Đại học quốc gia Hà Nội
Trường đại học khoa học xã hội và nhân văn
************
Vũ Phương Thảo Đặc điểm văn xuôi Y Ban

Luận văn thạc sỹ khoa học văn học
Hà Nội – 2009

Đại học quốc gia Hà Nội
Trường đại học khoa học xã hội và nhân văn


1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
1.1 Sau năm 1975 đặc biệt là từ thời kỳ đổi mới nền văn học nƣớc nhà có nhiều
biến chuyển và khởi sắc. Góp phần vào những chuyển biến và những khởi sắc ấy là
sáng tác của đông đảo các cây bút nữ vừa trẻ về tuổi đời, vừa giàu nội lực sáng tạo.
Đây là thời kỳ mà ngƣời ta thƣờng gọi là thời kỳ “văn học đang mang gƣơng mặt
nữ”. Y Ban là một trong những gƣơng mặt nổi bật ấy. Cùng với Nguyễn Thị Thu
Huệ, Phan Thị Vàng Anh, Võ Thị Hảo, Lý Lan, chị là ngƣời có nhiều đóng góp
trong việc tạo nên những dấu ấn của đời sống văn học đƣơng đại.
1.2 Gƣơng mặt của Y Ban đƣợc nhiều ngƣời biết đến trƣớc hết bởi chị có
những tác phẩm đƣợc giải thƣởng cao: Bức thư gửi mẹ Âu Cơ và Chuyện một
người đàn bà - Giải nhất cuộc thi truyện ngắn của tạp chí Văn nghệ quân đội
(1989-1990), tập truyện ngắn: Người đàn bà có ma lực - Giải nhì cuộc thi viết về
Hà Nội của Nhà xuất bản Hà Nội - 1993. Những bƣớc khởi đầu khá suôn sẻ đó đã
giúp Y Ban tự tin hơn trên hành trình sáng tạo của mình.
1.3 Sau những đăng quang kể trên chị không hề ngừng nghỉ mà vẫn liên tục
sáng tác với nhiều tâm huyết và niềm đam mê. Gắn bó với nghề văn đã gần hai
mƣơi năm, đến nay Y Ban đã là tác giả của mƣời một tác phẩm thuộc các thể loại:
truyện ngắn, truyện vừa và tiểu thuyết. Nhiều cuốn sách của chị khi ra đời đã thu
hút đƣợc sự quan tâm của độc giả và giới phê bình, kích thích đƣợc cảm hứng
tranh luận trên văn đàn. Đã có không ít những cuộc phỏng vấn, những bài viết trên
các báo, tạp chí, không ít những cuộc trao đổi trên các diễn đàn bàn về tác phẩm
của Y Ban, trong đó có cả những trang diễn đàn đăng tải trên mạng Internet của
ngƣời Việt ở nƣớc ngoài.
1.4 Nhƣ đã nói ở trên, tác phẩm của Y Ban đƣợc bạn đọc và giới phê bình
quan tâm, song sự quan tâm ấy mới chỉ nằm ở phạm vi những bài viết, những bài
phỏng vấn nằm rải rác trên các báo hoặc các tạp chí. Ngoài ra cũng đã có một số

2
luận văn nghiên cứu về sáng tác của chị nhƣng lại là kết hợp nghiên cứu với sáng

