Hồ Chủ tịch với trí thức dân chủ trong cách mạng tháng 8

Hồ Chí Minh cùng 5 đại biểu Quốc hội I của Hà Nội, 6.1.1946 - Ảnh tư liệu
VŨ ĐÌNH HÒE
Trích đoạn trong cuốn Hồi ký "Pháp quyền - Nhân nghĩa Hồ Chí Minh".
Ngay từ cuối tháng chín đầu tháng mười năm 1945, thực dân Pháp lăm le tái xâm lược Nam Bộ rồi toàn
cõi Việt Nam. Chúng ráo riết lùng tìm số người Việt xưa làm việc cho chính quyền thuộc địa, mua chuộc
lôi kéo để đặt lại bộ máy cai trị trên những miếng đất chúng mới chiếm lại được.
Trung ương Đảng Dân chủ vừa ra công khai sau Cách mạng tháng Tám (cuối tháng 9-1945) với những
ủy viên mới bổ sung, vạch ngay kế hoạch xây dựng phát triển đảng, để tăng cường lực lượng trong trí
thức và các tầng lớp trên ở thành thị. Trung ương Đảng Cộng sản trong chỉ thị "Kháng chiến ngày
15/11/1945" đã vạch cho các cấp ủy đảng mình: "Giúp cho Việt Nam Dân chủ đảng thống nhất" và phát
triển để thu hút vào Mặt trận những tầng lớp tư sản, địa chủ yêu nước và tiến bộ".
Chủ trương của cả hai Trung ương (Dân chủ và Cộng sản) là cần thiết và hợp thời. Về phía thực dân
Pháp, thì chúng đã cho người nhảy dù xuống ở nhiều nơi để liên lạc với những nhân vật trí thức Việt
Nam có tiếng tăm; (Bác sĩ Nguyễn Văn Luyện ở Hà Nội chẳng hạn; ông này đã được cán bộ dân chủ vận
động vào Đảng Dân chủ và đưa vào Trung ương). Đặc biệt, cùng với việc ký Hiệp định sơ bộ (6-3-1945)
với Chính phủ Việt Nam, chúng đã tính đến việc lập "nước Nam Kỳ tự trị", lợi dụng trong Hiệp định có
điều nói về Liên bang Đông Dương và xứ tự trị?" Thế là ngày 12 tháng 3 năm 1946, Hội đồng tư vấn
Nam Kỳ mà thực dân Pháp đã tái lập ở Sài Gòn, hợp nhau lại thông qua bản đề nghị gửi cho Ủy viên
Cộng hòa Pháp Cédille xin để cho Nam Kỳ hoàn toàn tự trị. Đứng đầu Chính phủ Nam Kỳ tự trị là Bác sĩ
Nguyễn Văn Thinh.
Tám tháng sau, thấy mình bị thực dân lừa gạt, đẩy ra làm việc phi nghĩa, Nguyễn Văn Thinh tự tử. Thật
ra duyên do sự thể là vì đa số thành viên Chính phủ của ông đã được Thành bộ Dân chủ Sài Gòn vận
động từ chức, Thinh bị cô lập, lại bị dư luận trong giới trí thức khinh bỉ (theo báo cáo của Bí thư Kỳ ủy
Dân chủ Nguyễn Việt Nam hồi đó). Anh em Dân chủ trước, trong và sau những ngày Tổng khởi nghĩa
hoạt động mạnh trong phòng trào Thanh niên Tiền phong, tuy mang tên Thanh niên nhưng bao gồm
nhiều thành phần xã hội, đặc biệt là thuộc giới trí thức lớn nhỏ, già trẻ ở thành thị. Trưng cờ màu vàng
hoa đỏ, họ rất hăng hái, xông vào các cơ quan ngụy, báo chí, trường học, nhà máy xưởng thợ, các cấp
hội Truyền bá quốc ngữ, tuyên truyền cho Chính phủ Hồ Chí Minh, vận động lập lực lượng bán võ trang
gìn giữ trị an cho các phố phường, mở rộng các trại thanh niên xa thành phố tập luyện quân sự, diễn

khủng khiếp của năm trước nên e ngại chiến sự lan rộng, v.v Ban Cháp hành Trung ương Dân chủ lâm
thời thấy trách nhiệm của đảng mình phải nhanh chóng củng cố hàng ngũ, phát triển tổ chức để cùng với
các đoàn thể Việt Minh, Liên Việt đẩy mạnh cuộc vận động kháng chiến, vận động sản xuất phòng đói
cứu đói, xóa nạn mù chữ.
