Sáng kiến kinh nghiệm

Người viết : Trần Văn Dạc
Giáo viên
Đơn vị : Trường THPT Lịch Hội Thượng
 Lời nói đầu :
Trong hệ thống kênh hình của sách giáo khoa địa lí THPT “sơ đồ” trong dạy học
địa lí chiếm tỉ lệ rất đáng kể., Mỗi một sơ đồ đều chứa đựng những kiến thức, các
mối liên hệ nhân quả được thể hiện rõ ràng. Do vậy, trong q trình dạy - học
tích cực người giáo viên cần phải khai thác triệt để các sơ đồ này đã có sẵn
trong sách giáo khoa để hướng dẫn học sinh nắm vững nội dung kiến thức địa lí
mà nó thể hiện, đồng thời cũng cần tự xây dựng được các sơ đồ trong q trình
thiết kế bài học địa lí và giảng dạy trên lớp, coi nó như là một phương pháp dạy
học, nhằm kích thích học sinh tích cực học tập.
I. Ý nghĩa và tầm quan trọng của vấn đề :
1. Lý do chọn đề tài :
Như đã nêu, dạy học kiến thức địa lý bằng sơ đồ có thể coi nó như một
phương pháp dạy học. Tơi thấy được rằng dạy học bằng sơ đồ cũng góp phần vào
việc đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng tích cực hố, nên đã chọn đề tài
này : “Xây dựng và sử dụng sơ đồ trong dạy học địa lý ở trường trung học phổ
thơng”
2. Mục tiêu nghiên cứu :
Bài viết này, ý của người viết muốn nó như một chun đề chun mơn,
giúp cho độc giả (đồng nghiệp - giáo viên dạy mơn địa lý ) cải tiến phương pháp
Sáng Kiến Kinh Nghiệm 1
Người viết : Trần Văn Dạc
Đề tài : Xây dựng và sử dụng sơ đồ trong
dạy học địa lý ở trường Trung học phổ thơng
dạy học theo hướng tích cực, nhằm giúp cho học sinh yêu thích học tập môn địa
lý, đồng thời học sinh nắm vững kiến thức và ứng dụng thực tế trong đời sống.
3. Đối tượng nghiên cứu :

Hình 1. Sơ đồ cơ cấu nền kinh tế.
Hình 2. Sơ đồ lớp vỏ Trái Đất. Thạch Quyển
 Sơ đồ quá trình : biểu hiện vị trí các thành phần, yếu tố và mối quan hệ
giữa chúng trong quá trình vận động (hình 3 - Sgk 10 trang 23).
Hình 3. Sơ đồ các mùa theo dương lịch ở bán cầu Bắc.
Sáng Kiến Kinh Nghiệm 3
Người viết : Trần Văn Dạc
 Sơ đồ địa đồ học : biểu hiện mối liên hệ về mặt không gian của các sự
vật hiện tượng địa lý trên lược đồ, bản đồ (hình 4 – Sgk 10 trang 145).
Hình 4. Sơ đồ các luồng vận tải hàng hoá bằng đường biển chủ yếu trên thế
giới.
 Sơ đồ logic : biểu hiện mối liên hệ về nội dung bên trong của các sự vật
hiện tượng địa lý. Trong sơ đồ logic, các ô (đỉnh) chứa đựng những kiến thức, các
mũi tên chỉ liên hệ dẫn xuất hoặc bao hàm. Trong sơ đồ logic, các mối liên hệ
nhân quả được thể hiện rõ ràng (hình 5).
Hình 5. Sơ đồ cấu trúc bài dạy học.
(Bài : Đồng bằng sông Cửu Long. Vấn đề sử dụng và cải tạo tự nhiên - Địa Lý
12).
Sáng Kiến Kinh Nghiệm 4
Người viết : Trần Văn Dạc
Hoạt động của
con người
Thiên nhiên
Đồng bằng sông
Cửu Long
Sử dụng và
cải tạo tự
nhiên
Thuỷ lợi,
Khai hoang,