khen từ tác giả: “Y Ban quan tâm đến yếu tố thời gian nghệ thuật nên truyện của
chị đậm chất chiêm nghiệm, triết lý”.
Báo Văn nghệ số 25/2003, đăng bài Y Ban và những thân phận đàn bà của
Xuân Cang. Tác giả đã phân tích và lý giải về cách xây dựng nhân vật nữ của Y
Ban. Ông đánh giá: “Y Ban là một ngƣời phụ nữ viết văn đầy nhậy cảm và chị cảm
nhận đƣợc những biến thái tinh vi trong tâm hồn con ngƣời”.
Gần đây nhất là bài viết của Lê Thị Hƣơng Thủy với tựa đề Đọc truyện ngắn
Y Ban, ngƣời viết đã có những khái quát cơ bản về đặc điểm trong những tác phẩm
thuộc “thể loại nhỏ” của Y Ban trên nhiều khía cạnh: đó là “sự trở đi trở lại của
những nhân vật nữ”, là “xu hƣớng khai thác những xung đột bên trong”, là những
không gian sáng trong tác phẩm… Nhận định một cách chung nhất tác giả viết:
“Đọc truyện ngắn Y Ban ngƣời đọc nhƣ bị ám ảnh không dứt về những thân phận,
những cuộc đời qua từng câu chuyện kể. Những câu chuyện có lúc tƣởng nhƣ
không đầu không cuối nhƣng lại có sức neo giữ trong tâm trí ngƣời đọc. Tựa vào
cảm giác, tâm trạng… ngòi bút của Y Ban đã khơi sâu vào mạch nguồn cảm xúc,
vào thế giới tâm linh của con ngƣời để rồi lại đem đến cho ngƣời đọc những cảm
nhận, những nỗi niềm trƣớc từng cảnh ngộ” [33]
Báo cáo kết quả cuộc thi văn xuôi về đề tài Hà Nội, giám đốc nhà xuất bản
Hoàng Ngọc Hà đánh giá cao tác phẩm của chị: “Y Ban (giải B) lại có một lối kể
chuyện thật thản nhiên, không bình phẩm mà dẫn ngƣời đọc vào những suy tƣ và
tự xem lại cách sống của mình” [11]
Tại hội thảo khoa học Mười truyện ngắn hay báo Văn nghệ 1998 do trƣờng
Đại học Hồng Đức tổ chức, truyện ngắn Sau chớp là dông bão của Y Ban đƣợc
nhiều nhà giáo và sinh viên quan tâm đƣa ra ý kiến đánh giá, trong đó giảng viên
Vũ Thị Oanh đã có những nhận định không chỉ dành riêng cho một tác phẩm mà là
cái nhìn rộng hơn về sáng tác của Y Ban: “Sáng tác của Y Ban không đặt ra những
vấn đề to tát, cũng không đại ngôn mà thƣờng chỉ là những điều mắt nhìn và trái
tim suy nghĩ nhƣng thƣờng để lại những ám ảnh có lúc xa xót nhƣ những nhát cứa,

4

5
thấy thế tục hỗn mang và khủng khiếp nhƣng đâu đó vẫn còn lại những giá trị nhân
bản không thể phủ nhận”. Cuối bài viết, tác giả chiêm nghiệm cùng Y Ban: Trong
Cẩm cù “Cái thanh luôn bị cái tục lấn áp thậm chí đánh bạt. Vấn đề ở đây chính là
cái nhìn trào lộng trƣớc sự lấn áp của cái tục (…). Đọc Cẩm cù chúng ta buộc phải
ghi nhận tinh thần lạc quan và hƣớng thiện ẩn sau từng trang viết. Có lẽ với Y Ban,
khi ý thức đƣợc về sự phàm tục cũng là lúc con ngƣời đặt đƣợc một bƣớc chân
chắc nịch trên con đƣờng chế ngự nó, ít ra là sự phàm tục của bản thân mình”[63].
Trên trang www.phunucali.com một trang tạp chí của ngƣời Việt Nam ở nƣớc
ngoài có đƣa bài viết khá công phu về Tình dục và văn chương nữ giới trong nước
- Nguyễn Mạnh Trinh. Bài viết thể hiện một cái nhìn khá cởi mở về vấn đề tình
dục trong văn chƣơng. Nguyễn Mạnh Trinh đã tìm hiểu tƣơng đối kỹ lƣỡng về
phản ứng của dƣ luận trong nƣớc đối với một số tác phẩm mang yếu tố sex mà tác
giả là các nhà văn nữ: Bóng đè (Đỗ Hoàng Diệu), Cánh đồng bất tận (Nguyễn
Ngọc Tƣ), Tre rừng (Năm con Ngựa Trời), I am đàn bà (Y Ban). Mở đầu cho việc
cảm nhận tác phẩm của Y Ban, ông giới thiệu: “Năm 2006 cuốn sách I am đàn bà
của Y Ban là một hiện tƣợng của văn học trong nƣớc. Truyện của Y Ban cũng đậm
đặc dâm tính và chân dung của một ngƣời đàn bà đƣợc phác họa để mô tả bằng
những nét đen tràn ứ cảm giác”. Sau những đoạn phân tích về cuộc đời nhân vật,
ông kết thúc bằng một nhận xét đầy sự chia sẻ: “Ngƣời đàn bà - nhân vật của Y
Ban, dù là Cái Tý, cái Thanh, Thị… của giới nghèo khổ cùng đinh, hay Tự của giới
có học đều giống nhau, đều có cái ham muốn tự nhiên của con ngƣời và lúc nào
cũng lửng lơ, phân đôi giữa cái muốn và cái ngăn cấm. Để rồi những chọn lựa chỉ
là bất đắc dĩ của một tâm trạng rất đàn bà…”.
Trong bài viết Đọc sách I am đàn bà, tác giả Phạm Hồ Thu đã có một khái quát
cho toàn tập truyện: “… Mỗi truyện là một câu chuyện thú vị hoặc là nói về vẻ đẹp
đàn bà, hoặc là nói về nỗi đau đớn đàn bà (…), làm nên cả một tứ lớn cho tập sách.
Đó là bài ca bi lụy và ngạo nghễ về thế giới đàn bà trong nỗi khát vọng đi tìm một
xã hội hoàn hảo hơn để mỗi ngƣời đàn bà đều xứng đáng là ngƣời của phái đẹp”[65]



