SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

PHÂN TÍCH NHỮNG SAI LẦM CỦA HỌC
SINH LỚP 12 KHI HỌC CHƯƠNG ỨNG
DỤNG ĐẠO HÀM ĐỂ KHẢO SÁT VÀ VẼ ĐỒ
THỊ CỦA HÀM SỐ - HƯỚNG KHẮC PHỤC
Trường THPT Trần Hưng Đạo - Đắk Mil - Đắk Nông
GV. Tạ Ngọc Bảo – ĐT: 0983972303
1

PHÂN TÍCH NHỮNG SAI LẦM CỦA HỌC SINH LỚP 12 KHI HỌC
CHƯƠNG ỨNG DỤNG ĐẠO HÀM ĐỂ KHẢO SÁT
VÀ VẼ ĐỒ THỊ CỦA HÀM SỐ - HƯỚNG KHẮC PHỤC
I. Lý do chọn đề tài
- Trong chương trình giải tích 12, nội dung ứng dụng đạo hàm để khảo
sát và vẽ đồ thị của hàm số có một vị trí đặc biệt quan trọng, chiếm hầu
hết số tiết có trong chương trình. Là một công cụ rất “mạnh” để giải
quyết hầu hết những bài toán trong các đề thi tốt nghiệp THPT cũng như
trong các đề thi tuyển sinh Đại học, Cao đẳng.
- Ưu điểm của phương pháp này là rất hiệu quả và dễ sử dụng khi giải
toán liên quan đến hàm số.
- Trong quá trình giảng dạy tôi nhận thấy các em học sinh hay gặp khó
khăn khi giải các bài toán liên quan đến việc vận dụng đạo hàm để khảo

dụng đạo hàm để khảo sát và vẽ đồ thị của hàm số - hướng khắc phục”
II. Phân tích những sai lầm thông qua một số ví dụ minh hoạ
1) Sai lầm khi xét tính đơn điệu của hàm số
 Các em mắc phải sai lầm khi không nắm vững định nghĩa tính đơn điệu
của hàm số
Ví dụ minh hoạ 1:
Xét tính đơn điệu của hàm số:
2
2 2
1
x x
y
x
 


.
Một số học sinh trình bày như sau:
TXĐ: D = R\{-1}.
Ta có
2
2
2
'
( 1)
x x
y
x




x
-
-2
2
+

-

-

+


Suy ra:
Hàm số nghịch biến trên




2; 1 1;0
    ,
đồng biến trên




; 2 0;
   
.

GV. Tạ Ngọc Bảo – ĐT: 0983972303
3

nhưng
3 5 1 5
2 2 2 2
f f
   
     
   
   
???
Lời giải đúng là:
TXĐ: D = R\{-1}.
Ta có
2
2
2
'
( 1)
x x
y
x



,
0
' 0
2

2
+

-

-

+


Suy ra:
Hàm số nghịch biến trên từng khoảng


2; 1
 
và


1;0
 ,
Đồng biến trên từng khoảng


; 2
 
và


0;

x
 
  

2
4
x x
  
2 2
4
x x
  
2
2
x
x

 






Trên từng khoảng giữa hai điểm tới hạn liên tiếp nhau, f’(x) luôn giữ
nguyên một dấu, vì f’(0) > 0 nên ta có bảng biến thiên như sau:

Trường THPT Trần Hưng Đạo - Đắk Mil - Đắk Nông
GV. Tạ Ngọc Bảo – ĐT: 0983972303
4


2;2
.
Phân tích: Nếu để ý ở bảng biến thiên ta thấy ngay một điều vô lý là
trên đoạn
2; 2
 
 
 
giá trị của hàm số giảm từ -3 xuống -1??? Thực ra ở
đây
2

không phải là điểm tới hạn của hàm số.
Lời giải đúng là:
Tập xác định là: D = [-2; 2]
Ta có
2
'( ) 1
4
x
f x
x
 

,
2
2
4
'( ) 0 0

2 2 -1
-3
-
+
y
y' 0
2
2-2
x

Suy ra, hàm số đồng biến trên khoảng


2; 2

, nghịch biến trên khoảng


2;2
.
2) Sai lầm khi chứng minh bất đẳng thức
Trường THPT Trần Hưng Đạo - Đắk Mil - Đắk Nông
GV. Tạ Ngọc Bảo – ĐT: 0983972303
5

