Hướng cảm nhận và soạn giảng bài thơ "Sang thu" của Hữu Thỉnh (Tiết 121- NV 9 tập 2)

KINH NGHIỆM:
HƯỚNG CẢM NHẬN VÀ SOẠN GIẢNG BÀI THƠ SANG THU CỦA HỮU THỈNH
(TIẾT 121 – NV9 TẬP 2)
Họ và tên người viết: Trần Thị Thành
Đơn vị: THCS Đức Lâm - Đức Thọ
A - ĐẶT VẤN ĐỀ
I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI.
"Mùa thu" - một đề tài đã có không ít bàn tay nghệ sĩ tài hoa đào xới, khám phá. Nguyễn
Khuyến nổi tiếng với ba bài thơ thu: "Thu điếu", "Thu vịnh", "Thu ẩm" và sau này Xuân Diệu
có "Đây mùa thu tới". Nhưng với "Sang thu" của Hữu Thỉnh sáng tác vào đầu những năm 80
của thế kỉ XX được in trong tập thơ "Từ chiến hào tới thành phố" (XB tháng 5 - 1985) của
ông đã thể hiện cảm nhận tinh tế về sự chuyển biến của thiên nhiên lúc giao mùa từ hạ sang
thu. Bài thơ đã chọn một thời gian thật đặc biệt tạo nên một thời gian nghệ thuật của bài thơ
cũng rất độc đáo, thời gian nghệ thuật của bài thơ chỉ tính bằng năm tháng hay còn tính bằng
"độ chín" của tâm hồn trong sự gặp gỡ đồng điệu giữa bạn đọc và thi nhân? Bài thơ là"sự biến
đổi của đất trời từ cuối hạ sang đầu thu" hay là sự ngập ngừng, dùng dằng của một tâm hồn,
một cuộc đời trong buổi giao thời khi bắt đầu "sang thu"?
Khi giảng dạy tác phẩm văn học trong chương trình Ngữ văn lớp 9, chúng tôi thực sự bị
cuốn hút bởi vẻ đẹp giản dị của tác phẩm này và nhận thấy ở bài thơ mang một ý nghĩa sâu
sắc, thể hiện những suy ngẫm, chiêm nghiệm từ cuộc đời của một con người từng trải.
Như chúng ta đã biết, ý nghĩa của một tác phẩm là một vấn đề lí luận rất phức tạp. Theo
sự phân tích của các nhà lí luận văn học: ý nghĩa tác phẩm nằm trong sự cảm thụ phù hợp với
ngôn ngữ của tác phẩm; Điều này phù hợp với quy luật sau đây: ý nghĩa tác phẩm do ngữ
cảnh hạn định. Nhưng ngữ cảnh lại là cái không hạn định, nó mở ra trong không gian, thời
gian, ngay cả tác giả của tác phẩm cũng không lường hết ý nghĩa tác phẩm của mình trong
mọi ngữ cảnh. ý nghĩa tác phẩm là một quá trình bộc lộ gần hết nội dung hàm ẩn. Có nghĩa là
phải tìm hiểu văn bản và ngữ cảnh để đi đến cảm thụ tác phẩm được trọn vẹn, tuy nhiên trong
thực tế không phải bao giờ cũng được tôn trọng.
II. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ.

