“PHƯƠNG PHÁP XÂY DỰNG CÂU HỎI KHI DẠY CHƯƠNG III PHẦN SINH VẬT
VÀ MÔI TRƯỜNG SINH HỌC 9
ĐỀ TÀI: PHƯƠNG PHÁP XÂY DỰNG CÂU HỎI KHI DẠY CHƯƠNG III
PHẦN SINH VẬT VÀ MÔI TRƯỜNG SINH HỌC 9
PHẦN MỞ ĐẦU
I.LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI.
1. LÍ DO KHÁCH QUAN.
Trong tình hình hiện nay với sự bùng nổ của thông tin, khoa học công nghệ phát
triển thì đồng thời sự tác động của con người vào môi trường cũng ngày càng lớn hơn
đã tác động mạnh mẽ và làm thay đổi lớn lao đến các lĩnh vực của đời sống xã hội.
Trước yêu cầu đổi mới của thời đại, đòi hỏi phải đổi mới mục tiêu, phương pháp dạy
học để giải quyết vấn đề cấp bách đặt ra. Việc cải tiến và đổi mới phương pháp dạy
học luôn luôn được Đảng và nhà nước ta quan tâm. Cụ thể được khẳng định trong
nghị quyết TW4 khóa II, nghị quyết TW2 khóa III và được pháp chế trong Điều 24.2
- luật Giáo dục.
Đổi mới phương pháp dạy học không chỉ đơn thuần là dạy những vấn đề gì mà
còn phải dạy như thế nào. Phải dạy cho học sinh phương pháp tự học, phát huy cao
độ năng lực tự học của học sinh đáp ứng được mục tiêu giáo dục đề ra. Vì vậy đổi
mới phương pháp dạy học theo hướng đề cao vai trò chủ thể hoạt động của học sinh
trong học tập là một vấn đề cấp thiết và hoàn toàn phù hợp với xu thế phát triển của
thời đại.
2. LÍ DO CHỦ QUAN.
Để hình thành kiến thức, kỹ năng, thái độ và phát huy năng lực tự lực
(PHNLTL) tích cực của học sinh có nhiều phương pháp dạy học khác nhau và có
nhiều biện pháp thực hiện. Một trong những biện pháp có hiệu quả là giáo viên xây
dựng hệ thống câu hỏi theo hướng phát huy năng lực tự lực của học sinh. Khi soạn
Giáo viên: Huỳnh Đắc Đệ - Trường THCS Hoàng Hoa Thám - Trang
3
“PHƯƠNG PHÁP XÂY DỰNG CÂU HỎI KHI DẠY CHƯƠNG III PHẦN SINH VẬT
VÀ MÔI TRƯỜNG SINH HỌC 9
giáo án việc xây dựng câu hỏi được giáo viên thường xuyên tiến hành và tiến hành ở

4. ĐỐI TƯỢNG PHẠM VI NGHIÊN CỨU
*Đối tượng:
- Hệ thống câu hỏi Chương III Phần Sinh vật và môi trường - SH 9 - THCS.
*Phạm vi :
- Sách giáo khoa, sách giáo viên, sách thiết kế SH 9 - THCS.
- Các tài liệu về lí luận dạy học.
- Các văn kiện của Đảng về giáo dục.
5. NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
5.1. Hệ thống hoá những cơ sở lý thuyết của việc xây dựng câu hỏi theo hướng phát
huy năng lực tự lực của học sinh.
5.2. Phân tích nội dung các bài trong chương III phần Sinh vật và môi trường - SH9
- THCS làm cơ sở cho việc xây dựng câu hỏi.
5.3. Xác định thực trạng việc xây dựng câu hỏi trong dạy các bài trong chương III
phần Sinh vật và môi trường - SH9 - THCS.
5.4. Xây dựng các câu hỏi để dạy các bài trong dạy các bài trong chương III phần
Sinh vật và môi trường - SH9 - THCS.
5.5. Lấy ý kiến của các đồng nghiệp về giá trị của câu hỏi đã xây dựng cho từng bài
phù hợp về kỹ thuật, chính xác về mặt khoa học chưa, có vừa sức học sinh và phát
huy năng lực tự lực của học sinh không? Có đạt được những mục tiêu giáo dục đã đề
ra không?
Giáo viên: Huỳnh Đắc Đệ - Trường THCS Hoàng Hoa Thám - Trang
5
“PHƯƠNG PHÁP XÂY DỰNG CÂU HỎI KHI DẠY CHƯƠNG III PHẦN SINH VẬT
VÀ MÔI TRƯỜNG SINH HỌC 9
6. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
6.1. Nghiên cứu lý thuyết.
- Nghiên cứu các đề tài có liên quan đến vấn đề xây dựng câu hỏi
- Đọc những tài liệu về đổi mới phương pháp dạy học
- Đọc thêm các loại sách tham khảo, sách hướng dẫn, sách nâng cao về bộ môn
sinh học.

