LỜI MỞ ĐẦU
Thực tế cho thấy rằng, tài sản ngoài ý nghĩa đáp ứng nhu cầu, lợi ích cho
con người thì nó còn tiềm ẩn các nguy cơ, rủi ro nhất định có thể gây thiệt hại
cho con người. Có những sự vật như máy móc, phương tiện, hệ thống điện, dây
chuyền sản xuất trong nhà máy… bản thân hoạt động của nó luôn tiềm ẩn khả
năng gây thiệt hại cho môi trường xung quanh. Thế giới ngày càng phát triển
kéo theo sự tiến bộ vượt bậc của khoa học, kỹ thuật nhưng con người vẫn
không hoàn toàn kiểm soát được các nguy cơ mang lại rủi ro từ tài sản. Xuất
phát từ lý do này mà trong khoa học pháp lý xuất hiện thuật ngữ “nguồn nguy
hiểm cao độ”. Trên cơ sở đánh giá “nguồn nguy hiểm cao độ” (NNHCĐ) với
sự nhận định mối liên quan giữa hành vi của con người với thiệt hại do nó gây
ra mà pháp luật dân sự đề cập đến trách nhiệm bồi thường thiệt hại do NNHCĐ
gây ra. Sau đây chúng ta sẽ cùng đi tìm hiểu về vấn đề này trong hệ thống luật
dân sự Việt Nam.
NỘI DUNG
I. Bồi thường thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra.
1. Khái niệm nguồn nguy hiểm cao độ.
Bộ luật dân sự (BLDS) 2005 quy định trách nhiệm bồi thường thiệt hại do
NNHCĐ gây ra tại Điều 623. Trên cơ sở quy định của BLDS 2005, Tòa án
Nhân dân Tối cao đã ban hành Nghị quyết số 03/2006/NQ-HĐTP, ngày
8/7/2006 hướng dẫn các quy định về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài
hợp đồng trong BLDS 2005, trong đó có hướng dẫn về bồi thường thiệt hại do
NNHCĐ gây ra. Tuy nhiên, cả bộ luật và nghị quyết trên đều không đưa ra khái
niệm NNHCĐ mà chỉ liệt kê các đối tượng được coi là NNHCĐ. Khoản 1 Điều
623 BLDS quy định: “NNHCĐ bao gồm phương tiện giao thông vận tải cơ giới,
hệ thống tải điện, nhà máy công nghiệp đang hoạt động, vũ khí, chất nổ, chất
cháy, chất độc, chất phóng xạ, thú dữ và các NNHCĐ khác do pháp luật quy
định”. Theo quy định này thì có các loại NNHCĐ sau:
+ Phương tiện giao thông vận tải cơ giới: Hiện nay, chưa có một văn bản
pháp luật nào chính thức đưa ra khái niệm “phương tiện giao thông vận tải cơ
giới”. Tuy nhiên, ta cũng có thể hình dung được phương tiện giao thông vận tải

Trong ba NNHCĐ đã nêu ở trên thì ta cần phải chú ý đặc điểm để chúng
được coi là NNHCĐ là khi chúng đang hoạt động. Hoạt động có thể được hiểu
là “Vận động, vận hành để thực hiện chức năng nào hoặc gây tác động nào đó”.
Đối với phương tiện giao thông vận tải cơ giới thì hoạt động của xe cơ giới có
thể là hoạt động di chuyển (cơ học hoặc điều khiển) hoặc không di chuyển
nhưng thiết bị đang được vận hành. Đối với hệ thống tải điện thì phải có dòng
điện chạy qua. Đối với nhà máy công nghiệp thì phải đang trong quá trình vận
hành, sản xuất. Như thế, tất cả các loại tài sản nêu trên nếu đang trong trạng
thái tĩnh thì không được coi là NNHCĐ.
