Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368
Đặt vấn đề
Lịch sử nhân loại đã trải qua nhiều nấc thang phát triển không ngừng đi
lên tự hoàn thiện trong đó CNH- HĐH là những chặng đờng không thể thiếu đ-
ợc đối với quá trình đi lên cuả mỗi quốc gia nhằm vơn tới sự hùng mạnh.
Ngày nay hoà nhập với xu thế quốc tế hoá đang diễn ra mạnh mẽ mỗi
quốc gia đều phải tự vận động để vừa tạo dựng đợc một chỗ vững vàng cho
mình vừa bắt kịp với trình độ chung của nhân loại.
Đặc biệt đối với mỗi quốc gia đang phát triển thì việc thực hiện CNH-
HĐH là yêu cầu bức thiết cần phải thực hiện ngay để nhanh chóng phát triển
kinh tế nâng cao đời sống xã hội.
Việt Nam là một quốc gia đang phát triển kinh tế nông nghiệp còn chiếm
một tỷ trọng rất lớn trong khu vực sản xuất tổng thu nhập quốc dân so với các
nớc còn ở mức tơng đối thấp với GDP bình quân là hơn 300USD/ngời/năm. Tuy
một số thành phố lớn nh Hà Nội, Đà Nẵng, thành phố Hồ chí Minh đã trở thành
trung tâm công nghiệp của bán đảo đông dơng, nhng nhìn chung hoàn cảnh
kinh tế xã hội còn chậm phát triển, nhất là các vùng nông thôn và miền núi. Nền
kinh tế Việt Nam còn cha phát huy đợc các thế mạnh của mình để phát triển
xứng với tiềm năng vẫn có bản chất của CNH- HĐH là đa công nghiệp kĩ thuật
hiện đại vào phục vụ sản xuất vào đời sống thúc đẩy nền kinh tế phát triển và
nâng cao đời sống xã hội.
Nh vậy thực hiện CNH- HĐH là một nấc thang tất yếu và đa nớc ta trở
thành một nớc công nghiệp vào năm 2020 nh đại hội Đảng gần đây nhất đã nhất
mạnh. Sau khi đất nớc hoà bình thống nhất đi lên CNXH Nhà nớc ta đã nhanh
chóng thực hiện chính sách kinh tế xã hội . Điều này đợc thực hiện rõ trong văn
kiện đại hội IV,V, VI của Đảng.ở văn kiện đại hội V, VI chỉ rõ tập trung sức
phát triển nông nghiệp coi trọng nông nghiệp là mặt trận hàng đầu đa Nhà nớc
tiến bớc lên sản xuất lớn chủ trơng đánh dấu một giai đoạn mới trong quá trình
công nghiệp đa nớc ta lên CNXH.
Trịnh Quang Quý H1K45
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368

hội chuyển từ xã hội truyền thống sang xã hội hiện đại làm biến đổi căn bản bộ
mặt của xã hội trên tất cả các lĩnh vực kinh tế xã hội
Nớc ta thuộc loại nhóm nớc đang phát triển . Do đó để thực hiện mục tiêu
dân giầu nớc mạnh, xã hội công bằng văn minh, chúng ta không còn con đờng
nào khác là phải CNH- HĐH đất nớc. Chính vì vậy Đảng ta đã xác định: Đây
là nhiệm vụ trọng tâm có tầm quan trọng hàng đầu trong giai đọan tới (Đỗ Mời
- Báo nhân dân 1/12/1998).
Nh vậy chúng ta khẳng định rằng CNH- HĐH nhằm thực hiện mục tiêu:
Biến nớc ta thành một nớc công nghiệp có cơ sở vật chất kĩ thuật hiện đại tiên
tiến cơ cấu kinh tế hợp lý, quan hệ sản xuất phù hợp với tính chất và trình độ
phát triển của lực lợng sản xuất, nguồn lực con ngời đợc phát huy, mức sống vật
chất và tinh thần cao, quốc phòng an ninh vững chắc, dân giàu nớc mạnh xã hội
công bằng văn minh (Thông báo hội nghị lần thứ 9- BCHTW Đảng khoá VII).
Nh vậy tạo ra một sự chuyển đổi căn bản toàn diện các hợp đồng sản xuất kinh
doanh dịch vụ và quản lý kinh tế xã hội từ sử dụng sức lao động thủ công là
chính sang sử dụng một cách phổ biến sức lao động gắn với công nghệ, phơng
tiện và giải pháp tiên tiến hiện đại, dựa trên sự phát triển của công nghệ và tiến
bộ khoa học kĩ thuật, tạo ra năng suất, lao động hiệu quả và trình độ văn minh
kinh tế xã hội cao và bền vững.
Từ kinh nghiệm lịch sử và thực tế cuộc sống hiện tại chúng ta có thể
khẳng định rằng nếu có một hệ thống các quan điểm triết học đúng đắn làm cơ
sở thì bản thân sự nghiệp CNH- HĐH sẽ đợc tiến hành một cách vững chắc, ổn
định hơn. Bởi vậy việc nghiên cứu lý luận hình thái kinh tế xã hội sẽ giúp chúng
ta định hình đợc thế giới quan và phơng pháp luận của nó.
Trịnh Quang Quý H1K45
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368
1. Hình thái kinh tế xã hội một phạm trù của chủ nghĩa duy vật lịch sử.
Hình thái kinh tế xã hội một phạm trù của chủ nghĩa duy vật lịch sử, để
chỉ xã hội ở một giai đoạn lịch sử nhất định và một kiểu quan hệ đặc trng cho
xã hội đó, phù hợp với một trình độ phát triển nhất định của lực lợng sản xuất

