MỤC LỤC
3
Lời Mở Đầu
Trước đây, để tạo một giống mới các nhà tạo giống thường sử dụng
phương pháp truyền thống để tổ hợp lại các gen giữa hai cá thể thực vật tạo ra
con lai mang những tính trạng mong muốn. Phương pháp này được thực hiện
bằng cách chuyển hạt phấn từ cây này sang nhụy hoa của cây khác. Tuy nhiên,
phép lai chéo này bị hạn chế bởi nó chỉ có thể thực hiện được giữa các cá thể
cùng loài (lai gần), lai giữa những các thể khác loài (lai xa) thường bị bất thụ
do đó không thể tạo ra con lai được.
Ngày nay, công nghệ chuyển gen cho phép nhà tạo giống cùng lúc đưa
vào một loài cây trồng những gen mong muốn có nguồn gốc từ những cơ thể
sống khác nhau, không chỉ giữa các loài có họ gần nhau mà còn ở những loài
rất xa nhau. Phương pháp hữu hiệu này cho phép các nhà tạo giống thực vật thu
được giống mới nhanh hơnvà vượt qua những giới hạn của kỹ thuật tạo giống
truyền thống.
Nghiên cứu tạo giống bằng các phương pháp chuyển gen hiện đã thu được
rất nhiều thành công ở các phòng thí nghiệm trên thế giới. Một số nghiên cứu
về chuyển gen đã được triển khai nghiên cứu ở nước ta. Tuy nhiên, hầu hết các
nghiên cứu đều tập trung vào một số đối tượng cây thực phẩm hoặc cây công
nghiệp như:lúa, ngô, cà chua, bắp cải, đu đủ, bông vải…. Các nghiên cứu về
chuyển gen trên đối tượng hoa cây cảnh
Các phương pháp chuyển gen ở thực vật đã được nghiên cứu từ những
năm cuối 1970 đầu 1980 hiện nay nó đã được sử dụng rộng rãi trong nông
nghiệp đem lại nhiều thành tựu to lớn

4
Chương I: Giới Thiệu
Kỹ thuật chuyển gen, ghép gen là kỹ thuật đưa một gen lạ (một đoạn
DNA, RNA) vào tế bào vật chủ làm cho gen lạ tồn tại ở các plasmid trong tế
bào chủ hoặc gắn bộ gen tế bào chủ, tồn tại và tái bản cùng với bộ gen của tế

các loài cây lương thực hay những loài có họ gần.
Phương pháp hữu hiệu này cho phép các nhà tạo giống thực vật đưa ra
giống mới nhanh hơn và vượt qua những giới hạn của tạo giống truyền thống.
Ai tạo ra cây chuyển gen?
Hầu hết những nghiên cứu về cây chuyển gen đều được tiến hành ở các
nước phát triển, chủ yếu là Bắc Mỹ và Tây âu.
Tuy nhiên gần đây nhiều nước đang phát triển cũng đang bắt đầu những
nghiên cứu về kỹ thuật di truyền. ở các nước phát triển, các công ty Công nghệ
sinh học đã đi đầu trong việc ứng dụng kỹ thuật chuyển gen vào nông nghiệp.
Các Công ty này gồm Aventis, Dow AgroSciences, DuPont/Pioneer, Monsanto
và Syngenta.
Thế nào là một cây chuyển gen?
Cây chuyển gen là một thực vật mang một hoặc nhiều gen được đưa vào
nhân toạ thay vì thông qua lai tạo.
Những gen được tạo đưa vào (gen chuyển) có thể được phân lập từ những
loài thực vật có quan hệ họ hàng hoặc từ những loài khác biệt hoàn toàn.
Thực vật tạo ra được gọi là “chuyển gen” mặc dù trên thực tế tất cả thực
vật đều được “chuyển gen” từ tổ tiên hoang dại của chúng bởi quá trình thuần
hoá, chọn lọc và lai giống có kiểm soát trong một thời gian dài.
Cây chuyển gen được trồng ở đâu?
Năm 1994, giống cà chua Calgene chuyển gen chín chem. trở thành cây
chuyển gen đầu tiên được sản xuất và tiêu thụ ở các nước công nghiệp. Từ đó
6
tới nay đã có thêm một số quốc gia trồng cây chuyển gen làm tăng hơn 20 lần
diện tích cây chuyển gen trên toàn thế giới tăng hơn 47 lần.
Diện tích trồng cây chuyển gen tăng từ 1,7 triệu ha năm 1996 lên 90 triệu
ha trong năm 2005, có 14 nước được coi là có diện tích trồng cây chuyển gen
thuộc loại lớn (mega-countries) với diện tích trồng từ 50.000 ha trở lên, trong
đó có 10 nước đang phát triển và 4 nước công nghiệp. các nước có diện tích
trồng lớn xếp theo thứ tự từ lớn tới bé là Hoa Kỳ,Achentina, Brazil,Canada,

