Sử dụng so sánh đối chiếu trong môn ngữ văn
SỬ DỤNG SO SÁNH ĐỐI CHIẾU TRONG MÔN NGỮ VĂN THCS
A. ĐẶT VẤN ĐỀ
Chương trình sách giáo khoa Ngữ văn cùng với đổi mới phương pháp
dạy học người giáo viên cần nâng cao năng lực thiết kế bài dạy. năng lực tổ
chức các hoạt động của học sinh để học sinh trở thành chủ thể khám phá, nhận
thức, lĩnh hội các đơn vị kiến thức từ đó học sinh có kĩ năng, thái độ trong việc
ứng dụng các kiến thức.
Chúng ta cũng đang đứng trước một thực trạng là số học sinh yêu thích
môn văn không nhiều. Và làm thế nào để các em hứng thú với môn học? Tôi đã
trăn trở để tìm hướng đi cách tiếp cận giúp học sinh tích cực hoá trong hoạt
động khai thác củng cố và khắc sâu kiến thức của bài học. Và tôi đã đưa so
sánh đối chiếu như một phương tiện, một thao tác cần thiết không chỉ khai thác
được cái hay nét độc đáo của từng bài học và còn để củng cố khắc sâu bài học.
Trong quá trình thể nghiệm đưa so sánh đối chiếu vào day học môn ngữ
văn đã rèn cho học sinh có khả năng tự mình suy nghĩ, suy nghĩ nhiều, suy nghĩ
sâu về điều các em muốn viết muốn nói. áp dụng với học sinh của trường lớp
tôi thao tác này giúp tôi thu được những thành công nho nhỏ. Đó cũng là lí do
tôi chọn đề tài này để trao đổi với các đồng nghiệp.
B. NỘI DUNG
1. Cơ sở lí luận của vấn đề
Các thầy cô đứng lớp dễ dàng nhận thấy so sánh đối chiếu được sử dụng
khá rộng rãi và thực sự có hiệu quả.: " Văn học so sánh ngày nay đã vượt quá
giới hạn và tính chất một phương pháp khoa học để trở thành một khuynh
hướng một trào lưu nghiên cứu văn học ở nhiều nước " - Phương pháp dạy học
văn - Phan Trọng Luận .
Việc so sánh đối chiếu trong dạy học ngữ văn dựa vào cơ cấu nội dung
bài học bởi vậy so sánh rất đa dạng nhưng phải đảm bảo các yêu cầu: "so sánh
Lã Thị Hà - Trường THCS Cộng Hiền
1
Sử dụng so sánh đối chiếu trong môn ngữ văn

đề tài nhưng học sinh vẫn hiểu và chấp nhận được là vì việc so sánh đối chiếu
ấy không xa rời chủ đề của văn bản được so sánh.
Trong quá trình khai thác hoặc hướng dẫn cho học sinh chiếm lĩnh tác
phẩm tôi thường dùng các cách so sánh sau:
* So sánh đối tượng phân tích với những tác phẩm cùng đề tài, cùng mô típ
nhưng khác nhau về loại hình. Giảng về thể truyền kì và Chuyện người con
gái Nam Xương có thể so sánh sự khác biệt với loại truyện cổ tích và chuyện cổ
tích vợ chàng Trương. Việc so sánh như vậy càng làm nổi bật chủ đề ý nghĩa
của Chuyện người con gái Nam Xương đang tìm hiểu và càng làm sáng tỏ rõ
nét về đặc thù loại hình, chắc chắn việc so sánh đó là bổ ích,cần thiết. Việc dạy
học ứng dụng công nghệ thông tin đã tạo môi trường trực quan sinh động, thao
tác so sánh đối chiếu trong bài dạy sẽ cuốn hút học sinh hơn nhiều. Với văn bản
Đồng chí của Chính Hữu hay Bài thơ về tiểu đội xe không kính của Phạm Tiến
Duật hay truyện ngắn Những ngôi sao xa xôi của Lê Minh Khuê mà được so
sánh cái hiên thực được nói đến trong văn bản với hiện thực về những anh giải
phóng quân của đầu kháng chiến chống Pháp và hình ảnh những người lính
Trường Sơn của một thời máu lửa (kháng chiến chống Mĩ) thông qua những
thức phim tư liệu, hoặc những bức tranh minh hoạ nghệ thuật có giá trị, thế giới
thẩm mĩ của học sinh không những được phát triển tự nhiên và phong phú mà
bản thân việc khám phá tác phẩm cũng được thuận lợi hơn, sâu sắc hơn.
* So sánh trực tiếp với những sự kiện thực làm cơ sở cho tác phẩm. Có thể
so sánh Từ Hải thực trong lịch sử với Từ Hải trong truyện Kiều của Nguyển
Du. Hồi 14 Quang Trung đại phá quân Thanh với hiện thực lịch sử cuối thế kỉ
18 của xã hội Việt Nam so sánh như vậy giúp học sinh nhận thấy sự sáng tạo
của tác giả khi xây dựng hình tượng nhân vật.
* So sánh nhân vật trong tác phẩm với nguyên mẫu, khi dạy truyện Lục Vân
Tiên có thể so sánh cuộc đời của nhân vật Lục Vân Tiên với cuộc đời của
Nguyễn Đình Chiểu hẳn thấy những nét tương đồng, từ đó hướng học sinh đến
Lã Thị Hà - Trường THCS Cộng Hiền
3

