BIỂU DIỄN TRI THỨC & ỨNG DỤNG
PHỤ LỤC
PHAN KHÁNH NGUYÊN Trang 1
BIỂU DIỄN TRI THỨC & ỨNG DỤNG
GIỚI THIỆU
Trí tuệ nhân tạo là một trong những lĩnh vực hàng đầu được quan tâm và phát triển trong
thời đại công nghệ thông tin hiện nay, nhầm để tìm kiếm và tạo ra những thuật toán thông
minh giải quyết các vấn đề tính toán, điều khiển và xử lý tri thức
Người ta quan tâm đến 2 vấn đề cơ bản nhất:
• Biểu diễn tri thức
• Phương pháp tìm kiếm hay suy diễn
Nghiên cứu và phát triển các mô hình biểu diễn tri thức và suy diễn tự động trên tri thức
giử một địa vị rất quan trọng trong khoa học máy tính cũng như trong Trí Tuệ Nhân tạo.
Trong việc thiết kế các hệ cơ sở tri thức và các hệ chuyên gia, thì mô hình và các phương
pháp biểu điễn là một bước quan trong. Có nhiều phương pháp mô hình hóa tri thức đã được
đề xuất và dứng dụng như mạng ngữ nghĩa, mạng noron, đồ thị khái niệm…. Nhưng những
phương pháp đó đều rất khó khăn, đặc biệt là trong các lĩnh vực toán học, như hình học
phẳng, giải tích, đại số,… trong đó mô hình COKB là một công cụ tốt và hữu dụng trong
việc xây dựng các hệ thống cơ sở tri thức.
Cảm ơn thầy TS. Đỗ Văn Nhơn đã giúp tôi tiếp cận, tìm hiểu về lĩnh vực này, góp phần
nâng cao kiến thức cũng như tìm hiểu sâu hơn về khoa học máy tính. Tạo nền tảng cho việc
nghiên cứu lĩnh vực trí tuệ nhân tạo ở các chương trình tiếp theo.
PHAN KHÁNH NGUYÊN Trang 2
BIỂU DIỄN TRI THỨC & ỨNG DỤNG
PHẦN A
MỘT SỐ MÔ HÌNH SUY DIỄN
I. Biểu diễn tri thức bằng luật dẫn
1. Khái niệm
Biểu diễn tri thức bằng luật sinh được phát minh trong lúc Newell và Simon đang cố gắng
xây dựng một hệ giải bài toán tổng quát,. Đây là một kiểu biểu diễn tri thức có cấu trúc. Ý
tưởng cơ bản là tri thức có thể được cấu trúc bằng một cặp điều kiện & hành động : "NẾU

PHAN KHÁNH NGUYÊN Trang 3
BIỂU DIỄN TRI THỨC & ỨNG DỤNG
TWO  hai.
JANUARY  tháng một.
Để biễu diễn một tập luật sinh, người ta thường phải chỉ rõ hai thành phần chính sau :
(1) Tập các sự kiện F(Facts)
F = { f
1
, f
2
, fn

}
(2) Tập các quy tắc R (Rules) áp dụng trên các sự kiện dạng như sau :
f
1
^ f
2
^ ^ f
i
 q
Trong đó, các f
i
, q đều thuộc F
Ví dụ : Cho 1 cơ sở tri thức được xác định như sau :
- Các sự kiện : A, B, C, D, E, F, G, H, K
- Tập các quy tắc hay luật sinh (rule):
R1 : A  E
R2 : B  D
R3 : H  A