7
trong văn Y Ban nói riêng không có gì xấu”, nhƣng anh kết luận: “Tôi có cảm giác
rằng đây cũng chỉ là một phong trào giống nhƣ bao phong trào khác đang diễn ra
trong xã hội Việt Nam chứ nó không phải là một hiện tƣợng mới (tự thân tác giả
thấy nhu cầu, cảm hứng sáng tác), nói trắng ra là ăn theo” [50].
Cũng trên diễn đàn này, thống kê cho thấy có tới hơn hai mƣơi bài viết của
các thành viên trao đổi xung quanh chủ đề Yếu tố tình dục trong văn Y Ban từ góc
nhìn văn hóa. Đa số các ý kiến đều đánh giá cao tác phẩm có chứa sex của Y Ban
trong đó có nhiều bài viết sắc sảo, thú vị tỏ ra ngƣời viết là độc giả có trình độ. Xin
đƣợc trích dẫn một vài đoạn trong những bài đó để chứng minh:
Mỹ Linh: “Yếu tố tình dục, những câu chuyện tình dục nhƣ Y Ban miêu tả cũng
có thể hiện hữu trong mỗi ngƣời, chỉ có điều lâu nay phủ lên mình bộ mặt đạo đức giả
nên cho rằng nó xấu, hoặc lâu nay không quen nói ra. Cái lâu nay chỉ nói riêng thì nay
có ngƣời nói toang toang ra cho mọi ngƣời cùng nghe. Cái lâu nay chỉ nói trong nhà
thì nay có ngƣời nói giữa thanh thiên bạch nhật… có thể nói rằng không có ít ngƣời
ngày ngày chờ post lên để vào xem đoạn tiếp theo, rồi vợ chồng cùng bàn tán với
nhau, nhƣng ngày hôm sau trƣớc mặt bàn dân thiên hạ vẫn tỉnh queo mà chê bai, mà
“eo ôi khiếp” (…) Nếu không chứng minh đƣợc nó là xấu thì ta nên chứng minh nó
có giá trị nhƣ thế nào? … có giá trị là có văn hóa” [50].
Ngọc Diệp: “Nhân vật của Y Ban, văn của Y Ban vẫn rất Nữ tính và đằng sau
tất cả có lòng yêu thƣơng con ngƣời, ao ƣớc vƣơn tới những cảm xúc xứng đáng
với con ngƣời” [50].
Đó là những nhận định chung về tập truyện I am đàn bà. Còn nói riêng về tác
phẩm Tự trong tập truyện này cũng có những nhận định rất sắc sảo: “Tự đã tạo
đƣợc một cái nhìn trực diện vào chủ đề tình dục, đặc biệt hơn là tình dục với phụ
nữ… Tình dục ở Tự tuy có phần bản năng nhƣng không phản cảm vì phần lớn tác
giả đã chăm chút nó bằng những từ ngữ thanh hơn và quan trọng là bà đã không
tách rời nhu cầu tình dục của nhân vật với nhu cầu tình yêu, hƣớng suy nghĩ của
độc giả đến phần người của nhân vật”. “Riêng ở mảng văn viết về tình dục này…

cuốn hút”.