trái ổi chín, từ cái se lạnh của gió heo may đầu mùa, không gian thu cũng bắt
đầu từ ngõ nhỏ của làng quê Việt Nam nhưng khác với cái ngõ nhỏ trong bài
thơ của Nguyễn Khuyến.
* So sánh những yếu trong bản thân tác phẩm khi tìm hiều văn bản Đánh
nhau với cối xay gió - Ngữ Văn 8 Tập 1 để tìm hiểu được tính cách của Giám
mã Xan-chôPan-xa có thể so sánh với hiệp sĩ Đôn Ki-hô-tê như sau:
Hiệp sĩ Đôn Ki-hô-tê Giám mã Xan-chôPan-xa
- Xuất thân: Quý tộc nghèo ở nông
thôn.
- Hình dáng: Trạc 50 tuổi, gầy gò cao
lênh khênh cưỡi một con ngựa còm ,
mình mặc áo giáp đầu đội mũ sắt, vai
vác giáo dài( toàn là những thứ han gỉ
của tổ tiên lão)
- Mục đích : Lão muốn là hiệp sĩ lang
thang để tễu trừ quân gian ác.
- Xuất thân: Nông dân
- Hình dáng : béo lùn
- Mục đích : nhận làm giám mã cho
Đôn Ki-hô-tê với hy vọng sau này
chủ công thành danh toại bác sẽ được
Lã Thị Hà - Trường THCS Cộng Hiền
5
Sử dụng so sánh đối chiếu trong môn ngữ văn
- Về tính cách: đầu óc mê muội chẳng
còn tỉnh táo, nhìn nhữngchiếc cối xay
gió tưởng là bọn khổng lồ gian ác,
sau đó lại tưởng là pháp thuật của
pháp sư Phơ-re-xtôn. Lão muốn ra tay
tiễu trừ cái giống xấu xa;

So sánh là con đường hữu hiệu nhất để giúp chp học sinh nhận thấy tác giả đã
thành công trong nghệ thuật xây dựng cặp nhân vật tương phản từ nguồn gốc
xuất thân, tính cách và khát vọng. Mỗi khía cạnh của nhân vật này đều đối lập
với nhân vật kia rõ rệt với khía cạnh tương ứng và làm nổi bật nhau.
Có thể so sánh phân loại theo nhiều tầng lớp, các từ các cụm từ, các chi
tiết các cách kết cấu khác nhau của một tác phẩm. Trong bài thơ Viếng lăng
Bác của Viễn Phương cần khai thác hình ảnh thơ lặp lại trong dụng ý nghệ
thuật của nhà thơ. Việc đưa so sánh học sinh sẽ nhận thức được hình ảnh cây
tre ở đoạn cuối mang vẻ đẹp phẩm chất của con người Việt Nam,hình ảnh thơ
Lã Thị Hà - Trường THCS Cộng Hiền
6
Sử dụng so sánh đối chiếu trong môn ngữ văn
tạo ra sự gắn kết biểu tượng của dân tộc, con người Việt Nam. So sánh trong tự
thân nhân vật giúp học sinh dễ dàng nhận thấy tính cách của nhân vật đó, ví dụ
tôi hướng dẫn học sinh phân tích hành động vẽ của Mã Lương khi vẽ cho các
nhân vật thuộc các tuyến nhân vật khác nhau
Mã Lương
Vẽ cho người dân lao động nghèo
(những con người lương thiện )
Vẽ cho vua chúa và địa chủ ( những
kẻ tham lam độc ác )
-Công cụ lao động
-Thái độ vẽ: tự nguyện
-Tình cảm trân trọng yêu thương
==> Bức tranh có hồn
- Con vật xấu xí,bẩn thỉu, biển động.
-Thái độ: Bị bắt buộc
- Tình cảm: căm ghét
==> Bức tranh có hồn
Để thấy được ngòi bút tinh tế tài hoa của Vũ Bằng trong văn bản Mùa