R2. Nếu (điện vào máy là "có") và ( (âm thanh đọc ổ cứng là "không") hoặc tình trạng
đèn ổ cứng là "tắt")) thì (ổ cứng "hỏng").
PHAN KHÁNH NGUYÊN Trang 5
BIỂU DIỄN TRI THỨC & ỨNG DỤNG
R3. Nếu (điện vào máy là "có") và (tình trạng đèn màn hình là "chớp đỏ") thì (cáp màn
hình "lỏng").
Để xác định được các nguyên nhân gây ra sự kiện "không sử dụng được máy tính", ta
phải xây dựng một cấu trúc đồ thị gọi là đồ thị AND/OR như sau :
Hình 2: Cơ chế suy diễn của suy diễn lùi.
Như vậy là để xác định được nguyên nhân gây ra hỏng hóc là do ổ cứng hỏng hay cáp
màn hình lỏng, hệ thống phải lần lượt đi vào các nhánh để kiểm tra các điều kiện như điện
vào máy "có", âm thanh ổ cứng "không".Tại một bước, nếu giá trị cần xác định không thể
được suy ra từ bất kỳ một luật nào, hệ thống sẽ yêu cầu người dùng trực tiếp nhập vào.
Chẳng hạn như để biết máy tính có điện không, hệ thống sẽ hiện ra màn hình câu hỏi "Bạn
kiểm tra xem có điện vào máy tính không (kiểm tra đèn nguồn)? (C/K)". Để thực hiện được
cơ chế suy luận lùi, người ta thường sử dụng ngăn xếp (để ghi nhận lại những nhánh chưa
kiểm tra).
PHAN KHÁNH NGUYÊN Trang 6
BIỂU DIỄN TRI THỨC & ỨNG DỤNG
3. Tối ưu luật
Tập các luật trong một cơ sở tri thức rất có khả năng thừa, trùng lắp hoặc mâu thuẫn. Dĩ
nhiên là hệ thống có thể đổ lỗi cho người dùng về việc đưa vào hệ thống những tri thức như
vậy. Tuy việc tối ưu một cơ sở tri thức về mặt tổng quát là một thao tác khó (vì giữa các tri
thức thường có quan hệ không tường minh), nhưng trong giới hạn cơ sở tri thức dưới dạng
luật, ta vẫn có một số thuật toán đơn giản để loại bỏ các vấn đề này. .
a. Rút gọn bên phải
Luật sau hiển nhiên đúng :
A ∧ B  A (1)
Do đó luật:
A ∧ B  A ∧ C

Với mỗi sự kiện A ∈Vế Phải(r)
Nếu A ∈VếTrái(r) thì Loại A ra khỏi vế phải của R.
Nếu VếPhải(r) rỗng thì loại bỏ r ra khỏi hệ luật dẫn : R = R \{r}
B2 : Phân rã các luật
Với mỗi luật r : X
1
∨

X
2
∨ … ∨ X
n
 Y trong R
Với mỗi i từ 1 đến n R := R + { X
i
 Y }
R := R \ {r}
B3 : Loại bỏ luật thừa
Với mỗi luật r thuộc R
Nếu VếPhải(r) ∈ BaoĐóng(VếTrái(r), R-{r}) thì R := R \ {r}
B4 : Rút gọn vế trái
Với mỗi luật dẫn r : X : A
1
∧

A
2
, …, A
n
 Y thuộc R

• Thống kê cho thấy, người xây dựng hệ thống trí tuệ nhân tạo thích sử dụng luật sinh
hơn tất cả phương pháp khác (dễ hiểu, dễ cài đặt) nên họ thường tìm mọi cách để biểu
diễn tri thức bằng luật sinh cho dù có phương pháp khác thích hợp hơn! Đây là nhược
điểm mang tính chủ quan của con người.
• Cơ sở tri thức luật sinh lớn sẽ làm giới hạn khả năng tìm kiếm của chương trình điều
khiển. Nhiều hệ thống gặp khó khăn trong việc đánh giá các hệ dựa trên luật sinh cũng
như gặp khó khăn khi suy luận trên luật sinh.
II. Mạng suy diễn tính toán
1. Khái niệm.
Mạng tính toán [ là một dạng biểu diễn tri thức có thể dùng biểu diễn các tri thức về các
vấn đề tính toán và được áp dụng một cách có hiệu quả để giải một số dạng bài toán. Mỗi
mạng tính toán là một mạng ngữ nghĩa chứa các biến và những quan hệ có thể cài đặt và sử
dụng được cho việc tính toán. Chúng ta xét một mạng tính toán gồm một tập hợp các biến
cùng với một tập các quan hệ (chẳng hạn các công thức) tính toán giữa các biến. Trong ứng
PHAN KHÁNH NGUYÊN Trang 9
BIỂU DIỄN TRI THỨC & ỨNG DỤNG
dụng cụ thể mỗi biến và giá trị của nó thường gắn liền với một khái niệm cụ thể về sự vật,
mỗi quan hệ thể hiện một sự tri thức về sự vật.
2. Các quan hệ
Cho M = {x
1
,x
2
, ,x
m
} là một tập hợp các biến có thể lấy giá trị trong các miền xác định
tương ứng D
1,
D
2

