Đại học Quốc gia Hà nội
Khoa luật Nguyễn Mai Bộ Các tội xâm phạm
nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân-
một số vấn đề lý luận và thực tiễn

Chuyên ngành: Luật hình sự
Mã số: 62 38 40 01 Luận án tiến sĩ luật học

Hà nội- 2010
chưa được đầy đủ, kịp thời. Mặc dù, Bộ luật hình sự năm 1985 đã được sửa
đổi bổ sung nhiều lần với các mức độ khác nhau, trong đó có lần sửa đổi cơ
bản là ban hành Bộ luật hình sự năm 1999, nhưng những bất cập trong các

2
quy định của Bộ luật hình sự về các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của
quân nhân vẫn chưa được khắc phục triệt để. Cá biệt có quy định của Bộ luật
hình sự như quy định về tội vắng mặt trái phép được huỷ bỏ, quy định về tội
đào ngũ sau khi được sửa đổi đã tạo ra nhiều bất cập, không bảo đảm cho việc
đấu tranh phòng chống các tội phạm này.
Thực tiễn điều tra, truy tố, xét xử các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách
nhiệm của quân nhân cho thấy, số lượng vụ án về các tội phạm này chưa có
chiều hướng giảm và diễn biến tội phạm càng trở nên phức tạp. Có nhiều
trường hợp, hành vi vi phạm nghĩa vụ trách nhiệm của quân nhân đã vượt ra
ngoài phạm vi điều chỉnh của chế định các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách
nhiệm của quân nhân trong luật hình sự Việt Nam. Các cơ quan tiến hành tố
tụng trong Quân đội đã có nhiều cố gắng trong việc áp dụng quy định của Bộ
luật hình sự về các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân, giảm
bớt tình trạng sai lầm nghiêm trọng trong việc áp dụng pháp luật. Mặc dù vậy,
việc áp dụng pháp luật hình sự để giải quyết các vụ án về các tội xâm phạm
nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân vẫn còn bộc lộ nhiều hạn chế: để lọt tội
phạm; một số trường hợp định tội danh chưa chính xác hoặc có nhiều quan
điểm khác nhau do quy định không rõ ràng của Bộ luật hình sự hoặc do nhận
thức thiếu thống nhất các quy định của pháp luật.
Để đáp ứng kịp thời các yêu cầu cải cách tư pháp, đấu tranh phòng
chống các hành vi xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân, góp phần
xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam theo hướng cách mạng, chính quy,
tinh nhuệ, từng bước hiện đại, việc tiếp tục nghiên cứu các quy định của pháp
luật hình sự về các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân một
cách có hệ thống về mặt lý luận, chỉ ra những hạn chế, vướng mắc, bất cập


4
Ngoài những công trình nghiên cứu nêu trên, còn có một số bài viết đăng trên
các tạp chí như: Về cấu thành tội đào ngũ theo quy định của Bộ luật hình sự
năm 1999 và thực tiễn áp dụng của ThS. Nguyễn Văn Trượng đăng trên Tạp
chí Toà án nhân dân số 12 năm 2000; Những vướng mắc từ thực tiễn xử lý tội
đào ngũ của Lê Văn Sua đăng trên tạp chí Toà án nhân dân số 9 năm 2002;
Bàn về tội đào ngũ quy định tại Điều 325 Bộ luật hình sự năm 1999 của ThS.
Bùi Quang Thạch và CN. Trương Hùng Biện đăng trên Tạp chí Kiểm sát số
24 năm 2006. Các giả của những bài tạp chí nêu trên mới chỉ nghiên cứu một
tội phạm cụ thể (tội đào ngũ) trong Chương các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách
nhiệm của quân nhân. Tác giả cũng đã nghiên cứu và công bố một số cuốn
sách chuyên khảo về các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân
như: cuốn Tìm hiểu các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân
năm 1998; cuốn Các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân năm
2006; và một số bài tạp chí như: áp dụng hình phạt quản chế đối với quân
nhân phạm tội đăng trên Tạp chí Toà án nhân dân số 12 năm 1993, Tội đào
ngũ đăng trên Tạp chí Toà án nhân dân số 6 năm 1995 và Tước danh hiệu
quân nhân đối với các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân
đăng trên Tạp chí Toà án nhân dân số 3 năm 1998. Trong cuốn “Các tội xâm
phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân”, Nghiên cứu sinh đã chứng
minh, làm rõ các đặc điểm của các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm hình
sự của quân nhân theo quy định của Bộ luật hình sự Việt Nam trên cơ sở phân
tích các đặc điểm của khái niệm tội phạm được đề cập tại Điều 8 Bộ luật hình
sự. Đồng thời, phân tích bình luận về từng tội phạm cụ thể xâm phạm nghĩa
vụ, trách nhiệm của quân nhân.
Nhìn chung, việc nghiên cứu các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm
của quân nhân của các tác giả trong nước tuy đã đạt được những thành quả
nhất định nhưng với những kết quả nêu trên, thì có thể nói việc nghiên cứu