Đại hội được tiến hành ở trụ sở Hội Tam điểm xưa, đại lộ Gambetta (nay là đường Trần Hưng Đạo) gần
ga Hà Nội, được các bạn Cộng sản tận tình ủng hộ. Ngoài việc được thông tin về sự đóng góp của Trung
ương Dân chủ vào cuộc đấu tranh chính trị, quân sự với Pháp và các đảng hải ngoại mới về để tranh thủ
sự hợp tác của các nhóm yêu nước trong họ, Đại hội đặc biệt hoan nghênh sáng kiến của đồng
chí Hoàng Văn Đức gây phòng trào rầm rộ trồng rau màu cứu đói năm qua và phòng đói năm nay, hoan
nghênh việc ra báo Tấc Đất do đồng chí chủ trì phục vụ cho phong trào sản xuất nông nghiệp. Đại hội
cũng hoan nghênh kế hoạch của Bộ Giáo dục, với sáng kiến của đồng chí Vũ Đình Hòe về Bình dân học
vụ, đang mạnh dạn thực hiện yêu cầu tha thiết của Hồ Chủ tịch trừ diệt giặc dốt cho đồng bào nghèo. Ở
đây nên nhắc lại ý kiến phát biểu của đồng chí Phạm Tuấn Khánh mà đa số tán thành là đề nghị Đại hội
biểu dương tinh thần tận tụy và sự đóng góp cao trong một năm qua của các đồng chí trí thức trong
Trung ương Đảng, đồng chí Khánh đánh giá các cố gắng đó là xứng đáng với lòng tin cậy của toàn dân.
Tôi nghe có anh em nói là sau lời phát biểu của đồng chí Khánh, có lời xì xào, chê là anh đã quá đề cao
vai trò của trí thức. Đồng chí Khánh là một đảng viên Cộng sản hoạt động trong Đảng Dân chủ, sau này
sẽ thay thế đồng chí Hoàng Minh Chính làm Bí thư đảng đoàn (bí mật) của Đảng Cộng sản trong Đảng
Dân chủ.
Đại hội đã bầu vào Trung ương đồng chí Giáo sư Ca Văn Thỉnh, đại diện Đảng bộ Dân chủ Nam Bộ vừa
từ tuyến lửa ra làm việc với Trung ương Đảng Dân chủ và Chính phủ.
Kết thúc hoạt động của Đảng Dân chủ trong năm 1946, cần nói đến cuộc họp thứ hai lịch sử của Quốc
hội ta vào hai ngày 8 và 9 tháng 11 năm 1946 để thảo luận và thông qua Hiếp pháp. Trước đó Quốc hội
nghe bản báo cáo của Chính phủ tổng kết công tác trong hơn một năm hoạt động. Tôi có tham gia xây
dựng bản báo cáo ấy, và được Hồ Chủ tịch cử thay mặt Chính phủ đọc tại phiên họp Quốc hội. Bản báo
cáo ấy có tiếng vang trong chính giới và dư luận Pháp.
Buổi họp cuối cùng của Đại hội lần thứ nhất Đảng dân chủ, tôi mời được Hồ Chủ tịch đến dự, động viên
anh em Dân chủ mình. Cụ nhận lơì tuy rằng mới ở Pháp về, còn mệt, mà tình hình thì căng thẳng do sự
phá phách của quân Le Clerc. Tôi báo cáo sơ sơ với Bác về biến diễn của Đại hội Dân chủ.
Cụ đến bất thình lình làm anh em sửng sốt một cách sung sướng, nhất là các đại biểu Dân chủ ở địa

Đầu 1947.