,x
2
, ,x
m
>). Ta có thể thấy rằng quan hệ R(x) có thể
được biểu diễn bởi một ánh xạ f
R,u,v
với u ∪ v = x, và ta viết : f
R,u,v
: u → v, hay vắn tắt là f :
u → v.
Đối với các quan hệ dùng cho việc tính toán, cách ký hiệu trên bao hàm ý nghĩa như là
một hàm: ta có thể tính được giá trị của các biến thuộc v khi biết được giá trị của các biến
thuộc u.
Trong phần sau ta xét các quan hệ xác định bởi các hàm có dạng f : u → v, trong đó u ∩ v
= ∅ (tập rỗng). Đặc biệt là các quan hệ đối xứng có hạng (rank) bằng một số nguyên dương
k. Đó là các quan hệ mà ta có thể tính được k biến bất kỳ từ m-k biến kia (ở đây x là bộ gồm
m biến < x
1
,x
2
, ,x
m
>). Ngoài ra, trong trường hợp cần nói rõ ta viết u(f) thay cho u, v(f)
thay cho v. Đối với các quan hệ không phải là đối xứng có hạng k, không làm mất tính tổng
quát, ta có thể giả sử quan hệ xác định duy nhất một hàm f với tập biến vào là u(f) và tập biến
ra là v(f); ta gọi loại quan hệ nầy là quan hệ không đối xứng xác định một hàm, hay gọi vắn
tắt là quan hệ không đối xứng.
Ví dụ: quan hệ f giữa 3 góc A, B, C trong tam giác ABC cho bởi hệ thức:
A+B+C = 180 (đơn vị: độ)

các biến thuộc A hay không?
 Nếu có thể xác định được B từ A thì quá trình tính toán giá trị của các biến thuộc B
như thế nào?
PHAN KHÁNH NGUYÊN Trang 11
BIỂU DIỄN TRI THỨC & ỨNG DỤNG
 Trong trường hợp không thể xác định được B, thì cần cho thêm điều kiện gì để có
thể xác định được B.
Bài toán xác định B từ A trên mạng tính toán (M,F) được viết dưới dạng:
A → B,
trong đó A được gọi là giả thiết, B được gọi là mục tiêu tính toán của bài toán.
5. Ưu điểm & khuyết điểm của mạng suy diễn tính toán
Ưu điểm:
• Giải được hầu hết các bài toán GT  KL nếu như đáp ứng đầy đủ các giả thiết cần
thiết.
• Thuật toán đơn giản dễ cài đặt cho nên việc bảo trì hệ thống tương đối đơn giản.
• Có thể xây dựng hệ thống suy luận và giải thích một cách rõ ràng và dễ hiểu.
Khuyết điểm
• Do hệ thống chỉ bao gồm 1 cặp (M, F) để biểu diễn tri thức nên khi gặp phải
những bài toán phức tạp thì có thể xảy ra việc lưu trữ khó khăn và nhập nhằng khi
quản lý. Đồng thời việc xây dựng lại thuật toán là một việc tương đối khó khăn 
phải bảo trì lại toàn bộ hệ thống.
Đối với các bài toán mà sử dụng nhiều các đối tượng tính toán bài toán trở nên phức tạp,
việc giải quyết bài toán bằng mạng tính toán trở nên khó khăn cho người lập trình.
III. Biểu diễn tri thức bằng Frame
1. Khái niệm:
Frame là một cấu trúc dữ liệu chứa đựng tất cả những tri thức liên quan đến một đối
tượng cụ thể nào đó. Frames có liên hệ chặt chẽ đến khái niệm hướng đối tượng (thực ra
frame là nguồn gốc của lập trình hướng đối tượng). Ngược lại với các phương pháp biểu diễn
tri thức đã được đề cập đến, frame "đóng gói" toàn bộ một đối tượng, tình huống hoặc cả một
vấn đề phức tạp thành một thực thể duy nhất có cấu trúc. Một frame bao hàm trong nó một