• Nguy cơ những chất độc này tác động tới sinh vật không phải sinh vật
cần diệt.
Cây chuyển gen được tạo ra như thế nào?
Cây chuyển gen được tạo ra thông qua một quá trình được gọi là kỹ thuật
di truyền. Các gen quan tâm được chuyển từ cá thể này sang cá thể khác. Hiện
có hai phương pháp chính để chuyển một gen vào bộ gen thực vật. Phương
pháp thứ nhất cần dùng một dụng cụ có tên là “súng bắn gen”. Gen chuyển
được bao bọc ra ngoài những hạt kim loại vô cùng nhỏ, những hạt này sau đó
được đưa vào tế bào thực vật theo phương pháp lí học. Một vài gen có thể bị
thải loại và không gắn vào bộ gen của cây được biến nạp. Phương pháp thứ hai
là sử dụng một loại vi khuẩn để đưa gen mong muốn vào bộ gen của thực vật.
Liệu cây chuyển gen có phù hợp với những quốc gia đang phát triển
không?
Trong khi hầu hết những cuộc tranh luận chống vây chuyển gen diễn ra
chủ yếu tại các quốc gia phát triển ở bắc bán cầu, nam bán cầu vẫn giữ vững
quan điển qngs dụng bất kỳ công nghệ nào làm tăng sản lượng lương thực. ở
các quốc gia thường xuyên không đủ lương thực để phân phối và giá lương
thực ảnh hưởng trực tiếp tới thu nhập của đại bộ phận dân chúng thì lợi ích
tiềm tàng của cây chuyển gen là không thể phủ nhận được. Thực tế là những
loại lương thực được tăng cường hàm lượng dinh dưỡng có thể không cần thiết
8
ở các nước phát triển nhưng lại giữ vai trò thiết yếu trong việc giảm nạn đói ở
những nước đang phát triển.
Mặc dù tiềm năng về cây chuyển gen ở các nước đang phát triển là rất lớn,
nhưng họ phải cần được đầu tư. Hầu hết các nước đang phát triển không có khả
năng để đánh giá an toàn sinh học của cây chuyển gen một cách khoa học, thiếu
chuyên gia kinh tế để đánh giá giá trị, thiếu khả năng điều chỉnh theo định
hướng triển khai an toàn và hệ thống luật pháp để khuyến khích hoặc trừng
phạt những ai phạm luật. Rất may mắn là có một số tổ chức đang hoạt động
nhằm tạo những tiềm năng tại chỗ để quản lý thành quả thu được, triển khai và

của polycation, cho phép phức hợp này đi đến kết hợp chặt chẽ hơn với màng
tế bào tích điện âm. Sự xâm nhập của phức hợp có thể đạt được nhờ sự nhập
bào (endocytosis)
Sự kết hợp giữa DEAE-dextran và DNA
10
Phức hợp DNA-calcium phosphat
Cho đến nay, đây là kỹ thuật vô cùng có giá trị đối với các nghiên cứu
chuyển gen vào các tế bào soma nuôi cấy và đang được sử dụng nhiều để
chuyển các dòng genome vào tế bào đích. Tỉ lệ các tế bào được biến nạp ổn
định của kỹ thuật này là tương đương với phương pháp vi tiêm nhưng khác với
vi tiêm là nhiều tế bào được biến nạp cùng một lần. Hơn nữa, biến nạp DNA
tách chiết từ các tế bào ung thư vào các tế bào nhận không ung thư đã cho thấy
đây là phương pháp duy nhất để nghiên cứu sự kiểm soát di truyền của ung thư.
Phương pháp này được sử dụng phổ biến bởi vì đơn giản, protocol dễ thực
hiện, ít tốn kém, số tế bào chết sau biến nạp không đáng kể, sự biểu hiện gen có
thể là nhất thời hoặc ổn định và quan trọng trong việc thiết kế vector virus tái tổ
hợp. Tuy nhiên hiệu quả biến nạp và mức độ biểu hiện của gen chuyển thấp.
II. Chuyển gen qua liposome
Vào thập niên 1980, liposome nhân tạo đã được sử dụng để đưa DNA vào
tế bào. Lipid với toàn bộ lưới tích điện dương ở pH sinh lý là thành phần lipid
tổng hợp phổ biến nhất của liposome được phát triển cho chuyển gen (Hình
2.3). Thường thì lipid cation được trộn với một lipid trung tính như L-dioleoyl
11
phosphatidylethanolamine (DOPE) (Hình 2.4). Phần cation của phân tử lipid
kết hợp với DNA tích điện âm và kết quả là chứa đầy DNA trong phức hợp
liposome-DNA (Hình 2.5). Ðối với các tế bào nuôi cấy, toàn bộ lưới tích điện
dương của phức hợp liposome-DNA nói chung là gây ra hiệu quả chuyển gen
cao hơn bởi vì nó cho phép phức hợp này kết hợpvới màng tế bào tích điện âm
bền hơn. Nhờ cơ chế nhập bào, các phức hợp xuất hiện trong endosome và sau
đó đi vào nhân Chưa rõ DNA được phóng thích từ endosome và đi qua màng