 Khi dùng tính đơn điệu của hàm số để chứng minh bất đẳng thức học
sinh thường mắc phải sai lầm là không nhớ chính xác định nghĩa tính
đơn điệu của hàm số để vận dụng:
Ví dụ minh hoạ 3: (Bài tập 5, trang 10, sách giải tích 12, ban cơ bản)
Chứng minh rằng:

 
 
, suy ra
f(x) đồng biến trên khoảng
0;
2

 
 
 
.
Từ
0 ( ) (0) tan - tan0- 0
x f x f x x
    
hay
tan , 0;
2
x x x

 
  
 
 
.
Phân tích:
Lời giải trên có vẻ đúng, nhưng sai lầm ở đây khá tinh vi (?!). Sau khi
kết luận f(x) đồng biến trên khoảng
0;
2

Lời giải đúng là:
Xét
( ) tan - , 0;
2
f t t t t

 
 


 
. Ta có:
( )
f t
đồng biến trên
0;
2

 


 
.
Suy ra từ
0 ( ) (0) tan - tan0- 0 0
x f x f x x
     
. (Đpcm)
 Các em cũng hay mắc những sai lầm khi vận dụng sai tích chất của các
hàm đồng biến, nghịch biến.

hàm số
( ) .
x
f x x e
 là tích của hai hàm đồng biến nên cũng đồng biến trên
R. Suy ra, từ
1 ( ) ( 1)
x f x f
    
hay
1
.
x
x e
e

 .
Phân tích:
Lời giải trên sai lầm ở chỗ: Tích của hai hàm đồng biến là một hàm đồng
biến chỉ đúng khi hai hàm đó dương (!).
Lời giải đúng là:
Xét hàm số
( ) .
x
f x x e
 , ta có
'( ) ( 1) 0, 1
x
f x e x x
     

Ta có
1 1
' (2 1) (2 1)' 2 (2 1)
x x
y x x x x x
 
    
Phân tích:
Lời giải trên đã vận dụng công thức
1
( )' . . '
u u u
 


 . Vận dụng như vậy là
sai, vì công thức này chỉ áp dụng cho số mũ

là một hằng số.
Lời giải đúng là:
Từ
 
2 1
x
y x
 



ln .ln 2 1

u u u R
 
 

 
, nhưng quên rằng nếu như

không nguyên thì
công thức này chỉ đúng khi u nhận giá trị dương.
Trường THPT Trần Hưng Đạo - Đắk Mil - Đắk Nông
GV. Tạ Ngọc Bảo – ĐT: 0983972303
7

Ví dụ minh hoạ 5:
Cho hàm số
3
2
y x
 có đồ thị (C). Viết phương trình tiếp tuyến của (C)
tại điểm có hoành độ x = -1.
Một số học sinh trình bày như sau:
Với x = -1, ta có y =
2
3
( 1) 1
 

Ta có
2
3

.( 1) 1
3 3 3
y x x
    

Phân tích: Sai lầm ở đây là các em đã không chú ý đến điều kiện luỹ
thừa với số mũ không nguyên thì cơ số phải dương. Vì vậy viết
 
1
3
1

 là
không đúng!
Lời giải đúng là:
Ta có
3 2 2
2
3
3
4
2 2 2
3 ' 2 '
3
3
3
x x
y x y y x y
y
x

3 2
1
y x mx x
   
đồng
biến trên R.
Một số học sinh trình bày như sau:
Trường THPT Trần Hưng Đạo - Đắk Mil - Đắk Nông
GV. Tạ Ngọc Bảo – ĐT: 0983972303
8

TXĐ: D =R
2
' 3 2 1
y x mx
  
. Hàm số đồng biến trên R ' 0,
y x R
   
0
' 0
a




 


2

;
a b
,


'( ) 0, ;
f x x a b
   và f’(x) chỉ bằng 0 tại hữu hạn điểm thuộc khoảng
(a;b) thì hàm số y=f(x) đồng biến trên khoảng (a;b).
Lời giải đúng là:
Hàm số đồng biến trên R ' 0,
y x R
   

0
' 0
a




 


2
3 0
3 3
3 0
m
m

f x
x
f x






là điểm cực đại
Điều ngược lại nói chung là không đúng!
Ví dụ minh hoạ 7:
Cho hàm số
4
y mx
 . Tìm tất cả các giá trị của tham số m để hàm số đạt
cực đại tại x = 0?
Một số học sinh trình bày như sau:
Điều kiện để hàm số đạt cực đại tại x = 0 là:
'(0) 0
"(0) 0
f
f