những kết quả nghiên cứu của khoa học luật hình sự trước đây để nghiên cứu,
xây dựng khái niệm các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân là
việc làm cần thiết.

3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu đề tài
Mục đích của luận án là nghiên cứu: thừa kế và phát triển lý luận về các
tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân; đề xuất những giải pháp
hoàn thiện quy định của Bộ luật hình sự về các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách
nhiệm của quân nhân.
Để đạt được các mục đích nêu trên, luận án đề ra các nhiệm vụ:
- Nghiên cứu những vấn đề lý luận về các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách
nhiệm của quân nhân như: sự cần thiết phải quy định trách nhiệm hình sự đối
với các hành vi xâm phạm, nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân; khái niệm
các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân; cơ sở trách nhiệm
hình sự và các hình thức trách nhiệm hình sự của các tội xâm phạm nghĩa vụ,
trách nhiêm của quân nhân;
- Xem xét, đánh giá tính khoa học, tích pháp lý những quy định của Bộ
luật hình sự hiện hành về các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiêm của quân
nhân;
- Thực tiễn áp dụng các quy định của Bộ luật hình sự về các tội xâm
phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân trong hoạt động điều tra, truy tố,
xét xử các tội phạm này.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

7
Đối tượng nghiên cứu của luận án là những quy định của pháp luật hình
sự Việt Nam về các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân và
thực tiễn điều tra, truy tố, xét xử các vụ án hình sự về loại tội phạm này.
Phạm vi nghiên cứu của luận án là các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách
nhiệm của quân nhân trong pháp luật hình sự của Nhà nước Cộng hoà xã hội

- Luận án đưa ra các khái niệm khoa học về: các tội xâm phạm nghĩa
vụ, trách nhiệm của quân nhân; cơ sở trách nhiệm hình sự của các tội xâm
phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân; các yếu tố cấu thành tội phạm
(khái niệm khách thể, chủ thể, mặt khách quan và mặt chủ quan) của các tội
xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân;
- Luận án nêu các hình thức trách nhiệm hình sự của các tội xâm phạm
nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân;
- Luận án phân tích và chứng minh những bất cập trong các quy định
của Bộ luật hình sự hiện hành về các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của
quân nhân và thực tiễn áp dụng chúng trong việc truy cứu trách nhiệm hình sự
hành vi xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân;
- Luận án đã kiến nghị sửa đổi, bổ sung nhiều quy định của Bộ luật
hình sự năm 1999 về các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân
đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp.
7. Cơ cấu của luận án
Cơ cấu của luận án, ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu
tham khảo, luận án có ba chương:

9
Chương 1. Những vấn đề lý luận chung về các tội xâm phạm nghĩa vụ,
trách nhiệm của quân nhân.
Chương 2. Các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân theo
quy định của pháp luật hình sự Việt Nam.
Chương 3. Thực tiễn áp dụng và những kiến nghị hoàn thiện Bộ luật
hình sự Việt Nam về các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân.
Chương 1
Những vấn đề lý luận chung về Các tội

nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân như sau:
Trách nhiệm hình sự của các hành vi xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm
của quân nhân là trách nhiệm pháp lý hình sự mà người thực hiện hành vi
nguy hiểm cho xã hội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân phải
chịu sự tác động của hoạt động truy cứu trách nhiệm hình sự, chịu bị kết tội,
chịu biện pháp cưỡng chế, chịu mang án tích do Toà án áp dụng tuỳ thuộc
vào tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi mà người đó đã thực hiện.
Việc quy định trách nhiệm hình sự đối với hành vi xâm phạm nghĩa vụ,
trách nhiệm của quân nhân xuất phát từ các lý do sau đây:
Thứ nhất, xuất phát từ quan điểm của Chủ nghĩa Mác- Lênin về xây
dựng quân đội cách mạng là “Trong quân đội cần có kỷ luật nghiêm khắc
nhất”[100, tr 240] và sự nguy hại lớn nhất đối với kỷ luật quân đội và chế độ
phục vụ trong quân đội là tội phạm mà trách nhiệm hình sự của nó được thể
hiện trong văn bản pháp luật hình sự [101, tr. 563].

11
Thứ hai, Luật hình sự là một ngành trong hệ thống pháp luật Việt Nam,
bao gồm hệ thống những quy phạm pháp luật, xác định những hành vi nguy
hiểm cho xã hội (trong đó có hành vi xâm phạm nghĩa vụ trách nhiệm của
quân nhân) là tội phạm; quy định loại và mức hình phạt áp dụng đối với từng
tội phạm cụ thể. Luật hình sự là công cụ quan trọng để bảo vệ những thành
quả cách mạng, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ an ninh quốc gia và
trật tự, an toàn xã hội, bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân,
đấu tranh chống và phòng ngừa mọi hành vi phạm tội, góp phần hoàn thành
hai nhiệm vụ chiến lược: xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội và bảo vệ
vững chắc Tổ quốc xã hội chủ nghĩa Việt Nam [93, tr.288].Thứ ba, để bảo đảm nguyên tắc công bằng “ở việc không thoát khỏi
trách nhiệm và sự tương xứng của trách nhiệm đối với hành vi vi phạm” [96,

gồm lực lượng, con người, vũ khí, phương tiện kỹ thuật, trang bị, tính tổ chức
và kỷ luật… Khả năng kinh tế của đất nước ta không cho phép duy trì một số
lượng quân thường trực rất lớn, trang bị thật nhiều vũ khí, phương tiện kỹ
thuật hiện đại. Cho nên, cùng với việc xây dựng Quân đội từng bước hiện đại,
đổi mới tổ chức lực lượng, đổi mới huấn luyện và đào tạo nhằm nâng cao chất
lượng huấn luyện, cần tăng cường tính tổ chức và tính kỷ luật của Quân đội
đáp ứng yêu cầu tác chiến trong điều kiện chiến tranh hiện đại [54, tr.3] như
yêu cầu của V.I. Lênin “trong quân đội cần có kỷ luật nghiêm khắc nhất”[100,
tr.240].Về ý nghĩa pháp lý, thì:
Thứ nhất, việc quy định trách nhiệm hình sự đối với các hành vi xâm
phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân là cơ sở pháp lý để xử lý người