+ Vũ khí: Vũ khí có thể được hiểu là các đồ vật được sử dụng để chiến
đấu. Như vậy thì một cái dép, một cái thước kẻ, một cái bút…cũng có thể được
coi là vũ khí nếu nó được dùng để đánh nhau. Tuy nhiên, theo Quy chế quản lý
vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ ban hành kèm theo Nghị định số 47/CP
của Chính phủ ngày 12/8/1996 đã quy định: Vũ khí bao gồm: vũ khí quân
dụng, vũ khí thể thao, súng săn, công cụ hỗ trợ…
+ Chất cháy, chất nổ: Hai loại này có thể là chất rắn, lỏng, khí và dễ gây ra
cháy nổ.
+ Chất độc: Đây là loại có độc tính cao, nguy hiểm cho sức khỏe, tính
mạng của con người, động vật cũng như môi trường xung quanh.
+ Chất phóng xạ: Là “chất ở thể rắn, lỏng hoặc khí có hoạt động phóng xạ
riêng lớn hơn 70 kilo Beccoren trên kilogam (70kBq/kg)” (Khoản 3 Điều 3
Pháp lệnh An toàn và kiểm soát bức xạ năm 1996).
+ Thú dữ: Là động vật bậc cao, có lông mao, có tuyến vú, nuôi con bằng
sữa, to lớn, rất dữ, có thể làm hại người (Đại từ điển Tiếng Việt, Nguyễn Như
Ý chủ biên, Nxb. Văn Hóa – Thông tin, Hà Nội 1999). Tuy nhiên, cần lưu ý và
phân biệt giữa vật nuôi gây thiệt hại trong trường hợp nó hung dữ với thiệt hại
do thú dữ được coi là NNHCĐ gây ra. Nếu vật nuôi trong gia đình gây thiệt hại
thì thuộc trường hợp bồi thường thiệt hại do súc vật gây ra, còn thiệt hại do thú
dữ gây ra sẽ thuộc trường hợp bồi thường thiệt hại do NNHCĐ gây ra. Ngoài
ra, thú dữ gây thiệt hại để phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại do

mang tính chất hoang dã, không thể coi là “thú dữ”. Mặt khác, BLDS đã có
riêng điều luật quy định về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do súc vật gây ra
(Điều 625) áp dụng đối với chủ sở hữu, người quản lý súc vật nên không thể áp
dụng quy định về BTTH do NNHCĐ gây ra được. Còn ong bò vẽ, rắn độc mặc
dù không phải là “thú dữ” (theo các định nghĩa trong từ điển) nhưng phải coi là
NNHCĐ vì đây là loại động vật còn mang tính hoang dã, chưa được thuần hóa
và có tính chất nguy hiểm lớn. Và như thế, việc xác định một vật có được coi là
nguồn nguy hiểm cao độ hay không sẽ phải căn cứ vào các quy định của pháp
luật và tính chất của sự vật đó. NNHCĐ không chỉ bao gồm những sự vật được
liệt kê tại Điều 623 Bộ luật dân sự mà còn bao gồm những sự vật khác mà hoạt
động của chúng luôn chứa đựng khả năng gây thiệt hại cho môi trường xung
quanh, con người không thể hoàn toàn kiểm soát được nguy cơ gây thiệt hại.
Đối với NNHCĐ, pháp luật thường có những quy định nghiêm ngặt trong việc
trông giữ, vận hành, sử dụng, vận chuyển… chúng để tránh gây thiệt hại. Vì
vậy, xác định NNHCĐ không chỉ căn cứ vào khái niệm NNHCĐ tại Điều 623
Bộ luật dân sự mà còn phải căn cứ vào các văn bản, các quy định khác có liên
quan, nếu không thì phải xin ý kiến chỉ đạo của Tòa án nhân dân Tối cao trước
khi quyết định.