Súng bắn gen (Gene gun) là một thiết bị sử dụng để đưa thông tin di
truyền vào tế bào, được thiết kế đầu tiên cho biến nạp DNA ngoại lai vào tế bào
thực vật và được phát triển vào đầu thập niên 1980 do các nhà thực vật học ở
Ðại học Corrnell cùng với các nhà nghiên cứu ở Corrnell Nanofabrication
Facility, Newyork, USA. Súng bắn gen được bán trên thị trường vào năm 1990.
Ðạn sử dụng cho loại súng này là các hạt kim loại nặng cơ bản được bao bọc
DNA. Tên chính xác và đầy đủ của súng bắn gen là hệ thống phân phối hạt
biolistics (biolistic particle delivery system) và kỹ thuật này thường được gọi
một cách đơn giản là biolistics (sự kết hợp giữa hai thuật ngữ biology (sinh
học) và ballistics (sự bắn tung)). Mặc dù có nhiều thiết kế kỹ thuật khác nhau
nhưng nguyên lý chung của phương pháp này là sử dụng áp lực xung của khí
helium để gai tốc các hạt.
Súng bắn gen (Hãng Biorad)
14
Súng bắn gen bao gồm hai buồng bằng thép không gỉ, kích thước
6“x7“x10“ nối với hai bơm chân không. DNA ngoại lai được gắn vào các hạt
tungsten có đường kính rất nhỏ, khoảng 1μm (các kim loại năng khác như vàng
và bạc cũng được sử dụng nhưng không thường xuyên do giá cả đắt). Các hạt
này được đặt trên một cái đĩa ở mặt bên trong của súng. Sự bùng nổ khí helium
ở 1000psi làm cho cái đĩa bắn về phía trước với tốc độ 1300 food/s, tương
đương với tốc độ khi một viên đạn rời khỏi nòng súng. Một tấm chắn làm dừng
đĩa lại và các hạt vàng hay tungsten được phóng về phía các tế bào đích. Chúng
xuyên qua vách tế bào và phóng thích các phân tử DNA (Hình 2.21). Súng bắn
gen sử dụng kỹ thuật DNA tái tổ hợp để hợp nhất sự biểu hiện các gen đã phân
phối. Các tế bào biến đổi di truyền có thể được sử dụng để tạo thực vật bao
gồm cả sự sửa đổi di truyền mong muốn ở trong tất cả các tế bào của chúng
(Voiland, 1999).
Sơ đồ nguyên lý hoạt động của súng bắn gen
15
Phương pháp này có ưu điểm là thao tác dễ dàng, có thể chuyển gen vào