13
thực hiện hành vi vi phạm pháp luật xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của
quân nhân.
Thứ hai, thông qua việc “quy định trong luật” về các hình thức cưỡng
chế đối với người thực hiện hành vi phạm một trong các tội xâm phạm nghĩa
vụ, trách nhiệm của quân nhân sẽ tác động đến ý thức của quân nhân. Từ đó
tác động tới tâm lý quân nhân và những người có nghĩa vụ, trách nhiệm như
quân nhân, tạo hiệu quả trong cảnh báo và răn đe nếu ai đó thực hiện hành vi
xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân.
Thứ ba, việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người phạm một
trong các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân là thông điệp cụ
thể, trực quan “Nhà nước làm thật chứ không chỉ tuyên bố trong luật”.
Thứ tư, cùng với việc áp dụng hình phạt, Toà án còn áp dụng biện
pháp tư pháp buộc người phạm tội cụ thể xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm
của quân nhân bồi thường thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra như: phạm tội

hình sự Liên bang Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Xô viết Nga (trước đây) và
Liên bang Nga (ngày nay), Bộ luật hình sự Cộng hoà nhân dân Trung Hoa
(được ban hành ngày 01/10/1997)…
Các nước theo xu hướng thứ ba tuy có định nghĩa các tội xâm phạm
nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân trong Bộ luật hình sự của mình, nhưng
mỗi nước lại có một cách định nghĩa khác nhau. Trong Bộ luật hình sự Liên
bang Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Xô viết Nga năm 1960 được sửa đổi, bổ sung
năm 1984, các tội phạm quân sự được định nghĩa tại Điều 237 là “những tội
phạm được quy định trong Bộ luật hình sự xâm phạm chế độ phục vụ quân
đội, do quân nhân cũng như những người có nghĩa vụ quân sự trong thời gian

15
tập trung huấn luyện hoặc kiểm tra sẵn sàng chiến đấu thực hiện” [101,
tr.128]. Trong Bộ luật hình sự Liên bang Nga năm 1996, các tội xâm phạm
chế độ phục vụ trong quân đội được định nghĩa tại Điều 331 là “những tội
phạm được quy định tại Chương này xâm phạm trật tự phục vụ trong quân
đội, do quân nhân, những người được trưng tập hoặc phục vụ trong lực lượng
vũ trang Liên bang Nga theo hợp đồng, quân nhân dự bị trong thời gian tập
trung huấn luyện thực hiện”[35, tr.143]. Trong Bộ luật hình sự nước Cộng
hoà nhân dân Trung Hoa năm 1997, tại Điều 420 quy định “Quân nhân có
hành vi vi phạm chức trách gây nguy hại lợi ích quân sự quốc gia thì sẽ là
phạm tội vi phạm chức trách quân nhân bị xử phạt theo quy định của pháp
luật [15, tr.67].”
Phân tích các định nghĩa nêu trên về các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách
nhiệm của quân nhân, chúng tôi thấy:
Quy định tại Điều 237 Bộ luật hình sự Liên bang Cộng hoà xã hội chủ
nghĩa Xô viết Nga và Điều 331 Bộ luật hình sự Liên bang Nga mới chỉ nêu
được khách thể loại của các tội phạm quân sự (là chế độ phục vụ quân đội) và
người phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm này (là quân nhân, người
được trưng tập hoặc phục vụ trong lực lượng vũ trang theo hợp đồng, quân

định nghĩa tội phạm này), nhưng trong khoa học pháp lý hình sự cũng có một
số cách định nghĩa khác nhau về các tội xâm phạm nghĩa vụ trách nhiệm của
quân nhân. Cách định nghĩa thứ nhất cho rằng, các tội xâm phạm nghĩa vụ,
trách nhiệm của quân nhân là loại tội xảy ra trong lĩnh vực hoạt động quân
sự của Quân đội [93, tr. 458]. Cách định nghĩa thứ hai cho rằng, “Tội xâm
phạm nghĩa vụ, trách nhiện của quân nhân được Bộ luật hình sự nước Cộng
hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam quy định tại Chương XI, do quân nhân tại
ngũ, quân nhân dự bị trong thời gian tập trung huấn luyện, công dân được

