẳng vào
Huế. Ngày 20/8/1883 quân Pháp ñánh chiếm cửa Thuận An, từ ñó
chúng ñã sẵn sàng ñổ bộ vào ñánh chiếm kinh ñô Huế.
Trước tình hình nguy ngập ấy, vua Hiệp Hòa ñã vội vàng xin
hòa và chấp nhận ký kết theo yêu cầu của Pháp ñưa ra. Ngày
25/8/1883 triều ñình Huế cử Trần ðình Túc và Nguyễn Trọng Hợp ra
thương thuyết và nhận ký với Cao ủy Pháp là Harmand bản “Hiệp
ước Qúy Mùi” (Hiệp ước Harmand). Hiệp ước có 23 ñiều khỏan, nội
dung chủ yếu là: xác nhận Nam kỳ là thuộc ñịa của Pháp, Bắc kỳ và
Trung kỳ là xứ bảo hộ của Pháp; Việt Nam bị chia làm ba xứ với ba
chế ñộ chính trị khác nhau: Nam kỳ (Conchinchine) có chế ñộ thuộc

tranh xâm lược và ñã ñặt ñược ách ñô hộ lên ñất nước ta, nhưng
những cuộc khởi nghĩa vũ trang chống Pháp ở Việt Nam trong những
năm cuối thế kỷ XIX vẫn liên tục ñược dấy lên ñể giành lại chủ
quyền dân tộc và nền ñộc lập vừa bị mất.
Có cả một triều ñình kháng chiến lần ñầu tiên ñược hình
thành ñể phát ñộng phong trào trên phạm vi rộng lớn. Có cả những
cuộc khởi nghĩa nông dân và phong trào tự phát nổ ra ở các ñịa
phương mà quân thù không sao dập tắt ñược.
1. Phong trào Cần vương
Khi vua Tự ðức mất, triều Nguyễn lâm vào tình trạng khủng
hỏang tranh chấp quyền lực ngôi vị trong triều chính. Hội ñồng phụ
chánh ñược thành lập theo di chiếu của vua Tự ðức, gồm Tôn Thất
Thuyết, Nguyễn Văn Tường, Trần Tiễn Thành. Do nắm binh quyền
và từ lâu vẫn toan tính ý ñồ chống Pháp, Tôn Thất Thuyết ñã liên tục
phế truất các vị vua có tư tưởng thân Pháp như Dục ðức, Hiệp Hòa
và Kiến Phúc, cuối cùng ñưa Hàm Nghi lên ngôi, mặc dù mới 9 tuổi.
Thượng thư Bộ binh Tôn Thất Thuyết và vị vua trẻ Hàm
Nghi ñã áp chế hòan tòan phái chủ hòa trong triều Huế ngự trị bấy

20
lâu nay, ñồng thời tích cực chuẩn bị cho những kế họach chống Pháp.
ðược sự hỗ trợ của nhân dân và sự ủng hộ của những người yêu
nước trong triều ñình, Hàm Nghi - Tôn Thất Thuyết ñã củng cố và
tập hợp binh lực, xây dựng hệ thống sơn phòng, bí mật chuẩn bị
những kế họach tấn công các vị trí quân Pháp ở Huế…
Ngay từ khi phát hiện tình hình ñó, quân Pháp ở Huế ñã tập
trung lực lượng, chuẩn bị kế họach lọai trừ Tôn Thất Thuyết, thủ tiêu
triều ñình kháng chiến. Tướng Pháp De Courcy ñem quân từ Bắc vào
Huế ñể chuẩn bị hành ñộng. Biết rõ âm mưu của Pháp, Tôn Thất
Thuyết cũng tích cực ñối phó và ráo riết chuẩn bị khởi sự.

Trực, Nguyễn Phạm Tuân ở Quảng Bình, Lê Ninh, Phan ðình
Phùng, ở Hà Tĩnh, Nguyễn Xuân Ôn, Lê Dõan Nhạ ở Nghệ An, Tống
Duy Tân, Phạm Bành, ðinh Công Tráng, Cao ðiền ở Thanh Hóa, Tạ
Hiện ở Thái Bình, Nguyễn Thiện Thuật ở Hưng Yên… Lớp lớp nhân
dân ở các nơi từ ñồng bằng Bắc bộ vào ñến Bắc Trung bộ và Nam
Trung bộ, ñứng lên chiến ñấu dưới sự lãnh ñạo của các văn thân sĩ
phu yêu nước. Tiêu biểu là: khởi nghĩa Bãi Sậy ở Hưng Yên (1883-
1892) của Nguyễn Thiện Thuật; khởi nghĩa Ba ðình ở Thanh Hóa
(1886-1887) của Phạm Bành và ðinh Công Tráng; khởi nghĩa Hùng
Lĩnh ở Thanh Hóa (1887-1892) của Tống Duy Tân và Cao ðiền;
khởi nghĩa Hương Khê ở Hà Tĩnh (1885-1895) của Phan ðình Phùng
và Cao Thắng…
(ảnh Phan ðình Phùng)
ði theo ñường lối quân sự phong kiến, các cuộc khởi nghĩa
trong phong trào cần vương ñã tập hợp nông dân tình nguyện làm
nghĩa quân, xây dựng căn cứ dựa vào thế hiểm trở của núi rừng và
ñịa hình ñịa vật, tổ chức những trận ñánh theo chiến thuật du kích
làm hao tổn binh tướng của quân Pháp và tay sai. Thực dân Pháp
phải huy ñộng lực lượng quân sự lớn và sử dụng nhiều vũ khí hiện
ñại với sức cơ ñộng cao, công phá các căn cứ của nghĩa quân, sử
dụng cả lực lượng bội phản và ñội quân tay sai ñể ñánh phá lực
lượng khởi nghĩa.
Cuối cùng, những những cuộc khởi nghĩa của Phong trào Cần
Vương ñều bị thất bại. Sự thất bại ấy trước hết bởi nó ñã bị giai cấp
thống trị mà tiêu biểu là triều ñình Huế bỏ rơi, sau ñó và cùng với
qúa trình ñó, nó bị thực dân Pháp cấu kết với phong kiến tay sai kiên