tôi vẫn thấy băn khoăn, trăn trở trong cách cảm nhận và phân tích tác phẩm. Cần phải có thêm
một hướng cảm nhận và cách soạn giảng tác phẩm để cho học sinh tiếp nhận tác phẩm một
cách sâu sắc hơn và bài thơ thực sự được lắng đọng trong tâm hồn học sinh bởi chiều sâu của
sự suy ngẫm, của một người từng trải trước cuộc đời.
Xuất phát từ suy nghĩ ấy và từ thực tiễn giảng dạy môn Ngữ văn, xin được trình bày một
hướng cảm nhận và giảng dạy văn bản "Sang thu" của Hữu Thỉnh . Mong các đồng nghiệp
tham khảo, góp ý.
B. GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ.
I. Cảm nhận chung:
1. "Sang thu" là một bài thơ hay, viết theo thể thơ năm chữ gồm có ba khổ thơ, mỗi khổ thơ
bốn câu, rất dễ nhớ, dễ thuộc. Bài thơ tuy nhỏ nhẹ, khiêm nhường nhưng Hữu Thỉnh cũng đã
góp vào cho cái "mảnh đất mùa thu" ấy một góc quê hương sang thu nồng đượm hơi ấm cuộc
đời, hơi ấm quê hương.
Bài thơ thể hiện sự tinh tế trong cảm nhận:
Bỗng nhận ra hương ổi
Phả vào trong gió se
Sương chùng chình qua ngõ
Hình như thu đã về
Từ "bỗng" mở đầu bài thơ thông báo về sự xuất hiện đột ngột của sự vật trong không
gian. Cảm giác bất chợt đến với nhà thơ:" bỗng nhận ra". Một sự bất ngờ mà như đã đợi sẵn,
đợi từ lâu rồi, để giờ đây có dịp là buông ra ngay. Nhân vật trữ tình chợt cảm nhận thấy bao
điều trong sự xuất hiện ấy. Nếu Thạch Lam, Vũ Bằng, Nguyễn Đình Thi, đã viết thật hay
về hương cốm làng Vòng (Hà Nội), một đặt sản hương vị mùa thu của quê hương miền Bắc
"Sáng mát trong như sáng năm xưa, Gió thổi mùa thu hương cốm mới" (Đất nước - Nguyễn
Đình Thi) thì với Hữu Thỉnh hương vị ấy không phải là hương cốm làng Vòng mà là "hương
ổi". Hương vị ấy không phải "thoảng", "bay" mà là bốc mạnh, toả ra thành luồng "phả vào
trong gió se". Bằng khứu giác, tác giả đã cảm nhận ra một hương vị mùa thu mới và bỗng
nhiên "hương ổi" trở thành một tứ thơ mới đậm đà màu sắc dân dã của Hữu Thỉnh. Vì gió
thu" se" lành lạnh nên hương ổi mới thêm nồng nàn mà phả vào đất trời và hồn người. . Sau
"hương ổi" và "gió se" nhà thơ nói đến sương thu. Đó là sự cảm nhận bằng thị giác qua hình

Vẫn còn bao nhiêu nắng
Đã vơi dần cơn mưa
Sấm cũng bớt bất ngờ
Trên hàng cây đứng tuổi.
"Nắng", "mưa", "sấm" là những hiện tượng của thiên nhiên trong thời điểm giao mùa:
Mùa hạ - mùa thu được Hữu Thỉnh cảm nhận một cách tinh tế. Những dấu hiệu ấy của mùa hạ
khi sang thu "vẫn còn" chỉ "vơi", "bớt" mà thôi. Nắng thu không còn gay gắt, chói chang,
cháy bỏng như mùa hạ, nhưng vẫn còn nồng, còn sáng. Mưa cũng vơi dần, nhất là những cơn
mưa rào ào ạt, bất ngờ. Cũng vì thế, sẽ bớt đi những tiếng sấm đùng đoàng vang rền, những
tia chớp xé rách bầu trời trong những trận mưa hồi tháng 6, tháng 7. Nắng, mưa, sấm còn là
những hình ảnh mang ý nghĩa tượng trưng cho những thay đổi, biến động, những khó khăn
thách thức trong cuộc đời. Hình ảnh "hàng cây đứng tuổi" là một ẩn dụ nói về lớp người đã
từng trải, được tôi luyện trong nhiều gian khổ, khó khăn, đó là những con người đã chín chắn,
có bản lĩnh vững vàng, cứng cỏi.
Sấm cũng bớt bất ngờ
Trên hàng cây đứng tuổi.
Hai câu thơ cuối bài vừa mang ý nghĩa tả thực hiện tượng của thiên nhiên lúc giao mùa,
nhưng cũng qua đó tác giả muốn gửi gắm suy nghĩ của mình - Khi con người đã từng trải thì
cũng vững vàng hơn trước những tác động bất thường của ngoại cảnh, của cuộc đời. Qua đó,
Trần Thị Thành – THCS Đức Lâm - Đức Thọ
3
Hướng cảm nhận và soạn giảng bài thơ "Sang thu" của Hữu Thỉnh (Tiết 121- NV 9 tập 2)
cũng cho ta thấy được sự khẳng định sức sống mãnh liệt của tâm hồn dù đã "sang thu" vẫn
còn rạo rực, nồng nàn nắng hạ.
2. Mạch cảm xúc của bài thơ phát triển theo một trình tự tự nhiên hợp lí. Từ chổ cảm nhận
trực tiếp bằng nhiều giác quan đến cảm nhận bằng lí trí, bằng sự trải nghiệm của cuộc đời của
một người trong buổi giao thời "sang thu". từ chổ "lảng tránh" (hình như thu đã về) đến chưa
thật dứt khoát (vắt nửa mình sang thu) và cuối cùng chấp nhận "sang thu" (hàng cây đứng
tuổi). Mạch cảm xúc vận động của cảnh vật như một cuốn phim trôi chầm chậm, từ đầu đến
kết thúc chỉ có một dấu chấm tạo sự lôi cuốn liền mạch.