17
trưng tập vào phục vụ trong quân đội, dân quân tự vệ phối thuộc chiến đấu
với quân đội, những người khác được quy định thuộc lực lượng vũ trang gây
ra và xâm hại đến việc duy trì, củng cố, phát triển trình độ sẵn sàng chiến
đấu và sức mạnh của quân đội”[58, tr. 33]. Cách định nghĩa thứ ba cho rằng,
“Tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiện của quân nhân là hành vi nguy hiểm
cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự, do người có năng lực trách
nhiệm hình sự được quy định tại Điều 249 Bộ luật hình sự thực hiện một cách
cố ý hoặc vô ý, xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân [6, tr.21]”.
Cách định nghĩa thứ tư cho rằng, “Tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiện của
quân nhân là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình
sự, do những người có năng lực trách nhiệm hình sự được quy định tại Điều
315 Bộ luật hình sự thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm nghĩa vụ,
trách nhiệm của quân nhân”[6, tr.61].
Phân tích các cách định nghĩa nêu trên, chúng tôi thấy:
Cách định nghĩa thứ nhất mới chỉ nêu được lĩnh vực xảy ra các tội xâm
phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân mà chưa trả lời được câu hỏi “Các
tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân là gì? được quy định ở
đâu? do ai thực hiện? có lỗi hay không?”. Cách định nghĩa thứ hai cũng chỉ
mới nêu được khách thể loại và chủ thể của các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách
nhiệm của quân nhân. Cách định nghĩa thứ ba tuy có đầy đủ hơn nhưng cũng

nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân cũng bao gồm các những dấu hiệu
chung của khái niệm tội phạm. Nghĩa là các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách
nhiệm của quân nhân cũng là những hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy
định trong Bộ luật hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực
hiện một cách cố ý hoặc vô ý xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân
Quân đội nhân dân Việt Nam. Trên cơ sở pháp lý quy định tại khoản 1 Điều 8

19
Bộ luật hình sự hiện hành, các quan điểm khoa học về các đặc điểm của tội
phạm nói chung [11, tr.297, 21, tr.59, 28, tr.38, 56, tr.5-6, 95, tr.78-84] và của
các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân nói riêng [7, tr. 13-22,
99, tr. 13-22], chúng tôi cho rằng các dấu hiệu chung của các tội xâm phạm
nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân bao gồm: các tội xâm phạm nghĩa vụ,
trách nhiệm của quân nhân là những hành vi nguy hiểm cho xã hội; các tội
xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân là những hành vi được quy
định trong Bộ luật hình sự; các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân
nhân là hành vi do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện; các tội
xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân là những hành vi có lỗi; các
tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân là những hành vi phải
chịu hình phạt. Các dấu hiệu nêu trên được thể hiện trong cấu thành tội phạm
của các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân. Nghiên cứu các
dấu hiệu của các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân (thông
qua việc nghiên cứu cấu thành tội phạm sẽ được trình bày ở Tiểu mục 1.2.2),
đối chiếu với quy định của Bộ luật hình sự một số nước (đã trình bày ở phần
trên) và của Bộ luật hình sự Việt Nam, chúng tôi thấy:
So với các tội phạm được quy định tại các chương khác của Bộ luật
hình sự, thì các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân có hai
điểm khác nhau cơ bản thể hiện ở hai yếu tố cấu thành tội phạm là khách thể
và chủ thể của tội phạm. Khách thể của các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách
nhiệm của quân nhân là những quan hệ xã hội chỉ tồn tại trong quân đội. Đó

Các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân là những hành
vi nguy hiểm cho xã hội được quy định tại Chương XXIII Bộ luật hình sự, do
những người sau đây có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố

21
ý hoặc vô ý, xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân: quân nhân tại
ngũ; quân nhân dự bị trong thời gian tập trung huấn luyện; công dân được
trưng tập vào phục vụ trong quân đội; dân quân, tự vệ phối thuộc với quân
đội trong chiến đấu hoặc phục vụ chiến đấu.
Khái niệm các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân nêu
trên vừa thể hiện các dấu hiệu chung của khái niệm tội phạm được quy định
tại Điều 8 Bộ luật hình sự vừa thể hiện các dấu hiệu đặc thù (là cơ sở để quy
định) các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân thành một nhóm
tội phạm riêng, một phần trong thể thống nhất của Bộ luật hình sự Việt Nam.
1.2. cơ sở Trách nhiệm hình sự của các tội xâm phạm nghĩa vụ,
trách nhiệm của quân nhân
1.2.1. Khái niệm cơ sở trách nhiệm hình sự của các tội xâm phạm
nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân
Khi bàn về cơ sở trách nhiệm hình sự, trong khoa học luật hình sự của
Liên Xô trước đây và Liên bang Nga hiện nay, về mặt nội dung có các quan
điểm coi cơ sở của trách nhiệm hình sự là: lỗi; cấu thành tội phạm; tội phạm;
hành vi có các dấu hiệu của cấu thành tội phạm; mối quan hệ nhân quả; việc
thực hiện tội phạm- hành vi xử sự trái pháp luật cụ thể của con người; hành vi
(bằng hành động hoặc không hành động) nguy hiểm cho xã hội, có tính chất
lỗi, trái pháp luật, tức là tội phạm mà các dấu hiệu của nó có trong điều tương
ứng của Phần riêng Bộ luật hình sự; khi có cấu thành tội phạm trong hành vi
nguy hiểm cho xã hội; việc xác định cấu thành tội phạm trong hành vi của
người có tội v.v…[11, tr.628]. Trong khoa học luật hình sự Việt Nam cũng có
các quan điểm khác nhau về cơ sở trách nhiệm hình sự. GS. TSKH Đào Trí úc
cho rằng, cơ sở của trách nhiệm hình sự là “sự hiện diện của tất cả những dấu

nên, mặc dù bị luật hình sự quy định là tội phạm nhưng những hành vi nguy
hiểm cho xã hội do quân nhân và những người có nghĩa vụ, trách nhiệm như

23
quân nhân thực hiện xâm phạm nghĩa vụ công dân không bị truy cứu trách
nhiệm hình sự về tội phạm cụ thể xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân
nhân mà bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội phạm khác. Ví dụ:
Hành vi giết người, cướp tài sản, tham ô tài sản, buôn lậu…do quân
nhân và những người có nghĩa vụ, trách nhiệm như quân nhân thực hiện là
những hành vi xâm phạm nghĩa vụ công dân. Cho nên, những hành vi đó
không bị coi là phạm tội cụ thể xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân
nhân mà bị coi là phạm tội giết người, tội cướp tài sản, tội tham ô tài sản, tội
buôn lậu…
Còn những hành vi nguy hiểm cho xã hội do quân nhân và những
người có nghĩa vụ, trách nhiệm như quân nhân thực hiện xâm phạm nghĩa vụ,
trách nhiệm của quân nhân mà luật hình sự quy định là tội phạm thì đều là tội
phạm cụ thể xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân. Ví dụ:
Hành vi chống mệnh lệnh, đào ngũ, đầu hàng địch…do quân nhân và
những người có nghĩa vụ, trách nhiệm như quân nhân thực hiện là những
hành vi xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân. Cho nên, những
hành vi đó bị coi là phạm tội cụ thể xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân
nhân như tội chống mệnh lệnh, tội đào ngũ, tội đầu hàng địch…
Từ những lập luận nêu trên, về mặt nội dung có thể đưa ra khái niệm cơ
sở khách quan của trách nhiệm hình sự của các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách
nhiệm của quân nhân như sau: Cơ sở trách nhiệm hình sự của các tội xâm
phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân là việc thực hiện hành vi nguy
hiểm cho xã hội mà luật hình sự quy định là tội phạm cụ thể xâm phạm nghĩa
vụ, trách nhiệm của quân nhân.
- Về mặt hình thức, thì xuất phát từ việc phân tích khái niệm cơ sở hình
thức của trách nhiệm hình sự của các nhà khoa học, chúng tôi đồng tình với