thời đại.
2.Cơ sở lý luận
Để hình thành kiến thức, kỹ năng, thái độ và phát huy năng lực tự lực
(PHNLTL) tích cực của học sinh có nhiều phương pháp dạy học khác nhau và có
nhiều biện pháp thực hiện. Một trong những biện pháp có hiệu quả là giáo viên xây
dựng hệ thống câu hỏi theo hướng phát huy năng lực tự lực của học sinh. Khi soạn
giáo án việc xây dựng câu hỏi được giáo viên thường xuyên tiến hành và tiến hành ở
hầu hết các chương, bài với nhiều môn học khác nhau. Mang lại kết quả cao trong
việc thực hiên mục tiêu của mỗi phần, mỗi bài, mỗi chương…Việc xây dựng câu hỏi
trong mỗi nội dung là công cụ đắc lực, là phương tiện sư phạm hữu hiệu thúc đẩy
hoạt động nhận thức của học sinh, xây dựng câu hỏi tốt, tạo điều kiện tốt để bài dạy
thành công. Việc thường xuyên xây dựng và sử dụng câu hỏi sẽ đưa học sinh vào
những tình huống có vấn đề cần giải quyết, mà muốn giải quyết được những vấn đề
đó học sinh phải tích cực vận động linh hoạt, sáng tạo những kiến thức đã có để trả
lời.
Vì vậy tăng cường xây dựng câu hỏi là việc làm cần thiết và cấp bách đối với
mỗi giáo viên hiện nay.
Giáo viên: Huỳnh Đắc Đệ - Trường THCS Hoàng Hoa Thám - Trang
7
“PHƯƠNG PHÁP XÂY DỰNG CÂU HỎI KHI DẠY CHƯƠNG III PHẦN SINH VẬT
VÀ MÔI TRƯỜNG SINH HỌC 9
3.Cơ sở thực tiễn
Từ thực tiễn giảng dạy kết hợp với dự giờ của đồng nghiệp tôi nhận thấy hiện
nay giáo viên đã và đang đổi mới phương pháp dạy học thể hiện ở cả khâu soạn bài
và lên lớp. Tuy vậy muốn đổi mới phương pháp thì cần có những biện pháp cụ thể thì
giáo viên còn lúng túng đặc biệt là biện pháp xây dựng câu hỏi, giáo viên thường sử
dụng những câu hỏi có sẵn, nhiều khi chưa sát với đối tượng học sinh, không kích
thích phát huy được năng lực tự lực sáng tạo của học sinh, chưa định hướng vào giải
quyết các vấn đề hay, khó mới làm cho học sinh thụ động trong việc lĩnh hội kiến
thức.