4 .0 0
12 .0 0


-

x
-

+

0
0y'
y
+
-
0

Suy ra hàm số đạt cực đại tại x = 0!
Vậy lời giải trên sai ở chỗ nào???
Nhớ rằng, nếu x
0
thoả mãn
0
0
0
'( ) 0
"( ) 0
f x
x
f x





    

Suy ra x
0
là điểm cuạc đại.
Lời giải đúng là:
Ta có
3
' 4
y mx
 . Để hàm số đạt cực đại tại x = 0 thì
'( ) 0, ( ; )
y x x h o
   
,
với h > 0. Suy ra m < 0.
Thử lại, ta thấy với m < 0 là điều kiện cần tìm.
Ví dụ minh hoạ 8:
Cho hàm số
4 3
1
y x mx
  
. Tìm tất cả các giá trị của tham số m để hàm
số đạt cực tiểu x = 0?
Một số học sinh trình bày như sau:
Điều kiện để hàm số đạt cực tiểu tại x = 0 là:
'(0) 0

Ta thấy, với m = 0 thì hàm số y =
4
1
y x
 
có y’ =
3
4
x
, y’ = 0

x = 0
Bảng biến thiên:

1
+
-
y
y' 0
0
+

-

x
+

+



x mx







   
   


 





Từ (2) ta có
3 2
0
0
0
0 (4)
3
'( ) 0
4 3 0
4
x
x

2
2
1 1
( ) os 2 osx+ 1
cosxos
y f x c x c
c x
 
    
 
 
.
Một số học sinh trình bày như sau:
Đặt t =
1
osx+
cosx
c

2 2
2
1
os 2
os
c x t
c x
  
.
Ta được hàm số
 


  


Lời giải đúng là:
Đặt t =
1
osx+
cosx
c ,
2
x k


  
2
t
 
.
Suy ra
2 2
2
1
os 2
os
c x t
c x
  
. Khi đó f(x) trở thành g(t) =
2

2
-2
-
+
g(t)
g'(t) 0
-1
+

-

t

Dựa vào bảng biến thiên ta suy ra
t 2
2
Min ( ) Min ( )
x k
f x g t



 

= -3
Khi t = -2

1
osx+ 2
cosx

Phương trình tiếp tuyến y = -9x - 5 là tiếp tuyến tại A (nhận A làm tiếp
điểm) tất nhiên là kẻ từ A. Nhưng vẫn có thể có tiếp tuyến của (C) đi qua
A mà không nhận A làm tiếp điểm.
Lời giải đúng là:
Phương trình đường thẳng d đi qua A(-1;4) và có hệ số góc k là: y =
k(x+1)+4
điều kiện để đường thẳng d là tiếp tuyến của (C) là:

2
3 2
3 6
3 ( 1) 4
k x x
x x k x

  


    



1
9 5
9
2
4
0
x
PTTT y x

Trong khuôn khổ của bài viết này tôi không có tham vọng sẽ phân
tích được hết những sai lầm của học sinh và sẽ không tránh khỏi những
sai sót. Vì vậy tôi rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của quý thầy
cô. Tôi xin chân thành cảm ơn. Trường THPT Trần Hưng Đạo - Đắk Mil - Đắk Nông
GV. Tạ Ngọc Bảo – ĐT: 0983972303
13

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Giải tích 12 (chương trình chuẩn): Nhóm tác giả Trần Văn Hạo, NXB GD.
2. Giải tích 12 (chương trình nâng cao): Nhóm tác giả Đoàn Quỳnh, NXB GD.
3. Bài tập giải tích 12 (chương trình chuẩn): Nhóm tác giả Vũ Tuấn, NXB GD.
4. Bài tập giải tích 12 (chương trình nâng cao): Nhóm tác giả Nguyễn Huy
Đoan, NXB GD, 2008.
5. Sai lầm phổ biến khi giải toán: Nguyễn Vĩnh Cận, Lê Thống Nhất, Phan
Thanh Quang, NXB GD, 2008.
6. Luận văn thạc sỹ giáo dục học: Tạ Ngọc Bảo, ĐHSP Huế - 2007.