9
Nguyễn Thị Thu Hà - K8 lại băn khoăn về những thân phận đàn bà của Y
Ban: “Nhà văn Y Ban viết nhiều về phụ nữ nhƣng sao đến Xuân Từ Chiều vẫn còn
cái đau đáu khôn nguôi về những số kiếp con ngƣời. Đến bao giờ họ mới thoát
khỏi cái bể khổ ấy? Đến bao giờ mới không còn những tiếng kêu đau đớn của
ngƣời phụ nữ” [56]
Xuân Từ Chiều - chua xót vì nỗi con người là tên bài viết của Trần Thanh Hà
đƣợc đẩy trên trang báo www.antd.vn, tác giả không đi sâu vào phân tích tác phẩm
mà có tính chất tóm tắt nội dung và nhận diện lối viết mới mẻ của Y Ban: “Nhà
văn Y Ban vốn chuyên viết về đàn bà, lần này chọn một cách viết rất đàn bà, là lối
kể chuyện vô cùng ngồi lê đôi mách. Chính bởi cách viết này, mà tất cả những câu
chuyện to nhỏ trong đời sống của ngƣời đàn bà… đều đƣợc chuyển tải một cách tự
nhiên, nhuần nhuyễn… Mới đọc tƣởng đây chỉ là chuyện ngồi lê đôi mách của đàn
bà, nhƣng càng đọc càng thấy chua xót vì nỗi đàn bà, nỗi con ngƣời trong thời
đoạn chúng ta”.
Cũng trên tinh thần của những bài viết trên, Nguyễn Đức Dƣơng cũng bị lay
động và day dứt bởi “những chuyện rất đời” của Xuân Từ Chiều “Cũng ám ảnh và
dữ dội không kém I am đàn bà , Xuân Từ Chiều là câu chuyện về cuộc đời của
những ngƣời phụ nữ mà chúng ta có thể dễ dàng bắt gặp khuôn mẫu trong xã hội…
hãy đọc tác phẩm để thấy đƣợc một phần của mình trong đó” [48]
Mở đầu cho bài phỏng vấn của mình với nhà văn Y Ban, nhà báo Hà Linh
cũng có những cảm nhận riêng của mình về những tác phẩm: “Vẫn viết về phụ nữ,
cuốn tiểu thuyết mới của Y Ban là câu chuyện về ba ngƣời đàn bà bị tạo hóa trêu
ngƣơi. Tác phẩm mở ra không gian của một cái chợ đời, nơi nhân vật buôn chuyện
buồn số phận, những mong mua lấy chút nhân tình” [61].
Bài viết Xuân Từ Chiều - một lát cắt mới về cuộc sống người phụ nữ của
Minh Văn Chất cũng là lời giới thiệu về nội dung của cuốn sách kèm theo những
cảm nhận rất riêng: “Đọc Xuân Từ Chiều độc giả dƣờng nhƣ nín thở, hồi hộp lo

4. Cuộc phiêu lưu trên dòng nước lũ (Truyện viết cho thiếu nhi - NXB Kim
Đồng - 2000)

11
5. Miếu hoang (NXB Thanh Niên - 2000)
6. Cẩm Cù (NXB Hà Nội - 2001)
7. Cưới chợ (NXB Thanh Niên - 2004)
8. I am đàn bà (NXB Phụ nữ - 2006)
* Một truyện vừa: Thần cây đa và tôi (NXB Hội nhà văn - 2005)
* Hai tiểu thuyết:
1. Đàn bà xấu thì không có quà (NXB Hội nhà văn - 2004)
2. Xuân Từ Chiều (NXB Phụ nữ - 2008)

4. ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN
Tìm hiểu những đặc điểm nổi bật trong sáng tác của Y Ban trên cả phƣơng
diện nội dung và nghệ thuật
Bƣớc đầu ghi nhận thành tựu và những đóng góp của nhà văn Y Ban đối với
văn xuôi Việt Nam đƣơng đại.

5. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Trong quá trình thực hiện đề tài chúng tôi thực hiện những phƣơng pháp
nghiên cứu chủ yếu sau:
5.1. Phƣơng pháp thống kê, phân loại:
Với một số lƣợng tác phẩm khá lớn phƣơng pháp này sẽ giúp chúng tôi trong
quá trình khảo sát, phân loại các đặc điểm nổi bật về nội dung, các kiểu dạng nhân
vật, và một số phƣơng thức biểu hiện nghệ thuật trong sáng tác Y Ban.
5.2. Phƣơng pháp so sánh đối chiếu:
Tiến hành so sánh tác phẩm của Y Ban với sáng tác của một số nhà văn khác
để thấy những điểm khác biệt và đặc trƣng trong sáng tác của Y Ban.
5.3. Phƣơng pháp phân tích tổng hợp:

PHẦN NỘI DUNG

CHƢƠNG 1: SÁNG TÁC CỦA Y BAN TRONG DÕNG CHẢY
CHUNG CỦA VĂN XUÔI NỮ THỜI KỲ ĐỔI MỚI
1.1. VĂN XUÔI NỮ THỜI KỲ ĐỔI MỚI
Đại hội VI năm 1986 là một sự kiện đánh dấu những thay đổi lớn lao trong
đời sống xã hội của đất nƣớc. Từ đó đến nay đã hơn 20 năm, nhiều ngƣời trong số
chúng ta đôi khi nhìn lại cũng không thể ngờ rằng một đất nƣớc nhiều thƣơng đau
sau hàng mấy mƣơi năm chiến tranh lại có thể gƣợng dậy và lớn lên nhanh chóng
đến vậy. Văn học là một trong những hình thái ý thức xã hội bị cuốn vào cái quỹ
đạo đang ngày một gia tăng về tốc độ kia. Song điều khác biệt là văn học thay đổi
trƣớc hết là để làm tròn trách nhiệm của một cuốn nhật ký lớn đối với thời đại,
nhƣng văn học thay đổi cũng là để phản ánh sự đổi thay của chính nó.
Mƣời năm đầu đổi mới, văn đàn đã chứng kiến sự đƣợc mùa của truyện ngắn
sau một thời gian dài bị ngƣng trệ. Trong đó ngƣời ta nói nhiều đến sự đóng góp
của những cây bút nữ, sự bứt lên của phái đẹp, tới một nền văn học “mang gƣơng
mặt nữ”. Và trong mƣời năm tiếp theo, chúng ta lại có đủ thời gian để kiểm
nghiệm sự sung sức và bền bỉ trong sáng tạo nghệ thuật của đội ngũ những cây bút
đã đem lại cho văn chƣơng cái chất dịu dàng khoan hậu.
Không phải ngẫu nhiên mà giai đoạn này có rất nhiều bài phỏng vấn, những
bài đánh giá, bình luận về các cây bút nữ (Văn xuôi phái đẹp - Bích Thu; Khi
người ta trẻ I, Khi người ta trẻ II - Bùi Việt Thắng; Các cây bút trẻ đối thoại cùng
trang viết - những cuộc đời không yên ả - Kỳ Phong; Suy nghĩ về đặc điểm của nữ
văn sỹ - Phƣơng Lựu; Điểm qua sự vận động của truyện ngắn các cây bút nữ - Lê
Thị Hƣơng Thủy; Thành tựu và đội ngũ các nhà văn nữ Việt Nam - Nguyễn Thị
Nhƣ Trang; Truyện ngắn nữ và xu hướng tự nghiệm - Hoàng Thị Hồng Hà; Văn
chương nữ giới - một cách thể hiện ở đời - Huỳnh Nhƣ Phƣơng…), đó là còn chƣa
kể đến những bài viết riêng về một tác giả. Sự sôi nổi trong địa hạt phê bình chứng

14

15
ngôi”), họ tự tin, đầy lòng nhiệt huyết và say mê với nghề. Những Phạm Thị Minh
Thƣ, Trầm Hƣơng, Dạ Ngân, Võ Thị Hảo, Lý Lan, Phạm Thị Hoài; Những Y Ban,
Nguyễn Thị Thu Huệ, Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Thị Ấm, Nguyễn Thị Châu
Giang … và gần đây hơn là Nguyễn Ngọc Tƣ, Đỗ Bích Thúy đều là những gƣơng
mặt đã trở nên quen thuộc với bạn đọc. Vừa là đội ngũ kế cận, vừa là đội ngũ bổ
sung, họ đã làm cho thế hệ đàn chị của mình “yên tâm” hơn bằng sự sắc sảo, bằng
khả năng sáng tạo của chính họ. Điểm lại hơn hai thập kỷ đã qua thì ngôi vị quán
quân trong các cuộc thi truyện ngắn, tiểu thuyết do tạp chí Văn nghệ quân đội tổ
chức, đa số thuộc về các cây bút nữ. 1989 - 1990: là Y Ban với Bức thư gửi mẹ Âu
Cơ và Chuyện một người đàn bà. 1992 - 1994: là Nguyễn Thị Thu Huệ với Hậu
thiên đường và Mùa đông ấm áp. 1995 - 1996: giải nhất thuộc về Trần Thanh Hà
với chùm 3 truyện ngắn: Miền cỏ hoang, Bà Thỏm, Sông có dài. 1998 - 1999: Kết
thúc cuộc thi sáng tác văn học Hướng tới giao thừa thiên nhiên kỷ, tạp chí Văn
nghệ quân đội lại trao giải nhất cho nhà văn nữ Đỗ Bích Thúy với chùm truyện:
Đêm cá nổi, Ngải đắng ở trên núi, Sau những mùa trăng. Gần đây hơn, tập Gió
mưa gửi lại của Thùy Linh cũng đƣợc nhận giải nhất cuộc thi truyện ngắn 2001-
2002 của tạp chí Văn nghệ quân đội.
Giải thƣởng trong các cuộc thi truyện ngắn do các báo khác tổ chức cũng đƣợc
trao cho không ít những gƣơng mặt nữ: Nguyễn Thị Minh Dậu - Giải thƣởng cuộc thi
Báo văn nghệ - 1991; Dƣơng Nữ Khánh Thƣơng, Viên Lan Anh, Đào Phong Lan
cũng đã đạt giải trong các cuộc thi truyện ngắn 1996-1997 của báo Văn nghệ trẻ.
Nguyễn Ngọc Tƣ giải nhất cuộc thi Văn học tuổi 20 (lần II) do Nhà Xuất Bản Trẻ,
Hội nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh và Báo Tuổi trẻ phối hợp tổ chức. Gần đây,
2006 -2007 Báo Văn nghệ đã tổ chức cuộc thi truyện ngắn lần thứ 13 và giải nhất lại
đƣợc trao cho tác phẩm Thung Lam của tác giả nữ không chuyên Hồ Thị Ngọc Hoài.
Sau những giải thƣởng, các chị vẫn viết - viết bởi ham thích đƣợc viết, viết
nhƣ một nhu cầu cần phải viết. Vì lẽ đó mà tên tuổi của các chị đƣợc biết đến
không chỉ trong những lần xƣớng danh của lễ trao giải mà còn đƣợc khắc sâu hơn
trong lòng ngƣời đọc bởi nhiều tác phẩm ra đời sau đó. Kể cả những cây bút đã và