Đêm 30 Tết Hội đồng Chính phủ họp tại thôn Sài Sơn, sát nách chùa Thầy, phủ Quốc Oai, tỉnh Sơn Tây
(cũ), trong một miếu thờ thần trước hang Thánh Hóa. Cũng là đúng hai tháng sau cái đêm lịch sử, mấy
cỗ "thần công" cạnh chùa Láng nhả đạn vào trại lính Cột cờ, giữa Thủ đô Hà Nội - nơi đó, Chính phủ ta
đã tạm giao cho quân đội Pháp đóng, căn cứ Hiệp định sơ bộ 6 tháng 3 (1946).
Đã gây hấn đêm19-12, tướng Pháp Morlière được tiếp viện quy mô từ chính quốc, bèn chọc thủng lưới
chìm Trung đoàn thủ đô, và rón rén rọc thử mấy mũi ra ngoại thành.
Tôi được giấy báo đến trước một tiếng trước giờ họp
Còn đang tần ngần trước cửa hang thì đã thấy một "lão nông" men đường hẻm sau núi bước ra. Cụ
quàng khăn bông đầy cổ, chống gậy tre vì đường trơn sau mấy ngày liên miên mưa dầm. Hồ Chủ
tịch! Tôi cúi đầu chào. Cụ nắm tay tôi, vào đề luôn: "Trung ương Dân chủ hiện đóng ở đâu? Tôi nghe tin
các chú ngưng sinh hoạt, bảo hòa mình vào Việt Minh là ý tứ thề nào?" Tôi thưa với Cụ rằng anh em Dân
chủ chúng tôi nghĩ lúc này dân thành phố tản cư gần hết, công thương và trí thức tiêu biểu không còn ai
ở lại, Tổng bí thư xung phong ra tuyến lửa thì đảng Dân chủ nên tự lồng vào các cấp Mặt trận địa
phương, tỏa ra khắp nơi, tuyên truyền vận động đồng bào kháng chiến, là hợp lý hơn cả. Cụ vỗ vai tôi,
ân cần: "Chỉ hợp lý một nửa thôi! Tôi hỏi chú nhé: - Thế ngộ có nhà công thương nào, nhà trí thức nào
muốn tìm Trung ương Dân chủ hỏi về chuyện gì đó, thì chú nghĩ sao? Chú hiểu ý tôi nói chứ?"
Cụ hỏi thăm về gia đình bác sĩ Nguyễn Văn Luyện. Anh Luyện đã chiến đấu hy sinh ngay đêm đầu tiên
kháng chiến tại Thủ đô. Hồi đó, sau CMT8 thành công, lợi dụng cơ hội Đồng minh thắng trận và quân đội
Nhật còn đóng ở sân bay Gia Lâm, thực dân Pháp cho phái viên nhảy dù xuống sân bay, chắc mẩm sẽ
liên hệ được với những cơ sở xã hội của chúng ở Hà Nội. Bác sĩ Nguyễn Văn Luyện, chủ báo Tin
Mới, mau lẹ viết và cho in một cuốn sách nhỏ, lên án chính sách thuộc địa mới của Chính phủ De Gaulle
và phanh phui thủ đoạn phỉnh phờ lôi kéo giới trí thức Việt Nam.
Biết chắc chúng sẽ trả thù, Bác sĩ Luyện phòng thủ nhà riêng (tại trước mặt Tòa án, bây giờ là Sứ quán
Cuba như một lô cốt, có súng máy bảo về. Đêm 19-12, anh ở lại. Bị Pháp tấn công, ba bố con anh chống
trả kịch liệt, nhưng hết đạn thì bị chúng xông vào hạ sát! Chắc Cụ Hồ nhớ lại sự kiện ấy. Thấy vẻ mặt bui
ngùi của ông Cụ, tôi báo cáo việc Trung ương Dân chủ vừa cử người đại diện về quê thăm, chúc Tết chị
Luyện. Bà đang công tác trong Hội Bà mẹ chiến sĩ Huyện, các con gái dạy giúp lớp Bình dân học vụ ở
xã Cụ vui vui.
Rồi Cụ rút ở túi vải đeo trên vai, trao cho tôi bài thơ mừng năm mới gởi đến Trung ương Dân chủ, mà cụ