sử dụng để chống lại ung thư. Sử dụng súng bắn gen, một protein chỉ biểu hiện
trong tế bào khối u nhưng làm cho phản ứng miễn dịch tăng lên được đưa vào
tế bào. Phản ứng miễn dịch ứng miễn dịch tăng lên được đưa vào tế bào. Phản
ứng miễn dịch tăng lên nhắm vào các tế bào khối u và hiển nhiên gây ra hiệu
quả mong muốn (Lin,2000).
-Dược lý di truyền: súng bắn gen có thể được sử dụng để đưa các gen tổng
hợp protein hữu ích hay protein liệu pháp vào cơ thể. Ví dụ như các yếu tố
đông máu ở các cơ thể rối loạn sự đông máu hoặc tăng sự tổng hợp hồng cầu
trong các cơ thể thiếu máu. Sự biểu hiện kéo dài của các gen đưa vào là một
vấn đề, trong nhiều trường hợp thường đòi hỏi sự phân phối gen phức tạp (Lin,
2000).
-Súng bắn gen là một công cụ nghiên cứu: súng bắn gen có thể được sử
dụng để xen các promoter mà sẽ dẫn đến sự biểu hiện của các gen nhất định.
Hiệu quả khuyếch đại các protein nhất định là một phương pháp có giá trị lớn
đối với các nhà khoa học để nghiên cứu chức năng của các protein này (Lin,
2000).
IV.Chuyển gen nhờ vi khuẩn Agrobacterium
Hiện nay có rất nhiều kĩ thuật khác nhau để chuyển gen vào tế bào song kĩ
thuật chuyển gen nhờ vi khuẩn Agrobacterium tumefaciens vẫn được ứng dụng
rộng rãi nhờ những ưu điểm sau:
- Không đòi hỏi dụng cụ đặc biệt
- Số lượng bản sao thấp và ổn định ở thế hệ con cháu
- Kĩ thuật đơn giản, dễ làm, dễ thao tác invitro, chi phí thấp
a. Hoạt động của Agrobacterium tumefaciens
Bản chất tự nhiên của A. tumefacciens là xâm nhập vào những vị trí tổn
thương trên cây hai lá mầm và tạo ra khối u trên những vị trí tổn thương đó. Vi
khuẩn xâm nhập vào chỗ vết thương, kích thích hình thành các chất độc có bản
chất la phenolic (Acetosyringon, hydroxyl acetosyringon). Chất này có tác
dụng làm lành vết thương, vừa dẫn dụ vi khuẩn xâm nhâp, lại có vai trò như
17

bờ trái, bờ phải. Thay vào đoạn bị cắt bỏ là đoạn tương đồng với một đoạn trên
plasmid thứ hai(plasmid trung gian) để phục vụ cho việc liên hợp hai plasmid.
Plasmid trung gian là một plasmid được tách từ dòng vi khuản E.coli có khả
năng tái sinh được trong A. tumefacciens. Plasmid này có chứa vùng gắn gen
cần chuyển nạp và vùng gen chỉ thị phục vụ chọn loc và có mặt các đoạn tương
đồng. Khi cho hai loại plasmidd này tương tác với nhau thì sẽ liên hợp qua sự
trao đổi chéo giữa hai đoạn tương đồng và tạo nên vector liên hợp. Vector liên
hợp này nằm trong vi khuẩn A. tumefacciens và hoạt động theo co chế chuyển
gen thông thường ở vi khuẩn đất. Do tần số đưa plasmid trung gian từ E.coli
san vi khuẩn A. tumefacciens là rất thấp, cho nem loai vector này rất it được sử
dụng.
- Hệ thống vector kép: Hệ thống vector nhị thể khác với vector liên hợp
là chúng có đồng thời hai vector(9plasmid) cùng có mặt hoạt động trong A.
tumefacciens. Một plasmid được tách từ dòng E.coli được thiết kế bờ trái và bờ
phải, nằm giữa chùng là những gen chỉ thị và vùng gen cần chuyển. Plasmid
thứ hai là plasmid cải tiến: Toàn bộ vùng T-DNA và bờ trái, bờ phải bị cắt bỏ,
chỉ giữ lại vùng virA, plasmid này được gọi la plasmid hỗ trợ. Hệ thống vector
này cũng hoạt đong một cách rất hiệu quả theo cơ chế chuyển gen của vi khuẩn
A. tumefacciens.
c. Quy trình chuyển gen vào lúa mì nhờ vi khuẩn A. tumefacciens.
Năm 1997 lần đầu tiên lúa mì được chuyển gen nhờ A. tumefacciens
nhưng chưa được hoàn thiện, cho đến nay qua hàng loạt nghiên cứu, quy trình
chuyển gen vào lúa mì đã được hoàn thiện, bao gồm những bước cơ bản sau:
- Chuẩn bị phôi từ hạt lúa mì:
+ Gieo 4-5 hạt lúa mì vào mỗi khay có đường kính 20cm.
20
+ Đưa các khay vào nhà kính, hoặc tủ nuôi có nhiệt đọ khoảng 18-20
0
C vào ban ngày và 14-15
0