GV: SGK, SGV (tham khảo), giáo án, máy chiếu Projector, chân dung nhà thơ, tập thơ
"Từ chiến hào đến thành phố".
HS: SGK, Bài soạn, sưu tầm những bài viết về tác giả Hữu Thỉnh.
C. tiến trình tổ chức các hoạt động dạy-học:
HĐI. Tổ chức ổn định lớp.
HĐII. Bài cũ
Trần Thị Thành – THCS Đức Lâm - Đức Thọ
4
Hướng cảm nhận và soạn giảng bài thơ "Sang thu" của Hữu Thỉnh (Tiết 121- NV 9 tập 2)
HĐ III. Giảng bài mới.
Hoạt động giáo viên Hoạt động Hs Nội dung chính
HĐ1: Giới thiệu bài. Gợi dẫn từ
những bài thơ viết về mùa thu.
(Y/c HS kể tên một số bài của các
tác giả viết về mùa thu)
 GV dẫn: Thơ hay tả về mùa
thu có nhiều, thơ tả mùa hạ ít
hơn. Thơ tả giao mùa hạ - thu lại
càng ít. Vì thế "Sang thu" của
Hữu Thỉnh đã được đông đảo bạn
đọc mến mộ. Từ mùa hạ chuyển
sang mùa thu, thiên nhiên ở miền
Bắc vào thu được cảm nhận như
thế nào qua "sang thu"?
- Trả lời
- Lắng nghe và
tiếp cận bài thơ ở
SGK.
Tiết 121: Sang thu
HĐ2: Hướng dẫn HS tìm hiểu

hào đến thành phố".
HĐ3: Hướng dẫn HS đọc bài
thơ giọng nhẹ, nhịp chậm,
khoan thai, trầm lắng và thoáng
suy tư.
GV đọc một lần-> Gọi HS đọc
lại.
1 HS đọc bài thơ
-> Nhận xét - HS
khác đọc.
3. Đọc văn bản:
HĐ 4: Hướng dẫn HS tìm hiểu
về bài thơ.
II. Đọc - Hiểu văn bản.
1. Tìm hiểu chung:
Trần Thị Thành – THCS Đức Lâm - Đức Thọ
5
Hướng cảm nhận và soạn giảng bài thơ "Sang thu" của Hữu Thỉnh (Tiết 121- NV 9 tập 2)
Hoạt động giáo viên Hoạt động Hs Nội dung chính
Bài thơ được viết theo thể loại
nào?
Phương thức biểu đạt chính
của bài thơ là gì?
Bài thơ có thể chia làm mấy
đoạn? Mỗi đoạn thể hiện cảm xúc
gì?
 Thống nhất ý kiến sau khi HS
trả lời.
- Phát hiện, trả
lời.

sương, giống như con người,
sương đang có ý chậm lại, giăng
mắc, nhẹ nhàng nơi đầu thôn ngõ
xóm.
Từ "bổng" ở câu đầu, từ "hình
như" ở câu cuối gợi suy nghĩ gì
về tâm thế của nhà thơ?
 Chốt ý và bình luận ngắn: Thu
đã đến nhưng chưa hẳn đến.
Điều đó được nhà thơ cảm nhận
bằng các giác quan. "Bổng"
không chỉ là sự ngỡ ngàng mà ta
còn cảm thấy cái khẽ giật mình
"Hình như": Không phải để hỏi
mà để xác nhận cảm xúc dẫu vẫn
chưa tin hẳn. Phút giao mùa của
tự nhiên ấy nhìn thấy rồi, cảm
- Suy nghĩ, trả lời
-> Nhận xét, bổ
sung.
- Suy nghĩ, trả lời
-> Bổ sung.
- Trao đổi, trả lời
-> Nhận xét, bổ
sung.
2. Tìm hiểu chi tiết:
a. Tín hiệu báo thu về:
- Hương ổi - phả
- Gió se
- Sương - chùng chình