* Dựa vào cách trình bày, trả lời người ta chia ra các loại câu hỏi:
- Câu hỏi kiểm tra kiến thức.
Mục đích của dạng câu hỏi này là kiểm tra sự ghi nhớ kiến thức đã học, nắm
vững được bản chất kiến thức, giải thích và vận dụng kiến thức đã học vào giải quyết
nhiệm vụ mới hoặc xác định ý nghĩa của kiến thức trong lí luận và trong thực tiễn.
- Câu hỏi hình thành phát triển năng lực nhận thức.
Các phần nội dung bài học của SH9 đều có phần cung cấp thông tin, hoặc
hướng dẫn HS thu thập các thông tin (là các sự vật hiện tượng, quá trình, các thí
nghiệm. . .) GV cần xây dựng câu hỏi rèn luyện kĩ năng quan sát, phân tích, tổng hợp,
so sánh, quy nạp. . . để phát triển năng lực nhân thức.
- Câu hỏi hình thành kiến thức mới.
- Câu hỏi để củng cố hoàn thiện kiến thức.
- Câu hỏi liên hệ thực tế.
Ngoài những câu hỏi trên còn có nhiều cách phân loại khác. Mỗi cách đều có ý
nghĩa riêng, có vai trò khác nhau đối với quá trình dạy học. Từ cách phân loại trên ta
Giáo viên: Huỳnh Đắc Đệ - Trường THCS Hoàng Hoa Thám - Trang
9
“PHƯƠNG PHÁP XÂY DỰNG CÂU HỎI KHI DẠY CHƯƠNG III PHẦN SINH VẬT
VÀ MÔI TRƯỜNG SINH HỌC 9
thấy rằng câu hỏi nói chung, câu hỏi phát huy năng lực tự lực nói riêng đều có vai trò
rất quan trọng đối với quá trình dạy học.
2.Thực trạng của đề tài nghiên cứu
Qua tiến hành khảo sát thực trạng dạy học sinh học nói chung và thực trạng xây
dựng câu hỏi phát huy năng lực tự lực của học sinh của giáo viên tôi đã tiến hành
điều tra, quan sát sư phạm, dự giờ trao đổi với các đồng nghiệp cũng như điều tra trực
tiếp giáo viên và học sinh lớp 9 ở Trường THCS Hoàng Hoa Thám trong 2 năm học:
2007 – 2008, 2008 – 2009.
*KẾT QUẢ
 Câu hỏi : Xin các đồng chí vui lòng cho biết việc xây dựng câu hỏi phát huy năng
lực tự lực của học sinh có ý nghĩa như thế nào đối với quá trình dạy học

VÀ MÔI TRƯỜNG SINH HỌC 9
Thùc
tr¹ng
Trước khi áp dụng Sau khi áp dụng
Giỏi Khá T.Bình
Yếu-
K
é
m
Giỏi Khá T.Bình
Yếu-
K
é
m
5,7% 12,2% 49,8% 32,3% 19,2% 31,4% 48,7% 0,7%
Chương III: Biện pháp, giải pháp chủ yếu để thực hiện đề tài
1.Cơ sở đề xuất các giải pháp
Nguyên tắc chung
- Câu hỏi tập trung vào vấn đề nghiên cứu.
- Câu hỏi mang tích chất nêu vấn đề, buộc học sinh phải luôn ở trạng thái có vấn
đề.
- Hệ thống câu hỏi - lời giải đáp thể hiện một cách logic chặt chẽ, các bước giải
quyết một vấn đề lớn tạo nên nội dung trí dục chủ yếu của bài, là nguồn tri thức cho
học sinh.
- Trong nhiều trường hợp giáo viên nên nêu ra nhiều câu hỏi gây sự tranh luận.
Trong cả lớp, tạo điều kiện phát triển tính độc lập tư duy của học sinh, lập luận theo
quan điểm riêng của mình.
2. Các giải pháp chủ yếu
Để thiết kế được câu hỏi nói chung và câu hỏi phát huy năng lực tự lực nói riêng
cần thực hiện theo quy trình sau:

*Chỉnh sửa lại nội dung và hình thức diễn đạt câu hỏi để đưa vào sử dụng.
Đây là khâu cuối cùng, câu hỏi lúc này giống như viên ngọc đã được gọt rũa cẩn
thận để đưa vào sử dụng nhằm đạt hiệu quả cao nhất.
Giáo viên: Huỳnh Đắc Đệ - Trường THCS Hoàng Hoa Thám - Trang
12
“PHƯƠNG PHÁP XÂY DỰNG CÂU HỎI KHI DẠY CHƯƠNG III PHẦN SINH VẬT
VÀ MÔI TRƯỜNG SINH HỌC 9
* XÂY DỰNG CÂU HỎI ĐỂ DẠY CÁC BÀI Ở CHƯƠNG III PHẦN SINH
VẬT VÀ MÔI TRƯỜNG – SH9.
* CÁC CÂU HỎI ĐỂ DẠY BÀI 53 – TÁC ĐỘNG CỦA CON NGƯỜI ĐỐI VỚI
MÔI TRƯỜNG
ND1 – Tác động của con người tới môi trường qua các thời kỳ phát triển của xã
hội
1. Xã hội loài người được phát triển qua mấy thời kỳ?
2. Ở thời kỳ nguyên thủy xã hội loài người có những tác động gì vào môi trường?
3. Ở thời kỳ nông nghiệp xã hội loài người có những tác động gì vào môi trường?
4. Ở thời kỳ công nghiệp xã hội loài người có những tác động gì vào môi trường?
5. Trong các thời kỳ trên thì thời kỳ nào con người tác động vào môi trường nhiều
nhất?
ND2 – Tác động của con người làm suy thoái tự nhiên
6. Kể tên những tác động làm suy thoái môi trường tự nhiên?
7. Với mỗi tác động gây nên những hậu quả gì cho môi trường?
8. Hoàn thành bảng 53.1
Bảng 53.1. Những tác động của con người phá hủy môi trường tự nhiên
Hoạt động của con người Ghi kết quả
Hậu quả phá hủy môi
trường tự nhiên
1. Hái lượm
2. Săn bắt động vật hoang dã
3. Đốt rừng lấy đất trồng trọt

Hành động cần làm để
khắc phục
Giáo viên: Huỳnh Đắc Đệ - Trường THCS Hoàng Hoa Thám - Trang
14
“PHƯƠNG PHÁP XÂY DỰNG CÂU HỎI KHI DẠY CHƯƠNG III PHẦN SINH VẬT
VÀ MÔI TRƯỜNG SINH HỌC 9
15. Qua bài học em rút ra được những điều gì
* XÂY DỰNG CÁC CÂU HỎI ĐỂ DẠY BÀI 54: Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG
ND1- Mở bài:
1. Ô nhiễm môi trường là gì?
2. Ô nhiễm môi trường do những nguyên nhân nào?
ND2 – Các tác nhân chủ yếu gây ô nhiễm môi trường
Quan sát H54.1
→
6
3. Có những tác nhân nào gây ô nhiễm môi trường?
4. Ô nhiễm không khí do những nguồn nào?
5. Hoàn thành bảng 54.1
Bảng 54.1. Các nguyên nhân gây ô nhiễm không khí
Hoạt động Nhiên liệu bị đốt cháy
1. Giao thông vận tải:
- Ôtô
-
-
- Xăng, dầu…
-
-
2. Sản xuất công nghiệp:
-
-

B. Xây dựng bể khí sinh học bioga.
C. Vứt xác động vật chết ra môi trờng xung quanh
D. Thu gom vỏ túi đựng hóa chất, thuốc bảo vệ thực vật đem đốt
Giỏo viờn: Hunh c - Trng THCS Hong Hoa Thỏm - Trang
16
“PHƯƠNG PHÁP XÂY DỰNG CÂU HỎI KHI DẠY CHƯƠNG III PHẦN SINH VẬT
VÀ MÔI TRƯỜNG SINH HỌC 9
* CÁC CÂU HỎI ĐỂ DẠY BÀI 55: - Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG
ND1- Hạn chế ô nhiễm môi trường
1. Có mấy cách nhằm hạn chế ô nhiễm môi trường?
2. Có những cách nào nhằm hạn chế ô nhiễm không khí?
3. Có những cách nào nhằm hạn chế ô nhiễm nguồn nước?
4. Có những cách nào nhằm hạn chế ô nhiễm do thuốc bảo vệ thực vật?
5. Có những cách nào nhằm hạn chế ô nhiễm do chất thải rắn?
6. Hoàn thành bảng 55
Bảng 55. Các biện pháp hạn chế ô nhiễm
Tác dụng hạn chế Ghi kết quả Biện pháp hạn chế
1. Ô nhiễm không khí
2. Ô nhiễm nguồn nước
3. Ô nhiễm do thuốc bảo
vệ thực vật, hóa chất.
4. Ô nhiễm do chất thải
rắn
a) Lắp đặt các thiết bị lọc khí cho
các nhà máy.
b) Sử dụng nhiều năng lượng mới
không sinh khí thải (năng lượng gió,
mặt trời).
c) Tạo bể lắng và lọc nước thải.
d) Xây dựng nhà máy xử lí rác.