những niềm tin hi vọng, những đớn đau tủi hờn của bản thân cũng nhƣ của đồng
loại đều đƣợc trải ra dƣời ngòi bút của chính họ - âu cũng là một điều đặc biệt mới
mẻ song cũng thật đáng mừng. “Dẫu là than vãn hay phẫn nộ họ cũng đều có lý do

17
đáng chú ý… từ lâu họ đã là đa số thầm lặng, cho nên khi họ cất tiếng nói tức là có
những thôi thúc rất mạnh để vƣợt qua sự e dè” [22]
Sự kiện các nhà văn nữ lên ngôi tƣơng đối phức tạp và đƣợc cắt nghĩa bởi hai
lý do: Thứ nhất là do cơ chế đổi mới của đất nƣớc năm 1986. Đây là điều kiện sáng
tác thuận lợi cho tất cả các nhà văn nói chung trong cả nƣớc và các nhà văn nữ nói
riêng. Sự cơi nới về đề tài và dỡ bỏ một số quan niệm áp đặt cho văn chƣơng đã
kích thích sự sáng tạo của nhà văn. Họ có điều kiện để thâm nhập vào mọi ngõ
ngách của đời sống xã hội cũng nhƣ đời sống tinh thần của con ngƣời, thậm chí
những vùng đất cấm kị mà một thời văn học phải né tránh thì nay lại càng thu hút
ngòi bút của họ. Bối cảnh xã hội mới cũng mở rộng việc giao lƣu với văn hóa thế
giới thông qua một số lƣợng lớn sách dịch. Tầm nhìn xa hơn, rộng hơn về văn hóa
các nƣớc cũng thúc đẩy những tìm tòi nghệ thuật của nhà văn. Nguyên nhân thứ
hai là do thiên hƣớng nghệ thuật của giới tính: “nhà tâm lý học thụy sĩ Karl
Gustave Jung cho rằng: xét từ tố chất tâm lý thì nữ giới thuộc loại hình tình cảm…
mang những đặc điểm rõ ràng hơn là tƣ duy”, “một số nhà giải phẫu học cũng đã
chứng thực nữ giới thƣờng tƣ duy thiên về bán cầu não trái tức là bộ phận nặng về
tình cảm tƣởng tƣợng, hồi tƣởng… nhiều nhà tâm lý học khác khẳng định nữ giới
rất nhạy cảm, dễ xúc động” [17], do đó họ có thể viết sâu về những vấn đề của giới
mình, đi sâu vào thế giới tâm hồn bí ẩn của ngƣời phụ nữ. Đối với việc sáng tác
văn học, ngoài sự đa cảm - yếu tố đƣợc coi là mảnh đất tốt cho sự nảy mầm tài
năng của chính họ, nữ giới còn có lợi thế ở tài quan sát tinh tế và năng lực ngôn
ngữ. Trên nền chung thì nhƣ thế, còn đi vào tình hình cụ thể của văn học nữ nƣớc
ta những năm gần đây, nhà nghiên cứu Vƣơng Trí Nhàn cũng có những nhận đinh
rất sát sao: “Hình nhƣ do sự nhảy cảm riêng của mình, phụ nữ bắt mạch với thời
đại nhanh hơn nam giới. Họ luôn gần với cái lỉnh kỉnh dở dang của đời sống. Mặt

Chúng ta biết đến: Chiếc lá xanh hạnh phúc, Những kẻ ra đi - Nguyễn Thị Ấm,
Vĩnh biệt giấc mơ - Võ Thị Xuân Hà, Cát đợi, Tình yêu ơi ở đâu - Nguyễn Thị Thu
Huệ, Và anh một phần ba cuộc đời, Thiên đường và địa ngục - Y Ban, Si tình -
Phan Thị Vàng Anh… Ái tình là lĩnh vực mãnh liệt nhất đối với con ngƣời. Với
ngƣời phụ nữ, tình yêu mang lại cho họ “vị đắng” nhiều hơn những ngọt ngào. Vì
thế họ luôn có dự cảm mong manh về hạnh phúc. Họ viết nhiều về tình yêu, nhƣng

