Sóng c Ch  V. Hiu ng Dopple
Thy inh Trng Ngha, giáo viên Vt lí, trng THPT chuyên Lê Khit - Qung Ngãi Trang
1
CH  V. HIU NG DOPPLE

A. TÓM TT KIN THC C BN
S thay i tn s sóng do ngun sóng chuyn ng tng i so vi máy thu c gi
là hiu ng Dopple.
Kí hiu f và v ln lt là tn s sóng và tc  truyn sóng trong môi trng do ngun
sóng phát ra.

• Trng hp ngun sóng ng yên, ngi quan sát (máy thu) chuyn ng

o Khi ngun sóng ng yên, máy thu chuyn ng li gn ngun sóng vi
tc  v
M
thì tn s sóng mà máy thu thu c là :

ff
v
vv
f
M
>
+
='
(1)
o Khi ngun sóng ng yên, máy thu chuyn ng ra xa ngun sóng vi tc
 v
M
thì tn s sóng mà máy thu thu c là :

f
S
<
+
=' (4)

Tng quát : Tn s sóng mà máy thu thu c do ngun sóng phát ra là :

f
vv
vv
f
S
M
±
±
='
(5)
Trong ó : v là tc  truyn sóng
v
M
là tc  máy thu
v
S
là tc  ngun sóng
T s ca (5) : ly du (+) khi máy thu li gn ngun sóng,
ly du (-) khi máy thu ra xa ngun sóng
Mu s ca (5) : ly du (+) khi ngun sóng ra xa máy thu,
ly du (-) khi ngun sóng li gn máy thu


340
15340
' ≈
−
=
−
= f
v
vv
f
M
Hz
Bài 2. Mt xe ca cnh sát chy vi tc  72 km/h trên mt on ng thng. Ngi
cnh sát  trên xe dùng còi in phát ra âm có tn s 1 000 Hz. Tc  truyn âm trong
không khí c 340 m/s. Mt ngi ng bên l ng nghe ting còi có tn s bao nhiêu khi
a) xe ca cnh sát chy li gn ngi ó vi tc  63 km/h.
b) xe ca cnh sát chy ra xa ngi ó vi tc  63km/h.
Bài gii :
Theo  : f = 1 000 Hz ; v = 340 m/s ; v
S
= 63 km/h = 17,5 m/s.
a) Khi xe cnh sát chy li gn, ngi ng bên l ng nghe thy ting còi có tn s :
10541000.
5,17340
340
' ≈
−
=
−
= f

Sau khi xe cu thng vt qua ngi i xe p thì ngun phát sóng (xe cu thng)
ang d ch chuyn ra xa máy thu (ngi i xe p) vi tc  v
S
còn ngi i xe p (máy
thu) ang chuyn ng li gn ngun phát sóng (xe cu thng) vi tc  v
M
nên ta có :

f
vv
vv
f
S
M
+
+
='

Suy ra tc  v
S
ca xe cu thng là :
20340
1427
1500
).5,2340(
'
).( ≈−+=−+= v
f
f
vvv

M
và máy thu ng yên nên tn s sóng
''f
mà máy
dò thu c là :
''' f
vv
v
f
M
−
= (2)
Thay 'f  (1) vào (2) ta c :
f
vv
vv
f
M
M
−
+
=''
T! (3) suy ra tc  v
M
ca chic xe là :
2,25340.
150,0174,0
150,0174,0
''
''

âm ca ting còi có tn s ln nht ng vi lúc chic còi ang chuyn ng qua v trí tin li
gn ngi vi tc  v
M
= 5 m/s, nghe thy âm ca ting còi có tn s nh# nht ng vi lúc
chic còi ang chuyn ng qua v trí tin ra xa ngi vi tc  v
M
= 5 m/s.
Tn s ln nht và nh# nht ca ting còi mà ngi này nghe thy ln lt là :

536528.
340
5340
'
max
≈
+
=
+
= f
v
vv
f
M
Hz
520528.
340
5340
'
min
≈

tác d$ng nh máy phát (vì nó phn x sóng tr li con di).
Khi con di là ngun phát sóng có tn s f và con bm là máy thu thì ngun sóng d ch
chuyn li gn máy thu vi tc  v
d
và máy thu d ch chuyn li gn ngun sóng vi tc 
v
b
nên tn s sóng mà con bm thu c là :

f
vv
vv
f
d
b
−
+
='

Suy ra : 'f
vv
vv
f
b
d
+
−
= (1)
Sóng phn x li t! con bm có tn s 'f .
Khi con bm là ngun phát sóng có tn s 'f và con di là máy thu thì ngun sóng d ch

0,9340
''. ≈
+
−
+
−
=
+
−
+
−
= f
vv
vv
vv
vv
f
d
b
b
d
kHz
Bài 7. Bn Tho thi còi  tn s f và bn Hnh nghe ting còi y. Nu bn Tho ng
yên, bn Hnh chy li gn bn Tho vi tc  v
0
thì bn Hnh nghe thy ting còi có tn
s f
1
. Còn nu bn Hnh ng yên, bn Tho v!a thi còi v!a chy li gn bn Hnh c(ng
vi tc  v

0
2
2
000
2
1
1.






−=
−
=
−+
=
v
v
v
vv
v
vv
v
vv
f
f

Do 10

C. Máy thu ng yên, ngun âm chuyn ng ra xa máy thu.
D. Máy thu và ngun âm chuyn ng cùng hng vi cùng tc .
Câu 3: Trng hp nào sau ây thì âm do máy thu ghi nhn c có tn s nh# hn tn s
ca âm do ngun âm phát ra ?
A. Ngun âm ng yên, máy thu chuyn ng ra xa ngun âm.
B. Máy thu chuyn ng li gn ngun âm ng yên.
C. Máy thu ng yên, ngun âm chuyn ng li gn máy thu.
D. Máy thu và ngun âm chuyn ng cùng hng vi cùng tc .
Câu 4: Mt ngun âm ng yên trong không khí phát ra sóng âm có tn s f. Kí hiu v là tc
 truyn âm trong không khí. Mt máy thu tin li gn ngun âm vi tc  v
M
thì s& ghi
nhn c âm có tn s
A. f
v
vv
f
M
+
=' . B. f
v
vv
f
M
−
=' . C. f
v
vv
f
M

f
M
M
+
=' . D. f
v
vv
f
M
M
−
=' .
Câu 6: Trong không khí, mt máy thu ng yên, mt ngun âm phát ra sóng âm có tn s f
và chuyn ng li gn máy thu vi tc  v
S
. Kí hiu v là tc  truyn âm trong không khí.
Máy thu s& ghi nhn c âm có tn s
A.
f
vv
v
f
S
−
='
. B.
f
vv
v
f

v
f
S
−
='
. B.
f
vv
v
f
S
+
='
. C. f
vv
v
f
S
S
+
=' . D. f
vv
v
f
S
S
+
=' .
Câu 8: Mt xe cnh sát ng yên bên l mt on ng thng phát ra ting còi có tn s
1 056 Hz. Bn lái xe ca mình tin li gn xe cnh sát vi tc  54 km/h thì bn nghe thy