phẩm an toàn.
o) Xây dựng các nhà máy, xí
nghiệp…ở xa khu dân cư.
p) Hạn chế gây tiếng ồn của các
phương tiện giao thông.
q) …………………………
4.3.7. Ngoài các biện pháp trên còn có những biện pháp nào nhằm hạn chế ô nhiễm môi
trường nữa không?
ND2- Liên hệ thực tế.
Hoạt động theo nhóm, các nhóm thảo luận, giải thích từng hiện tượng thực tế ở sách
giáo khoa và trong đời sống theo câu hỏi.
8. Bản thân em và gia đình đã đã làm được những gì nhằm hạn chế ô nhiễm môi trường?
9. Ở địa phương em có những nguồn gây ô nhiễm nào? Chính quyền địa phương đã có
những biện pháp gì nhàm hạn chế ô nhiễm môi trường?
ND3- Kết luận và kiểm tra đánh giá.
Giáo viên: Huỳnh Đắc Đệ - Trường THCS Hoàng Hoa Thám - Trang
18
“PHƯƠNG PHÁP XÂY DỰNG CÂU HỎI KHI DẠY CHƯƠNG III PHẦN SINH VẬT
VÀ MÔI TRƯỜNG SINH HỌC 9
10. Qua bài học em rút ra được những điều gì?
11. Khoanh tròn vào chữ cái đầu câu trả lời đúng.
Hạn chế ô nhiễm bằng cách:
A. Xây dựng các nhà máy xí nghiệp trong khu dân cư
B. Nuôi thả gia súc, gia cầm tự do
C. Thanh tra môi trường xử lí nghiêm các vụ vi phạm về môi trường
D. Môi trường không phải là của riêng ai nên không cần bảo vệ
12. Hãy đánh dấu  vào  cho ý trả lời của các câu sau:
* Có mấy biện pháp hạn chế ô nhiễm môi trường :
 3.  5.
 4.  6.

CH học sinh
không trả lời
được
CH sai
TS % TS % TS % TS %
Bài 53: Tác động của
con người đối với
môi trường
12 80,0 2 13,4 1 6,6 0 0,0
Bài 54: Ô nhiễm môi
trường.
10 71,4 3 21,4 1 7,2 0 0,0
Bài 55: Ô nhiễm môi
trường.
8 66,6 3 25,0 1 8,4 0 0,0
Tổng 30 73,2 8 19,5 3 7,3 0 0,0
*NHẬN XÉT
Từ kết quả thu được thông qua thống kê tôi nhận thấy hiệu quả của những câu
hỏi phát huy năng lực tự lực đã xây dựng là rất lớn. Số câu hỏi được giáo viên đánh
giá là rất tốt đem lại hiệu quả cao trong khi dạy là 73,2%. Số câu hỏi được đánh giá ở
mức khá là 19,5%, số câu hỏi chưa tốt chỉ chiếm 7,3%. Song phần lớn số câu hỏi giáo
viên cho là chưa tốt (những câu hỏi học sinh không trả lời được) tuy chỉ chiếm tỷ lệ
nhỏ song đấy cũng là thực tế. Về trình độ của học sinh hiện nay chưa thực sự đồng
Giáo viên: Huỳnh Đắc Đệ - Trường THCS Hoàng Hoa Thám - Trang
20
“PHƯƠNG PHÁP XÂY DỰNG CÂU HỎI KHI DẠY CHƯƠNG III PHẦN SINH VẬT
VÀ MÔI TRƯỜNG SINH HỌC 9
đều hoặc câu hỏi do giáo viên nêu ra chưa thực sự cô đọng dễ hiểu, hoặc quá khó, do
vậy không phải học sinh nào cũng trả lời được.
Như vậy việc xây dựng câu hỏi theo phát huy năng lực tự lực của học sinh. Khi