loại giá trị gì (như số nguyên, số thực, chữ cái, )
- If added: mô tả một hành động sẽ được thi hành khi một giá trị trong slot được thêm
vào (hoặc được hiệu chỉnh). Thủ tục thường được viết dưới dạng một script.
PHAN KHÁNH NGUYÊN Trang 13
BIỂU DIỄN TRI THỨC & ỨNG DỤNG
- If needed : được sử dụng khi slot không có giá trị nào. Facet mô tả một hàm để tính ra
giá trị của slot.
3. Tính kế thừa
Trong thực tế, một hệ thống trí tuệ nhân tạo thường sử dụng nhiều frame được liên kết với
nhau theo một cách nào đó. Một trong những điểm thú vị của frame là tính phân cấp. Đặc
tính này cho phép kế thừa các tính chất giữa các frame.
Hình sau đây cho thấy cấu trúc phân cấp của các loại hình hình học cơ bản. Gốc của cây ở
trên cùng tương ứng với mức độ trừu tượng cao nhất. Các frame nằm ở dưới cùng (không có
frame con nào) gọi là lá. Những frame nằm ở mức thấp hơn có thể thừa kế tất cả những tính
chất của những frame cao hơn.
Các frame cha sẽ cung cấp những mô tả tổng quát về thực thể. Frame có cấp càng cao thì
mức độ tổng quát càng cao. Thông thường, frame cha sẽ bao gồm các định nghĩa của các
thuộc tính. Còn các frame con sẽ chứa đựng giá trị thực sự của các thuộc tính này.
Một ví dụ biểu diễn các đối tượng hình học bằng frame:
Các kiểu dữ liệu cơ bản :
Area : numeric; // diện tích
Height : numeric; //chiều cao
Perimeter : numberic; //chu vi
Side : numeric; //cạnh
Diagonal : numeric; //đường chéo
Radius : numeric; //bán kính
Angle : numeric; //góc
Diameter : numeric; //đường kính
PHAN KHÁNH NGUYÊN Trang 14
BIỂU DIỄN TRI THỨC & ỨNG DỤNG

d
2
= b
1
2
+ b
2
2
;
Frame SQUARE (hình vuông)
Là : RECTANGLE
b
1
= b
2
;
Frame RHOMBUS (hình thoi)
b : side;
d
1
: diagonal;
PHAN KHÁNH NGUYÊN Trang 15
BIỂU DIỄN TRI THỨC & ỨNG DỤNG
d
2
: diagonal;
s : area;
p : perimeter;
alpha
1