19
cũng nhiều tình yêu dang dở, tan vỡ. Đó là lý do vì sao “truyện ngắn nào cũng
chan chứa hoài niệm và mơ ƣớc về một tình yêu, một hạnh phúc đích thực, khó
nắm giữ, mong manh dễ bị thời gian khỏa lấp” [26]
Một đặc điểm nữa cũng rất dễ nhận thấy trong sáng tác của những cây bút nữ,
đó là họ hay viết về kí ức, kể cả cách đây hơn hai chục năm, khi họ mới xuất hiện
trên văn đàn - khi ấy họ còn trẻ nhƣng những trang văn vẫn đầy ắp những kí ức.
Đó là Chuyện buồn tuổi 18 - Nguyễn Thị Minh Hoa, là Chiếc bình đựng kí ức -
Dƣơng Nữ Khánh Thƣơng, là Cau non - Nguyễn Thị Phƣớc, Những miền rừng -
Trần Thanh Hà, là Vùng sáng kí ức - Y Ban… Ký ức của họ có kỉ niệm thời thơ ấu
với những trò nghịch dại, có khoảng trống nhớ nhung về những ngƣời thân yêu, và
có cả miền kí ức về một vùng đất quê hƣơng gắn bó… Nhƣng thẳm sâu và da diết
nhất vẫn là kí ức của tình yêu. Tình yêu đến mang theo những khoảnh khắc đẹp đẽ,
rồi ra đi để lại những vết thƣơng suốt cuộc đời không lành nổi. Tất cả - cả hạnh
phúc và đớn đau đều đƣợc “gói ghém” cẩn thận và cất vào một nơi bí mật nhất
trong tâm hồn - đó là cách mà những ngƣời phụ nữ vẫn làm để có thể cân bằng
cuộc sống của chính họ. Khơi ra nguồn kí ức này, những nhà văn nữ của chúng ta
không chỉ thể hiện những trải nghiệm và nghiền ngẫm về cuộc đời, họ còn thể hiện
sự dũng cảm khi đi vào hiện thực cao nhất của đời sống tinh thần - “cõi mông lung
vô hạn của tâm linh”.
Nổi bật trong thế giới phong phú của văn xuôi các cây bút nữ là những người
phụ nữ với những thân phận và tính cách cá biệt nhưng lại có chung những
miền khát vọng, ước mơ. Có những ngƣời phụ nữ quyết liệt đầy bản lĩnh dám yêu

mà còn bởi những lúc đằm thắm dịu nhẹ nhƣ Biển ấm. Còn với Võ Thị Hảo những
tâm hồn đau đớn nhƣng trong sáng thánh thiện trong sáng tác của chị lại rất hợp
khi đƣợc tạo nên bởi cái chất ngọt ngào và điệu đàng của Bàn tay lạnh, Hồn trinh
nữ, Tình yêu mây trắng. Riêng Y Ban cái neo giữ ngƣời đọc trong những trang viết
thản nhiên nhƣng giàu chiêm nghiệm là cái giọng đôi khi đay đả chất vấn, khi tâm
tình lắng đọng (Bức thư gửi mẹ Âu Cơ, Ước mơ của chị bán hàng rong), khi châm
biếm mỉa mai, khi lại xót xa thấm thía (Thiên đường và Địa ngục, Làng Cò, Cưới
chợ… ). Trẻ hơn nhƣ Nguyễn Ngọc Tƣ lại làm thức tỉnh bao trái tim ngƣời đọc khi
tạo ra những cú “hẫng” bất ngờ nhƣng vẫn sâu lắng và mƣợt mà trong cái giọng
điệu Nam Bộ thiết tha (Cải ơi, Cánh đồng bất tận…).