 Tính khoa học : nội dung sơ đồ phải bám sát nội dung sách giáo khoa,
các mối liên hệ phải là bản chất, khách quan chứ không áp đặt, cưỡng ép.
Sáng Kiến Kinh Nghiệm 5
Người viết : Trần Văn Dạc
 Tính sư phạm, tư tưởng : có tính khái quát cao, lược bỏ các chi tiết phụ,
dễ đọc, dễ nhớ. Qua sơ đồ, học sinh thấy được các mối liên hệ khách quan, biện
chứng.
 Tính mỹ thuật : bố cục hợp lý, cân đối, nổi bật trọng tâm và các nhóm
kiến thức, có thể dùng màu sắc làm rõ. ( Xem các hình 6)
Hình 6. Sơ đồ cấu trúc bài dạy học.
( Bài : Đồng bằng sông Cửu Long. Vấn đề lương thực, thực phẩm)
 Thông thường, cấu tạo một sơ đồ có các đỉnh và các cạnh. Đỉnh có thể
là một khái niệm , một thuật ngữ, một địa danh ở trên lược đồ (hoặc bản đồ) thậm
chí là một kí hiệu tượng hình/ tượng trưng. Cạnh là các đường/đoạn thẳng (có
hướng hoặc vô hướng) nối các đỉnh với nhau, hoặc biểu hiện tượng trưng hình
dáng của sự vật hiện tượng ( hình 7 – sgk địa lý 11. Trang 116 ).
Sáng Kiến Kinh Nghiệm 6
Người viết : Trần Văn Dạc
Nguồn lực :
- Tự nhiên
- Kinh tế - xã hội
Nhu cầu của cả nước
và xuất khẩu :
- Lúa
- Thuỷ hải sản
SẢN XUẤT
Lương thực - Thực
Phẩm ở ĐBSCL
Mở rộng diện tích
Thâm canh - tăng

Chính phủ khuyến khích lập gia đình và sinh con  Tỉ lệ dân nhập cư cao.
b/. Đặc trưng kinh tế của CHLB Đức :
 Khái quát :  Cường quốc kinh tế hàng đầu thế giới.  Đứng đầu
châu Âu, thứ 3 thế giới về GDP.  Cường quốc thương mại thứ hai thế giới.
 Công nghiệp :  Là nước có trình độ phát triển cao.  CN là xương
sống của nền kinh tế quốc dân.  Nhiều ngành công nghiệp có vị trí cao
trên thế giới.
Sáng Kiến Kinh Nghiệm 7
Người viết : Trần Văn Dạc
 Nông nghiệp :  Nền nông nghiệp thâm canh, năng xuất cao :
được tăng cường cơ giới hoá, chuyên môn hoá, hoá học hoá.  Sản phẩm
chính : lúa mì, củ cải đường, thịt và sữa.
 Bước 2 : Thiết lập sơ đồ.( hình 7. Sơ đồ cấu trúc bài Cộng Hoà Liên
bang Đức)

Ảnh hưởng Bước 3 : Hoàn thiện sơ đồ. Vẽ lên giấy khổ A0 để trình bày trên lớp
3.2. Cách sử dụng sơ đồ dạy học địa lý.
3.2. Cách sử dụng sơ đồ trong các khâu của quá trình dạy học

:
 Sử dụng sơ đồ trong bài dạy học :
Sáng Kiến Kinh Nghiệm 8
Người viết : Trần Văn Dạc
CỘNG HOÀ LIÊN BANG ĐỨC
Điều kiện (nguồn lực)
Phát triển kinh tế
Tự nhiên

