Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Khảo sát sự thay đổi nghĩa từ vựng trong tiểu thuyết “Nỗi buồn chiến
tranh”
I. CƠ SỞ LÝ LUẬN
1. Hiện tượng chuyển nghĩa từ vựng
Ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp quan trọng nhất của con người. Ngôn
ngữ không ngừng được củng cố cùng với lịch sử phát triển của loài người. Ngữ
nghĩa học là một ngành quan trọng của ngôn ngữ học. Hiện tượng chuyển nghĩa
của từ là một hiện tượng vô cùng phong phú và phức tạp. Trong tiếng Việt, hiện
tượng chuyển nghĩa cũng đã được quan tâm nghiên cứu từ rất lâu. Nhiều tác giả
như Nguyễn Văn Tu, Đỗ Hữu Châu, Đinh Trọng Lạc, Hữu Đạt,..đã có những
công trình nghiên cứu cụ thể về lĩnh vực này. Tuy nhiên cho đến nay thì đây vẫn
là vẫn đề còn gây nhiều tranh luận.
Từ đơn hoặc từ phức khi mới xuất hiện đều chỉ có một nghĩa biểu vật. Sau
một thời gian sử dụng, chúng có thể có thêm những nghĩa biểu vật mới. Các
nghĩa biểu vật mới xuất hiện ngày càng nhiều thì nghĩa biểu niệm của nó càng
có khả năng biến đổi. Trong sự chuyển biến ý nghĩa, có khi nghĩa biểu vật đầu
tiên còn nữa, chúng ta đã quên đi. Nhưng thường thường thì cả nghĩa đầu tiên và
các nghĩa mới đều cùng tồn tại, cùng hoạt động khiến cho những người không
chuyên từ nguyên học khó nhận biết hay khó khẳng định nghĩa nào là nghĩa gốc
của từ.
Giữa nghĩa đầu tiên với các nghĩa mới có thể diễn ra sự biến đổi theo
nghĩa móc xích: nghĩa đầu tiên chuyển sang nghĩa S1, từ S1 chuyển sang S2
chuyển sang S3...Phần lớn các trường hợp của từ chuyển biến nghĩa theo lối toả
ra tức là các nghĩa mới khi xuất hiện đều dựa vào nghĩa đầu tiên. Các nghĩa xuất
hiện sau vẫn có quan hệ với nghĩa gốc, có khi hơi mờ nhạt hay bị đứt quãng.
Lúc này từ vốn là một nhưng đã tách thành hai từ đồng âm.
Như vậy sự chuyển biến ý nghĩa cũng là một phương thức để tạo thêm từ
mới bên cạnh các phương thức ghép hoặc láy.
Các từ có nghĩa biểu vật thuộc cùng một phạm vi hoặc có ý nghĩa biểu
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368

Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
dưới đây chỉ dùng cho nghĩa biểu vật, không áp dụng cho nghĩa biểu niệmvà
biêu thái.
Nếu phân loại theo quá trình chuyển biến tức là theo lịch sử sẽ có các
nghĩa gốc và nghĩa nhánh. Nghĩa gốc đầu tiên được gọi là nghĩa từ nguyên, là
nghĩa gốc của nghĩa nhánh
Phân loại theo khẻ năng sử dụng: có nghĩa cổ và nghĩa hiện dùng. Nghĩa
cổ là nghĩa bị loại hẳn trong giao tiếp hiện nay, thường chỉ được dùng trong
những văn bản mà tác giả có dụng ý tái hiện lại không khí cổ kính của câu
chuyện.
Theo khu vực địa lý có nghĩa địa phương và nghĩa toàn dân
Theo các lĩnh vực xã hội, có nghíc địa phương và nghĩa toàn dân
thông của từ
Cách phân loại phổ biến nhất là phân loại theo nguyên tắc đồng đại. Đối
tượng của sự phân loại là tất cả các nghĩa hiện dùng của từ, không kể đó là nghĩa
từ nguyên hay nghĩa gốc.
Còn có cách phân loại theo nghĩa chính và nghĩa phụ. Nghĩa chính của từ
có thể trùng với nghĩa từ nguyên hoặc nghĩa gốc.
2. Phương thức chuyển nghĩa từ vựng
Phương thức chuyển nghĩa phổ biến trong tất cả các ngôn ngữ trên thế
giới là ẩn dụ và hoán dụ.
Theo §ç H÷u Ch©u (1999), phương thức ẩn dụ là phương thức lấy tên gäi
của sự vật hiện tượng này để gọi tên sự vât hiện tượng khác khi mà giữa hai sự
vật, hiện tượng có nét tương đồng. Ẩn dụ cũng được xem là so sánh trong đó sự
vật so sánh bị ẩn đi. Còn hoán dụ là phương thức lấy tên gọi của sự vật hiện
tượng này để gọi tên sự vật hiện tượng khác nếu hai sự vật hiện tượng đi đôi với
nhau trong thực tế.
Trong trường hợp ẩn dụ, hai sự vật hiện tượng được gọi tên không có liên
hệ khách quan, chúng thuộc những phạm trù hoàn toàn khác hẳn nhau. Sự
chuyển tên gọi diễn ra tuỳ thuộc vào nhận thức có tính chủ quan của con người

sẻ chia”.
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Bảng liệt kê những từ chuyển nghĩa được khảo sát trong tác phẩm "Nỗi
buồn chiến tranh” của nhà văn Bảo Ninh
Từ
khảo
sát
Nghĩa cơ bản Nghĩa sử dụng trong tác phẩm
bút đồ vật dùng để viết chỉ người sử dụng, chỉ năng lực
của người viết: bút lực,..
phi ngựa chạy nước kiệu, chạy rất
nhanh
chỉ người đi hoặc chạy rất nhanh:
phi về nhà
đầy chỉ chất lỏng lên đến tận miệng
vật chứa nó như “cốc nước đầy”
chỉ nơi có rất nhiều thứ gì đó:thóc
đầy bồ, trẻ đầy sân,..
trời thường là danh từ chỉ nơi ở phía
trên cao và xa so với mặt đất
dùng như một phụ từ tạo cảm giác
về thời gian dài:cả tháng trời, cả
năm trời,..
cánh cánh là bộ phận của những con
vật có thể bay được như cánh gà,
cánh vịt,..
là một phần của cái cửa, phần có
thể di chuyển để đóng hay mở
cửa.
khoá: nghĩa gốc là cái khoá, là danh từ. Nghĩa phái sinh được sử dụng ở