Qua quá trình học tập nghiên cứu cơ sở lý luận dạy học nhất là chương trình Sinh
học nói chung và Sinh học lớp 9 nói riêng. Để phát huy dạy học của giáo viên và
năng lực nhận thức của học sinh theo hướng đổi mới phương pháp dạy học nhằm góp
phần thực hiện tốt mục tiêu giáo dục. Để thực hiện mục tiêu đó trong dạy học việc
xây dựng câu hỏi theo hướng phát huy năng lực tự lực của các học sinh là một vấn đề
hết sức cần thiết. Tuy nhiên có sử dụng câu hỏi nhưng còn có nhiều hạn chế do giáo
viên chưa có sơ lý luận để định hướng trong công việc xây dựng câu hỏi đồng thời
chưa có lý thuyết chỉ đạo khi xây dựng câu hỏi nên tỷ lệ câu hỏi đạt mục tiêu chưa
cao. Qua việc nghiên cứu xây dựng đề tài “Phương pháp xây dựng câu hỏi theo
hướng phát huy năng lực tự lực của học sinh khi dạy các bài ở chương III Phần
Sinh vật và môi trường- SH 9 – THCS” tôi có một số khuyến nghị sau:
2.1. Nhà trường, Phòng Giáo dục, Sở Giáo dục cần mở nhiều chuyên đề các cấp
để nâng cao nghiệp vụ cho giáo viên bộ môn.
2.2. Nhà trường phải chú trọng hơn trong việc mua sắm thiết bị dạy học, tài liệu
tham khảo để phục vụ cho việc dạy học góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục.
2.3. Bản thân mỗi giáo viên phải tự nghiên cứu đi sâu tìm hiểu, đầu tư trí tuệ để
hoàn thành tốt nhiệm vụ của mình góp phần hoàn thành mục tiêu giáo dục mà Đảng
và Nhà nước đề ra.

Giáo viên: Huỳnh Đắc Đệ - Trường THCS Hoàng Hoa Thám - Trang
22
“PHƯƠNG PHÁP XÂY DỰNG CÂU HỎI KHI DẠY CHƯƠNG III PHẦN SINH VẬT
VÀ MÔI TRƯỜNG SINH HỌC 9
Người viết
Huỳnh Đắc Đệ

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành
“Lý luận dạy học sinh học” phần Đại cương
NXB Giáo dục - Hà Nội, 1996.

24
“PHƯƠNG PHÁP XÂY DỰNG CÂU HỎI KHI DẠY CHƯƠNG III PHẦN SINH VẬT
VÀ MÔI TRƯỜNG SINH HỌC 9
PHẦN ĐÁNH GIÁ CỦA HỘI ĐỒNG KHOA HỌC CÁC CẤP
1. Đánh giá của hội đồng khoa học nhà trường
Hội đồng khoa học trường THCS Hoàng Hoa Thám thống nhất xếp loại…….
Chủ tịch HĐKH
Hiệu trưởng
2. Đánh giá của hội đồng khoa học ngành
Giáo viên: Huỳnh Đắc Đệ - Trường THCS Hoàng Hoa Thám - Trang
25
“PHƯƠNG PHÁP XÂY DỰNG CÂU HỎI KHI DẠY CHƯƠNG III PHẦN SINH VẬT
VÀ MÔI TRƯỜNG SINH HỌC 9
Giáo viên: Huỳnh Đắc Đệ - Trường THCS Hoàng Hoa Thám - Trang
26