thế nào?
Qua đó em hiểu gì về cảm xúc
của nhà thơ?
 Chốt ý và bình giảng bổ sung:
Sang thu âm thầm nhưng nhà thơ
lại cảm thấy sự khẩn trương tron
mạch vận động - thể hiện rõ nét
trong hình ảnh "đám mây". Đó là
một hình ảnh đầy sáng tạo, tài
tình, thể hiện cảm nhận vô cùng
tinh tế bằng cả tâm hồn của nhà
thơ. Đám mây mùa hạ như một
sợi dây ảo nối hai bờ thời gian
bằng vẽ đẹp mềm mại trữ tình.
Em có nhận xét gì về không
gian được miêu tả ở đây?
 Bài tập nhanh: Hãy liên hệ với
các tác phẩm đã học trong
chương trình Ngữ văn 7, câu thơ
nào cũng có sự liên tưởng thi vị,
độc đáo và tạo bạo như hình ảnh
trong câu thơ: "Có đám mây mùa
hạ, vắt nửa mình sang thu"
 Đáp án: Câu thơ: "Nghi thị
ngân hà lạc cữu thiên" (Vọng Lư
- 1 HS đọc
- Phát hiện, suy
nghĩ -> Trả lời,
bổ sung.
- Suy nghĩ, phát

7
Hướng cảm nhận và soạn giảng bài thơ "Sang thu" của Hữu Thỉnh (Tiết 121- NV 9 tập 2)
Hoạt động giáo viên Hoạt động Hs Nội dung chính
sơn bộc bố, Lý Bạch): Nghĩa là:
Sông ngân rơi tự chín tầng mây.
- Y/c 1 HS đọc lại khổ thơ cuối.
 Từ cuối hạ sang đầu thu tác
giả còn cảm thấy những biến đổi
nào của tạo vật?
 Chốt ý: Vẫn là nắng, mưa,
sấm, những thi liệu đặc trưng
của mùa hạ nhưng với mức độ
giảm dần sụ phân hoá giữa hai
mùa là đường ranh giới hết sức
mong manh. Với những từ và
cụm từ "vẫn còn", "đã vơi dần",
"cũng bớt" thi sĩ như đo đếm
được độ đậm nhạt của nắng, khối
lượng của mưa thu, cường độ của
sấm
 Em hiểu như thế nào về hai
câu thơ: Sấm cũng bớt bất ngờ
Trên hàng cây đứng tuổi ?
 GV cốt lại bằng cách: Chiếu
cho HS xem đoạn phim nhà thơ
Hữu Thỉnh nói về bài thơ ( )
 Nhấn mạnh: Như vậy chúng ta
thấy đó chính là lời gửi của thi sĩ
về những suy ngẫm về cuộc đời
củ một con người từng trải. Khi

1. Nghệ thuật.
- Hình ảnh giàu sức biểu cảm, gợi
suy tưởng.
- Biện pháp tu từ, ẩn dụ, nhân hoá,
đối.
- Sử dụng từ ngữ giàu sức gợi
hình (các từ láy)
2. Nội dung.
Trần Thị Thành – THCS Đức Lâm - Đức Thọ
8
Hướng cảm nhận và soạn giảng bài thơ "Sang thu" của Hữu Thỉnh (Tiết 121- NV 9 tập 2)
Hoạt động giáo viên Hoạt động Hs Nội dung chính
nhiên, đất nước, con người trong
thời điểm từ hạ sang thu?
 Bổ sung và chốt ý
Nêu -> Nhận xét
-> Bổ sung
- Cảm nhận tinh tế trước thiên
nhiên ở thời điểm giao mùa.
- Thiết tha trân trọng vẽ đẹp của
quê hương xứ sở.
- Suy ngẫm sâu lắng về con người
và cuộc đời.
HĐ 6. Hướng dẫn HS cũng cố -
luyện tập.
- Y/c HS làm bài tập luyện tập ở
SGK Tr72.
- Trao đổi theo
bàn -> đại diện
trình bày -> nhận

Trần Thị Thành – THCS Đức Lâm - Đức Thọ
9
Hướng cảm nhận và soạn giảng bài thơ "Sang thu" của Hữu Thỉnh (Tiết 121- NV 9 tập 2)
Những điều cá nhân tôi cảm nhận, suy nghĩ có thể chưa thật đầy đủ và sâu sắc, nhưng nó
lại được cất lên từ đáy lòng và khả năng, lương tâm nghề nghiệp của bản thân. Mong được sự
góp ý chân thành của bạn bè đồng nghiệp.
E. tài liệu tham khảo
1. SGK và SGV Ngữ văn 9 tập 2
2. Sách Bồi dưỡng thường xuyên chu kỳ 3 môn Ngữ văn 2004 - 2007.
3. Một số vấn đề về đổi mới phương pháp dạy học ở trường THCS môn Ngữ văn
4. Một số tài liệu, bài viết về bài thơ "sang thu" của Hữu Thỉnh.
Trần Thị Thành – THCS Đức Lâm - Đức Thọ
10