22
quyết bình ñịnh tiêu diệt dần từng cuộc khởi nghĩa một. Mặt khác
phong trào chỉ có thể phát triển trong khuôn khổ ñường lối chính trị

vào giai ñọan quật khởi cuối cùng. Những trận ñánh ác liệt diễn ra
làm tổn thất lớn cả binh lực của Pháp và nghĩa quân. Nhiều thủ lĩnh
khởi nghĩa ñã hy sinh hoặc sa vào tay giặc, một số ra hàng, làm cho
so sánh lực lượng ngày càng chênh lệch bất lợi cho nghĩa quân.
Ngày 10/2/1913 Hòang Hoa Thám bị giết hại, ñánh dấu sự
thất bại hòan tòan của cuộc khởi nghĩa - một phong trào tự phát của
nông dân sau gần 30 năm tồn tại bền bỉ dẻo dai, với sức mạnh và
danh tiếng từng vang khắp 4 tổng vùng Nhã Nam - Yên Thế.
3. Những phong trào yêu nước và ñấu tranh tự phát
Thực dân Pháp tiến hành bình ñịnh và áp ñặt ách cai trị ở ñâu
trên ñất nước ta, kể cả ở vùng rừng núi hay thuộc ñịa Nam kỳ, chúng
cũng vấp phải sức kháng cự ñấu tranh của các tầng lớp nhân dân yêu
nước.
Ở Tây Bắc có các cuộc nổi dậy của người Mường, Thái,
Mông vùng Lai Châu dưới sự lãnh ñạo của Ngô Quang Bích, Nguyễn
Văn Giáp; trong khi ñó người Thái, Dao vùng Sơn La, Yên Bái nổi
dậy dưới sự lãnh ñạo của ðèo Văn Trị, Nông Văn Quang, Cầm Văn
Thanh, Cần Văn Hoan, ðèo Chính Lục, ðặng Phúc Thành, Bàn Văn
Siêu…
Ở ðông Bắc, người Dao, Hoa do Lưu Kỳ lãnh ñạo ñứng lên
chống Pháp vùng Móng Cái, ðông Triều.
Ở Trung kỳ, vùng Thanh Hóa có các cuộc cuộc nổi dậy của
người Mường do Hà Văn Mao lãnh ñạo, người Thái do Cầm Bá
Thước lãnh ñạo.
Ở Tây Nguyên, người Thượng nổi dậy dưới sự lãnh ñạo của
M’Trang Guh, Ama Wal, Ama Kol, Ama Jhao…

24
Phong trào Hội kín ở Nam kỳ xuất hiện cuối thế kỷ XIX,
mang màu sắc tôn giáo, gồm các hội: Nghĩa hòa, Phục hưng, Thi

trò nhiệm vụ lịch sử của mình. Trong lúc ñó xã hội vẫn chưa xuất
hiện một tầng lớp, giai cấp mới nào có thể giương lên ngọn cờ dân
tộc. ðiều ấy phản ánh sự trì trệ của xã hội phong kiến thời Nguyễn.
Mặc dù nền kinh tế - văn hóa - xã hội vẫn ì ạch lăn chuyển, và ñược
ñiểm xuyết một vài tiến bộ, nhưng tất cả chưa ñủ sức sản sinh ra từ
trong lòng xã hội cũ, những nhân tố mới của một xã hội tương lai,
trong lúc thế giới bên ngoài vẫn cứ ầm ầm chuyển ñộng.
Nhiệm vụ nóng bỏng của dân tộc khi bước vào thế kỷ XX là:
Phải cứu giang sơn ñang chìm ñắm trong nô lệ của ngoại bang, phải
giành lại ðộc lập - Tự do- Hòa bình - Thống nhất cho Tổ quốc, ñưa
ñất nước tiến lên con ñường phát triển và hội nhập vào thế giới hiện
ñại.
Muốn vậy cần có những thế hệ mới - thế hệ biết suy nghĩ và
hành ñộng theo yêu cầu nhiệm vụ lịch sử; phải có giai cấp mới tiên
tiến có ñường lối phù hợp, tập hợp lực lượng của toàn thể dân tộc,
giương lên ngọn cờ ñấu tranh cho tự do ñộc lập thực sự của dân tộc,
kiên quyết ñấu tranh lật ñổ ách thống trị áp bức của thực dân, ñế
quốc và phong kiến tay sai của chúng, giành chính quyền về tay nhân
dân.