trong (miêu tả nội tâm), tả cảnh với tả tình, yếu tố miêu tả kết hợp với những
yếu tố khác như tự sự, biểu cảm thuyết minh Đặc biệt khi dạy bài miêu tả nội
tâm trong văn bản tự sự-tiết 40 ngữ văn 9 tập một, tôi thấy việc so sánh để phân
biệt miêu tả bên ngoài và miêu tả nội tâm là việc làm không thể thiếu. Nếu nhìn
vào đối tượng ta thấy miêu tả bên ngoài rất phong phú đa dạng có thể là cảnh
vật: cảnh tự nhiên sinh hoạt; con người với chân dung, hình dáng, hành động
ngôn ngữ; vật bao gồm đồ vật loài vật còn đối với miêu tả nội tâm thì đối
tượng hạn chế hơn thường là nội tâm con người, nhân vật với những suy nghĩ
tình cảm, diễn biến
tâm trạng gắn với từng hoàn cảnh, từng tình huống cụ thể. Sự khác biệt về cách
thức: với miêu tả bên ngoài thì tất cả các đối tượng đều có thể quan sát trực tiếp
được, có thể cảm nhận bằng giác quan, miêu tả nội tâm thì không quan sát được
nhưng lại có thể cảm nhận hay thể nghiệm có nghĩa là học sinh sử dụng trí
tưởng tượng, óc suy luận thật sự phong phú và lôgic có khi cần hoá thân vào
nhân vật để mà cảm nhận. Hơn nữa cũng cần cho học sinh nhận thức được rằng
miêu tả nội tâm là một bước tiến trong nghệ thuật phát triển văn học bằng cách
so sánh đối chiếu việc sử dụng yếu tố miêu tả trong văn học dân gian với yếu tố
miêu tả trong văn học trung đại. Trong văn học dân gian yếu tố miêu tả mới chỉ
dùng ở miêu tả bên ngoài, với hình ảnh thiên nhiên mang tính ước lệ:" Hùng
Vương thứ 18 có một người con gái tên là Mị Nương người đẹp như hoa tính
nết hiền dịu " đến văn học trung đại Nguyễn Du được coi là bậc thầy về miêu
Lã Thị Hà - Trường THCS Cộng Hiền
9
Sử dụng so sánh đối chiếu trong môn ngữ văn
tả không chỉ tinh tế trong việc miêu tả bên ngoài:" Cỏ non xanh tận chân trời /
Cành lê trắng điểm một vài bông hoa."trích Truyện Kiều - Nguyễn Du, mà còn
miêu tả tâm trạng nhân vật hoặc tả cảnh ngụ tình tiêu biểu là đoạn trích Kiều ở
lầu Ngưng Bích ngữ văn 9 tập 1 tr 93-94 sách giáo khoa. Từ việc phân biệt
những nét cơ bản trên tôi đã tổ chức bài học tiết 40- Miêu tả nội tâm trong
văn bản tự sự- Ngữ văn 9 sơ lược như sau:

Bằng cách nào em miêu tả
được cảnh sắc thiên nhiên,
diện mạo con người và tâm
trạng con người?
Ở ví dụ 1, 2 cách miêu tả đó
được gọi là miêu tả bên ngoài,
em hiểu thế nào là miêu tả bên
ngoài?
Ở ví dụ 3 được gọi là miêu tả
nội tâm, em hiểu thế nào là
miêu tả nội tâm?
Giáo viên gọi học sinh đọc hai
đoạn trích, em thấy cách diễn
đạt nào hay hơn vì sao?
VD3§èi
t-
îng:Thiªn
nhiªn,
con ng-
êiI.T×m
hiÓu yÕu
tè miªu t¶
Tâm tình Thuý
Kiều lúc ở lầu
Ngưng Bích
trích Kim Vân
Kiều truyện của
Thanh Tâm Tài
Nhân
" Ngôi lầu này,

Sinh
phía đông trông
ra biển xanh,
phía bắc nhìn
lên kinh kì,
phía nam ngó
lại Kim Lăng,
phía tây trông
ra dãy núi Kì
Sơn. Thuý Kiều
đối cảnh buồn
tênh, nhớ lại cái
ngày cùng
chàng Kim trao
lời thề thốt,
thân thiết biết
chừng nào mà
nay vắng bặt
tăm hơi, thê
lương biết là
dường nào;
Nhân cầm bút
viết ra mươi bài
chẳng cùng
nhau để ghi lại
tâm tình thương
nhớ."
Lã Thị Hà - Trường THCS Cộng Hiền
12
S dng so sỏnh i chiu trong mụn ng vn

14
S dng so sỏnh i chiu trong mụn ng vn
so sánh
Cách diễn
đạt của
Nguyễn
Du hay
hơn, tinh
tế. Kiều
rất buồn
bã cùng
nỗi nhớ
ngời thân
da diết và
cả những
nỗi lo
lắng cho
tơng lai
Ló Th H - Trng THCS Cng Hin
15
S dng so sỏnh i chiu trong mụn ng vn
Kết luận
Tả cảnh
để
thể hiện
nội
tâm=>
Miêu tả
bên ngoài
có quan

2. Kết luận
Khái niệm: Miêu tả nội tâm là
tái hiện những ý nghĩ cảm xúc
và diễn biến tâm trạng của
nhân vật.
Nhân vật
Thuý Kiều
của Nguyễn
Du
Nhân vật
Thuý Kiều
của Thanh
Tâm Tài
Nhân
Tâm trạng
thơng nhớ
ngời yêu,
thơng nhớ
cha mẹ
đồng thời
xót xa, băn
khoăn lo
lắng cho
cuộc sống
của mình
Chỉ biết đau
xót cho mối
tình bẽ
bàng, số
phận ngang

hiểu thế nào là miêu tả nội tâm
theo cách trực tiếp và miêu tả
nội tâm theo cách gián tiếp?
Trong phân môn tiếng Việt sử dụng so sánh đối chiếu trong các bài học
nh so sánh, nhân hoá, điệp ngữ nói chung là các bài học về phép tu từ nghệ
Ló Th H - Trng THCS Cng Hin
20
S dng so sỏnh i chiu trong mụn ng vn
thuật để tìm ra tác dụng của từng biện pháp theo cá nhân tôi là cần thiết. Quá
trình so sánh tôi thực hiện bằng cách cho học sinh so sánh đối chiếu hai đoạn
văn hoặc hai câu văn trong đó một đoạn hoặc câu văn không sử dụng phép tu từ
đoạn và câu còn lại có sử dụng phép tu từ cần nêu tác dụng. Học sinh trao đổi
thảo luận để tìm tác dụng làm cho giờ học sôi nổi hơn.
Kết quả thực hiện
Những năm học trớc và học kì I năm học này tôi đã sử dụng so sánh đối chiếu
và thu đợc các kết quả đáng mừng nh sau:
Năm học lớp
Mứcđộ
Nhận biết Thông hiểu Vận dụng
2005-2006
2007-2008
2008-2009
9A
9B
8A
100%
100%
100%
95%
80%

II. Nội dung Trang 1 đến trang 13
III. Kết luận và kiến nghị Trang14
Tài liệu tham khảo
- Sách giáo khoa, sách giáo viên Ngữ văn 6,7,8.9
- Hai trăm năm nghiên cứu và bàn luận Truyện Kiều
- Cách dạng bài tập Ngữ văn 9
- Bồi dưỡng thường xuyên chu kì I,II, III
Lã Thị Hà - Trường THCS Cộng Hiền
23