21
Tuy nhiên, điểm mạnh bao giờ cũng đi cùng những điểm yếu. Bên cạnh
những ƣu thế nữ giới, họ có những hạn chế so với đòi hỏi của việc tạo ra những
kiệt tác trong văn học. “Phụ nữ đúng là giàu óc tƣởng tƣợng hơn nam giới. Nhƣng
theo các nhà tâm lý học thì giấc mơ của chị em thƣờng là những câu chuyện
thƣờng nhật xảy ra trong cửa nhà… Mặt khác (…) văn học là câu chuyện tình cảm
nhƣng tình cảm sâu sắc thƣờng phải kết hợp với trí tuệ, với lý trí đã chín muồi…
chị em có ƣu thế về tình cảm và ngôn ngữ nhƣng chƣa tìm đƣợc sự cân đối hài hòa
với lý trí, trí tuệ” [17]. Chính vì thế mà Lê Minh Khuê cũng có nhiều trăn trở khi
nhìn nhận về sáng tác của giới mình “Nghĩ về những ngƣời viết cùng giới với mình
tôi thƣờng bị chi phối bởi cảm giác nƣớc đôi. Một mặt nhiều chị em bộc lộ một tài
năng rõ rệt không lèm nhèm, không mờ nhạt. Mặt khác sao vẫn cảm thấy đặt trong
hoàn cảnh chung rồi thì mỗi ngƣời cũng đến thế thôi: Không bao giờ có sự gọi là
đồ sộ, vĩ đại ở những cây bút nữ này cả” [8]. Nhìn lại những sáng tác các nữ nhà
văn của chúng ta hôm nay, thì hạn chế có cả trên phƣơng diện nội dung và trên
phƣơng diện hình thức. Xin đƣợc mƣợn hai lời nhận định của hai nhà phê bình để
nói rõ hơn về vấn đề này: “Đọc những cây bút nữ trẻ thấy thích nhƣng vẫn thấy
thiếu một cái gì đó thật căn cốt, thật dƣ ba - tác phẩm của họ vẫn chƣa dâng hiến
những áng văn hay cho ngƣời đọc. Dƣờng nhƣ họ quan tâm đến chuyện nhiều

có tài, anh đam mê điêu khắc tƣợng. Yêu vợ, yêu con nhƣng anh lại không thể nuôi
sống vợ con. Ra trƣờng chƣa xin đƣợc việc, kinh tế eo hẹp, Y Ban phải phụ mẹ
chồng đi bán gà tần, làm bột sắn. “Gia đình đã có lúc từ tôi vì cho là tôi làm điều
thần kinh không chấp nhận đƣợc, đó là bỏ giảng đƣờng lấy một chỗ ngồi nhếch
nhác ngoài vỉa hè” [44] - chị giãi bày. Cuộc sống khó khăn khiến vợ chồng chị đã
có lúc xô xát. Y Ban tâm sự: “khi đêm xuống con ngủ rồi, tôi mới đƣợc sống với
thế giới riêng của mình thƣơng thân chỉ còn biết khóc. Tôi giải tỏa bằng nƣớc mắt
và luôn tin ngày mai mọi sự sẽ tốt đẹp hơn”. Vốn là ngƣời nhạy cảm nên chị
thƣờng đẩy cảm xúc của mình đến tận cùng đau khổ, kể cả những chuyện nhỏ nhặt,
vớ vẩn. Đó là khi còn trẻ, nhƣng ngoài ba mƣơi tuổi chị nhìn đời sắc sảo hơn và
chấp nhận mọi thứ một cách tƣơng đối. Trƣớc khi là biên tập của báo Giáo dục và
Thời đại, chị đã từng lăn lộn với đủ nghề để nuôi chồng nuôi con, “nuôi cả tƣợng
của chồng” nhƣng may sao chị vẫn không bị mất đi sự lãng mạn và những rung

23
động cần thiết cho tâm hồn. Ngƣợc lại, cuộc sống vất vả, từng trải đã cho chị thêm
những kinh nghiệm và vốn sống - điều mà nhà văn nào cũng cần có.
Tác phẩm đầu tay của chị là tác phẩm đã đƣợc giải nhất cuộc thi truyện ngắn do
tạp chí Văn nghệ quân đội tổ chức (1989 – 1990) - Bức thư gửi mẹ Âu Cơ. Từ thời
điểm đó đến năm 2008, chị đã cho xuất bản một khối lƣợng tác phẩm tƣơng đối lớn với
tám tập truyện ngắn, một truyện vừa và hai tiểu thuyết. Trong suốt thời gian gần hai
mƣơi năm đó, có lúc ngƣời ta thấy chị vắng bóng trên văn đàn, bản thân chị vì nhiều lý
do đã có lúc “nghĩ đến việc gác bút dài dài”. Nhƣng nhƣ chị nói “chƣa đủ gan” và quan
trọng là khó có thể làm mất đi niềm say mê yêu thích đã nuôi dƣỡng từ thuở nhỏ.

1.2.2 Quan điểm sáng tác của Y Ban
Y Ban là một trong những nhà văn nữ luôn có ý thức bộc lộ một cách thẳng
thắn những quan điểm sáng tác của mình
Là nhà văn ai cũng mong có đƣợc những tác phẩm nổi tiếng và lƣu lại với thời
gian. Nhà văn Y Ban cũng vậy song để có đƣợc một tác phẩm hay, chị rất có ý