để quá 3 giờ.
- Nuôi cấy phôi với Agrobacteriym:
+ Lấy 4ml môi trường có nuôi Agrobacterium ở trên, bổ sung thêm Silwet
để đạt nồng độ cuối cùng là 0.015%. Sau ddos đổ chỗ môi trường nuôi cấy này
vào 1 đĩa petry có 50 phôi đã chuẩn bị ở trên.
- Ủ đĩa phôi ở nhiệt độ phòng, trong khoảng 1-3 giờ.
21
- Chuyển các phôi sang đĩa môi trường nuôi cấy mới rổi dưa vào bóng
tối, ở nhiệt độ 22-23
0
C, trong khoảng 2-3 ngày.
- Sau đó phôi chuyển sang môi trường tạo mô sẹo rồi để vào tối ở nhiệt
độ 24-25
o
C trong 18 ngày
- Sau 18 ngày, mô sẹo được chuyển sang môi trường thích hợp (môi
trường RDZ ), ủ ở nhiệt độ 24-25
o
C , dưới ánh sáng trong khoảng 3 tuần.
- Chuyển mô sẹo sang môi trường chọn lọc để tạo chồi ( môi trường chọn
lọc RPPT ). Trong môi trường này chồi sẽ hình thành và tạo cây non.
- Cứ sau 3 tuần lại chuyển cây non sang môi trường RPPT mới, cho đến
khi cây non chống chịu với PPT thì chuyển cây ra trồng ở môi trường ngoài
vườn ươm hoặc đất trồng.
22
Chương III . Các hướng nghiên cứu và một số thành
tựu trong lĩnh vực tạo thực vật chuyển gen
Một số hướng nghiên cứu chính trong công nghệ chuyên gen ở thực vật
I. Cây trồng chuyển gen kháng các nấm gây bệnh
Nấm bệnh là những tác nhân gây hại cây trồng rất nặng, nhất là ở các

trồng. Cuộc thử nghiệm thực địa nói trên đã được tiến hành cẩn thận để đảm
bảo không có họ hàng nào của cây mù tạt Ấn Độ sinh trưởng ở xung quanh.
Hoa mù tạt GM cũng được hái ngay khi chúng xuất hiện. Mù tạt chuyển gen sẽ
được dùng làm thức ăn cho trâu bò thiếu selen trong bữa ăn.
IV. Một số thành tựu
Cây lúa
Chuyển gen ở cây lúa đang được tập trung vào tính trạng chống chịu thuốc
diệt cỏ và sản xuất vitamin A. Kêt qủa tái sinh của cây lúa biến nạp gen bằng
xung điện hoặc PEG thông qua nuôi cây protoplast được thông báo lần đầu tiên
cách đây khoảng 10 năm. Các nghiên cứu sau đó cũng đã sử dụng hai kỹ thuật
này để biến nạp gen vào protoplast va phục hồi các cây biến nạp gen hữu thụ.
Tuy nhiên, hạn chế của hai phương pháp này là phải xây dựng phương thức tái
sinh cây từ tế bào đơn. Mặc dù các phương thức này đang dùng cho một số
giống lúa thuộc loại phụ.
Cây lúa chỉ sản sinh ra hợp chất caroteoid được chuyển thành vitamin A
trong những bộ phận có màu xanh của cây, tuy nhiên trong hạt gạo mà con
người vẫn dùng lại không có hợp chất này. Chính vì thế sự thiếu hụt vitamin A
thường xảy ra ở những nơi sử dụng gạo làm lương thực chính. Gạo vàng TM là
một loại ngũ cốc chuyển gen có khả năng nâng cao hàm lượng vitamin A trong
bữa ăn hàng ngày. Loại gạo này có khả năng sản sinh và lưu giữ chất β-
carotene. Nó được đặt tên là gạo vàng TM bởi vì nội nhũ (chất bột bên trong
của hạt gạo) của nó có màu vàng nhạt, do chất β-caroten tạo ra.
24
Dứa
Có nguồn gốc từ Trung Mỹ và Nam Mỹ và được xem như loại trái cây
nhiệt đới được bán rộng rãi nhất, chiếm tới 44% tổng kim ngạch buôn bán trái
cây nhiệt đới. Tính tới tháng 1/2001, toàn thế giới đã trồng được khoảng 12
triệu tấn dứa. Trong vòng 30 năm qua, sản lượng dứa hàng năm trên thế giới đã
tăng lên gấp ba lần. Hiện nay, một số tổ chức nghiên cứu đang tiến hành nghiên
cứu sự đa dạng di truyền của cây dứa. Bên cạnh đó, người ta đang biến đổi gen

chứng sát thực về cây trồng chuyển gen.
26
Tài Liệu Tham Khảo
1. ebook: Công nghệ chuyển gen .Trần Quốc Dung (Chủ biên)
2. ebook: Chuyển gen thực vật bằng vi khuẩn Agrobacterium tumefacien
3. Công nghệ sinh học nông nghiệp. Nguyễn Quang Thạch. NXB ĐHSP
27