Một mô hình tri thức COKB là một mô hình tri thức của các đối tượng tính toán, viết tắt
là (Computational Objects Knowledge Base), Mô hình COKB là một hệ thống gồm 6 thành
phần được ký hiệu (C, H, R, Ops, Funcs, Rules):
1. Một tập C ( C_Object ) các khái niệm về các đối tượng tính toán.
Mỗi khái niệm là một loại đối tượng tính toán có cấu trúc và được phân theo sự thiết lập
của cấu trúc đối tượng, gồm: biến thức, đối tượng cơ bản, đối tượng mức 1 và đối tượng mức
2.
- Các đối tượng (hay khái niệm) nền: là các đối tượng (hay khái niệm) được mặc
nhiên thừa nhận. Ví dụ: như một số đối tượng kiểu boolean (logic), số tự nhiên
(natural), số nguyên (integer), số thực (real), tập hợp (set), danh sách (list) hay một số
kiểu tự định nghĩa.
- Các đối tượng cơ bản (hay khái niệm) cơ bản cấp 0: có cấu trúc rỗng hoặc có cấu
trúc thiết lập trên một số thuộc tính kiểu khái niệm nền: Các đối tượng(hay khái niệm)
này làm nền cho các đối tượng(hay các khái niệm) cấp cao hơn.
Ví dụ: đối tượng DIEM có kiểu mô tả không có cấu trúc thiết lập.
- Các đối tượng (hay khái niệm) cấp 1: Các đối tượng này chỉ có các thuộc tính kiểu
khái niệm nền và có thể được thiết lập trên một danh sách nền các đối tượng cơ bản.
Ví dụ: đối tượng DOAN[A,B] trong đó A, B là các đối tượng cơ bản loại
DIEM, thuộc tính a biểu thị độ dài đoạn thẳng có kiểu tương ứng là “real”.
PHAN KHÁNH NGUYÊN Trang 18
BIỂU DIỄN TRI THỨC & ỨNG DỤNG
- Các đối tượng (hay khái niệm) cấp 2: Các đối tượng này có các thuộc tính kiểu khái
niệm nền và các thuộc tính loại đối tượng cấp 1, có thể được thiết lập trên một danh
sách nền các đối tượng cơ bản.
Ví dụ: đối tượng TAMGIAC[A,B,C] trong đó A, B, C là các đối tượng cơ bản
loại DIEM, các thuộc tính như GocA, a, S có kiểu tương ứng là “GOC[C,A,B]”,
“DOAN[B,C]”, “real”.
- Các đối tượng (hay khái niệm) cấp n >0: Các đối tượng này có các thuộc tính kiểu
khái niệm nền và các thuộc tính loại đối tượng cấp thấp hơn, có thể được thiết lập trên
một danh sách nền các đối tượng cấp thấp hơn.

hóa của các khái niệm khác, chẵng hạn như một tam giác cân cũng là một tam giác, một hình
bình hành cũng là một tứ giác. Có thể nói rằng H là một biểu đồ Hasse khi xem qua hệ phân
cấp trên là một quan hệ thứ tự C
Cấu trúc của một quan hệ phân cấp:
[<tên lớp đối tượng cấp cao>, <tên lớp đối tượng cấp thấp> ]
4. Một tập hợp R các khái niệm về các loại quan hệ trên các loại đối tượng
Mỗi quan hệ được xác định bởi <tên quan hệ> và các loại đối tượng của quan hệ, và quan
hệ có thể có một số tính chất trong các tính chất sau đây: tính chất phản xạ, tính chất đối
xứng, tính chất phản xứng và tính chất bắc cầu.
Cấu trúc của một quan hệ:
[ < tên quan hệ > , < loại đối tượng > , < loại đối tượng > ,…] , {< tính chất > , < tính
chất >}.
5. Tập hợp Funcs các hàm
Tập hợp Funcs trong mô hình COKB thể hiện tri thức về các hàm hay nói cách khác là thể
hiện tri thức về các khái niệm và các qui tắc tính toán trên các biến thực cũng như trên các
loại C-Object, được xây dựng thông qua các quan hệ tính toán dạng hàm. Mỗi hàm được xác
PHAN KHÁNH NGUYÊN Trang 20
BIỂU DIỄN TRI THỨC & ỨNG DỤNG
định bởi <tên hàm>, danh sách các đối số và một qui tắc định nghĩa hàm về phương diện toán
học.
6. Một tập hợp Rules gồm các luật
Các luận thể hiện các tri thức mang tính phổ quát trên các khái niệm và các loại sự kiện khác
nhau. Mỗi luật cho ta một qui tắc suy luận để đi đến các sự kiện mới từ các sự kiện nào đó,
và về mặt cấu trúc nó gồm 2 thành phần chính là: phần giả thiết của luật đều là các tập hợp
sự kiện trên các đối tượng nhất định
Cấu trúc của một luật:
[ Kind, BasicO, Hypos, Goals]
Trong đó:
• Kind: loại luật.
• BaseO: tập các đối tượng cơ bản.