Thiệt hại liên quan đến các loại nguồn nguy hiểm rất đa dạng và do nhiều
nguyên nhân khác nhau. Tuy nhiên, chỉ áp dụng trách nhiệm BTTH do
NNHCĐ gây ra khi thỏa mãn hai dấu hiệu sau:
Thứ nhất: Những sự vật được coi là NNHCĐ phải đang trong tình trạng
vận hành, hoạt động như: phương tiện giao thông vận tải cơ giới đang tham gia
giao thông trên đường; cháy, chập hệ thống tải điện; nhà máy công nghiệp đang
hoạt động… Trường hợp thiệt hại xảy ra khi NNHCĐ đang ở trạng thái “tĩnh”
– không hoạt động thì không thể coi là thiệt hại do NNHCĐ gây ra, ví dụ: xe ô
tô dừng đỗ trên đỉnh dốc nhưng theo quán tính trượt xuống chân dốc gây thiệt
hại; ô tô tự nhiên bốc cháy gây thiệt hại; cột điện đổ khi đang thi công, không
có điện…
Thứ hai: Thiệt hại phải do chính sự tác động của bản thân NNHCĐ hoặc

của NNHCĐ mà việc gây thiệt hại của những phương tiện này không bị coi là
trái pháp luật. Ví dụ, để bảo đảm an toàn giao thông đường sắt, những thiệt hại
trên đường sắt do tàu hỏa gây ra cho các chủ thể khác không bị coi là trái pháp
luật và ngành đường sắt không có trách nhiệm bồi thường.
Bên cạnh đó, trách nhiệm BTTH do NNHCĐ gây ra cũng loại trừ các
trường hợp thiệt hại xảy ra do lỗi cố ý của người bị thiệt hại hoặc do sự kiện bất
khả kháng, tình thế cấp thiết (Theo Điều 623 BLDS). Nói tóm lại, trách nhiệm
BTTH do NNHCĐ gây ra là trách nhiệm đối với sự kiện gây thiệt hại trái pháp
luật của NNHCĐ chứ không phải thiệt hại do hành vi của con người.
2.2. Nguồn nguy hiểm cao độ gây thiệt hại cho “người xung quanh”.
NNHCĐ do tính chất nguy hiểm của nó có thể gây thiệt hại cho bất kỳ ai:
chủ sở hữu, người đang chiếm hữu, vận hành, những người không có liên quan
đến NNHCĐ… Có những chủ thể do mối quan hệ sở hữu, lao động mà họ trực
tiếp tiếp xúc với NNHCĐ Đối với chủ sở hữu, họ phải tự chịu mọi rủi ro đối
với thiệt hại do tài sản của mình gây ra. Đối với người bị thiệt hại trong khi sử
dụng NNHCĐ theo nghĩa vụ lao động, họ sẽ được hưởng bồi thường theo chế
độ bảo hiểm tai nạn lao động. Trách nhiệm BTTH do NNHCĐ chỉ được đặt ra
khi NNHCĐ gây thiệt hại cho những “người xung quanh”- là những người khi
xảy ra thiệt hại không có quan hệ lao động hoặc sở hữu liên quan đến NNHCĐ
nhằm để bảo vệ quyền được bồi thường cho những người này.
Do đặc điểm của NNHCĐ là những loại tài sản có khả năng gây ra thiệt
hại trong quá trình vận hành, sử dụng chúng, thiệt hại do NNHCĐ gây ra chỉ có
thể là những thiệt hại về tài sản, tính mạng, sức khỏe. Thiệt hại về danh dự, uy
tín, nhân phẩm – là những thiệt hại chỉ có thể phát sinh do hành vi của con
người nên không thuộc phạm vi tác động của NNHCĐ.
2.3. Có mối quan hệ nhân quả giữa hoạt động gây thiệt hại trái pháp luật của
nguồn nguy hiểm cao độ và thiệt hại xảy ra
Điều kiện này đòi hỏi hoạt động của NNHCĐ là nguyên nhân tất yếu,
nguyên nhân có ý nghĩa quyết định dẫn đến thiệt hại và thiệt hại xảy ra là kết
quả của hoạt động của NNHCĐ. Khi xác định trách nhiệm BTTH, điểm mấu