- Nhiều ngành có
vị trí cao TG
Khái quát
- Nền nông
nghiệp thâm
canh : cơ giới
hoá, chuyên môn
hoá, hoá học
hoá.
- Lúa mì, thịt,
sữa
- Sử dụng sơ đồ trong việc kiểm tra kiến thức cũ của HS đầu tiết học. Giáo
viên dùng sơ đồ trống (vẽ sẵn trên giấy) để học sinh điền nội dung, hoặc dùng
mũi tên nối các ô để hoàn thiện sơ đồ.
- Sử dụng sơ đồ trong việc định hướng nhận thức của học sinh vào lúc mở
đầu bài dạy học. Ví dụ : Dạy bài “Đồng bằng sông Hồng - Vấn đề Dân số “, dùng
sơ đồ cấu trúc bài để giới thiệu cho học sinh biết các nội dung sẽ nghiên cứu
trong bài học. Sau dó kết hợp với tài liệu sách giáo khoa hoặc bản đồ để tìm hiểu
nội dung bài học. ( Hình 8. Sơ đồ cấu trúc bài Vấn đề dân số ở Đồng bằng sông
Hồng.)
SƠ ĐỒ CẤU TRÚC BÀI
- Sử dụng sơ đồ trong khâu giảng bài mới. Có nhiều cách khác nhau :
Sáng Kiến Kinh Nghiệm 9
Người viết : Trần Văn Dạc
Dân số ở ĐBSH
- Dân số đông : mật độ
dân số cao.
- Dân số còn tăng
nhanh.
- Dân cư phân bố

khó
khăn
 Giáo viên có sẵn sơ đồ vẽ trước ( Hình 8 - ở trên) để học sinh dựa vào
đó, kết hợp với các phương tiện khác (Sgk, tranh ảnh, bản đồ…) phân tích, so
sánh, rút ra các kết luận.
 Giáo viên vừa hướng dẫn học sinh khám phá các mối liên hệ, song song
với việc hoàn thành sơ đồ (vừa dạy vừa vẽ). Đây là hình thức dạy học có sự tham
gia tích cực của học sinh. Bằng phương pháp dạy học giảng giải, kết hợp với đàm
thoại gợi mở, thảo luận nhóm nhỏ …, các kiến thức cần thiết cùng các mối liên
hệ sẽ được hình thành dần trên sơ đồ, tương ứng với tiến trình dạy học. Kết quả
của nội dung dạy học sẽ thể hiện, kết tinh ở sơ đồ (xem sơ đồ hình 8 ở trên).
- Dùng sơ đồ để thể hiện toàn bộ trí thức cần cho học sinh lĩnh hội (sau khi
dạy xong mới vẽ).
 Dùng sơ đồ trong khâu củng cố và đánh gia cuối bài học. Giáo viên đưa
ra một sơ đồ chưa hoàn chỉnh. Yêu cầu học sinh tìm các kiến thức cần thiết điền
vào chỗ trống và hoàn chỉnh sơ đồ.
 Dùng sơ đồ trong việc ra bài tập về nhà cho học sinh. Ví dụ, sau khi dạy
bài trên lớp, có thể yêu cầu học sinh về nhà làm bài tập dùng mũi tên nối các ô
của sơ đồ một cách hợp lí thể hiện đặc điểm của một đối tượng địa lý.
 Sử dụng sơ đồ trong ôn tập cuối chương, cuối phần. Nhờ sơ đồ, các kiến
thức địa lý hệ thống quá một cách trực quan, giúp cho học sinh có cái nhìn tổng
thể các kiến thức đã học trong mối liên hệ chặt chẽ với nhau.
 Sử dụng sơ đồ trong kiểm tra kiến thức của học sinh. Để kiểm tra kiến
thức của học sinh sau bài học, giáo viên có thể soạn đề kiểm tra, yêu cầu học sinh
điền vào ô trống sơ đồ các kiến thức cần thiết. Hoặc cho sẵn các cụm từ, yêu cầu
học sinh lập một sơ đồ theo mẫu thể hiện mối quan hệ giữa các ô kiến thức.
 Ngoài ra, sơ đồ còn được sử dụng trong các hình thức tổ chức dạy học
ngoài lớp như : trò chơi, đố vui, khảo sát địa phương. Hình thức sử dụng cũng
giống như bài học trên lớp.
III. Bài học kinh nghiệm và những kiến nghị :