• Sự kiện về sự bằng nhau giữa một đối tượng hay một thuộc tính so với một đối tượng
hay một thuộc tính khác.
o Ví dụ: thuộc tính a của đối tượng Ob thuộc loại tam giác = đoạn CD, đối tượng
Ob1 = đối tượng Ob2
• Sự kiện về sự phụ thuộc của một đối tượng hay của một thuộc tính theo những đối
tượng hay các thuộc tính khác thông qua công thức tính đoán
o Ví dụ O1.a = O2.a + 2*O2.b
• Sự kiện về một quan hệ trên các đối tượng hay trên các thuộc tính của các đối tượng
o Ví dụ: đoạn AB song song với đoạn CD, điểm M thuộc đoạn AB
II. Các loại sự kiện trong mô hình COKB:
Sự kiện loại 1: Sự kiện thông tin về loại của đối tượng.
Cấu trúc sự kiện:
[<đối tượng>, <loại đối tượng>]
Ví dụ: Tam giác cân ABC được định nghĩa như sau :
[TAMGIAC[A,B,C], “TAMGIACCAN”].
Sự kiện loại 2: Sự kiện về tính xác định của một đối tượng hay của một thuộc tính của đối
tượng.
Cấu trúc sự kiện:
<đối tượng>|<đối tượng >.<thuộc tính>
Ví dụ: Trong tam giác ABC ta có các cạnh AB, AC, BC và các góc ABC, góc BAC và góc
ACB được định nghĩa như sau:
• Các cạnh: DOAN[A,B], DOAN[A,C], DOAN[B,C].
• Các góc: GOC[A,B,C], GOC[B,A,C], GOC[A,C,B].
PHAN KHÁNH NGUYÊN Trang 22
BIỂU DIỄN TRI THỨC & ỨNG DỤNG
Sự kiện loại 3: Sự kiện về tính xác định của một đối tượng hay của một thuộc tính của đối
tượng thông qua biểu thức hằng.
Cấu trúc sự kiện:
<đối tượng> | <đối tượng >.<thuộc tính> = <biểu thức hằng>
Ví dụ: DOAN[A,B].a = 5; GOC[A,B,C] = Pi/2.

Cấu trúc sự kiện:
<hàm> = <hàm>
Ví dụ: KHOANGCACH(d,d1) = KHOANGCACH(d1,d2)
Sự kiện loại 11: Sự kiện về sự phụ thuộc của một hàm theo các hàm hay các đối tượng khác
thông qua một công thức tính toán.
Cấu trúc sự kiện:
<hàm> = <biểu thức theo các hàm hay các đối tượng>
Ví dụ: GOC(d,d1) = GOC(d,d2) + GOC(d,d3).
Sự kiện loại 12: Sự kiện về sự phụ thuộc giữa các hàm hay các đối tượng thông qua một đẳng
thức theo các hàm hay các đối tượng.
PHAN KHÁNH NGUYÊN Trang 24
BIỂU DIỄN TRI THỨC & ỨNG DỤNG
Cấu trúc sự kiện:
<đẳng thức theo các hàm hay các đối tượng>
Ứng dụng
Các kiến thức trong tam giác trong hình học phẳng có thể được biểu diễn theo mô hình tri
thức về các đối tượng tính toán như sau:
Các khái niệm về đối tượng
Điểm
Đoạn thẳng
Góc
Các loại tam giác
• Các quan hệ phân cấp giữa các loại đối tượng
• Giữa các khái niệm về các loại tam giác và các loại tứ giác có quan hệ phân cấp theo
sự đặc biệt hóa của các khái niệm, được thể hiện bởi các biểu đồ sau:
PHAN KHÁNH NGUYÊN Trang 25