mạng ( Mác - ăngghen tuyển tập- tập I, NXB sự thật, Hà Nội , 1980 trang
410). Nh vậy Mác đã khẳng định con ngời có vai trò to lớn nhất, quyết định
trong lực lợng sản xuất .
Xuất phát từ thực tiễn cách mạng Việt Nam từ vai trò quyềt định là nhân
tố con ngời trong công cuộc xây dựng đất nớc , chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhắc
nhở: Muốn xây dựng CNXH trớc hết phải có con ngời XHCN.
Trong quá trình sản xuất , bản thân con ngời đối diện với thực tế của tự
nhiên với t cách là một đại diện của tự nhiên. Để chiếm đợc các thực thể tự
nhiên với một hình thái có lợi cho đời sống của bản thân mình, con ngời vận
dụng những sức tự nhiên của bản thân họ tay, chân, và đầu. Trong khi tác động
vào tự nhiên con ngời cũng thay đổi chính bản thân mình(Các Mác- F. Enghen
Tuyển tập, NXB sự thật Hà Nội 1982). Lao động chính là sự kết hợp biện chứng
giữa phần vật thể và phần trí tuệ của con ngời. Thông qua hoạt động thực tiễn,
con ngời dùng trí tuệ nhận thức bản chất, quy luật của các sự vật hiện tợng của
thế giới khách quan, sử dụng chúng làm phơng tiện sản xuất và con ngời không
ngừng tạo cho mình lực lợng sản xuất ngày càng lớn mạnh, tinh vi. Trong lực l-
ợng sản xuất công cụ lao động có một vai trò quan trọng là thớc đo sự chinh
phục tự nhiên của con ngời. Công cụ lao động yếu tố đợc coi là động của LLSX,
chẳng qua cũng chỉ là phần tự nhiên đợc trí tuệ hoá. Con ngời không chỉ quyết
định sự ra đời của công cụ lao động mà còn quyết định cả quá trình vận hành
của chúng. Hiện nay cuộc cách mạng khoa học kĩ thuật và công nghệ điện tử đã
làm nên những sự tích kì diệu, tạo ra những bớc nhảy vọt đột biến trong tất cả
các lĩnh vực của xã hội . Tuy vậy khoa học chẳng bao giờ là yếu tố độc lập nó
cũng chỉ là sản phẩm của con ngời, gắn vào và phục vụ con ngời.
Đối với nớc ta, một nớc vẫn đang trong tình trạng lạc hậu, kém phát triển.
Vì vậy, CNH- HĐH theo định hớng XHCN vì mục tiêu dân giàu nớc mạnh, xã
hội công bằng văn minh không chỉ là con đờng tất yếu mà còn là một cuộc cách
mạng toàn diện sâu sắc trong tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội.
Trịnh Quang Quý H1K45
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368

2.2.1 Khái niệm quan hệ sản xuất.
Trịnh Quang Quý H1K45
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368
Quan hệ sản xuất là toàn bộ những quan hệ cơ bản giữa con ngời với con
ngời trong quá trình sản xuất và tái sản xuất và tái sản xuất vật chất của xã hội.
2.2.2 Xây dựng quan hệ sản xuất trong thời kì đẩy mạnh CNH- HĐH đất n ớc.
Kết quả của hơn 10 năm đổi mới không chỉ đa nớc ta ra khỏi khủng
hoảng kinh tế xã hội không chỉ làm cho con đờng đi lên CNXH ngày càng rõ
nét hơn, lòng tin của nhân dân đối với chế độ và tiền đồ đất nớc cũng đợc nâng
lên mà còn tạo ra thế và lực đa đất nớc ta chuyển sang thời kì đẩy mạnh CNH-
HĐH đất nớc.
Với t cách là ngời sáng lập ra kinh tế chính trị Mác xít Các Mác và F.
Enghen khi bàn về vấn đề sở hữu nói riêng và quan hệ sản xuất nói chung đã đi
đến khẳng định mọi sự phát triển và biến đổi của quan hệ sản xuất do tính chất
và trình độ phát triển của LLXS quyết định.
Chúng ta không chủ trơng xây dựng một hệ thống quan hệ sản xuất bất kì
và trừu tợng mà lấy xây dựng một quan hệ sản xuất mới phát triển theo định h-
ớng XHCN, mà con đờng đi lên của nó ngày một rõ nét. Lịch sử và kinh
nghiệm chuyển đổi nền kinh tế nhiều nớc cho thấy, khi chuyển sang nền kinh tế
thị trờng và mở cửa việc quản lý vấn đề sở hữu, quản lý và phân phối có liên
quan đến sự chuyển hoá giữa trục sở hữu và trục quyền lợi, liên quan đến sự
sống còn của thể chế chính trị. Bởi vậy việc nắm vững định hớng XHCN khi
xây dựng quan hệ sản xuất mới thích ứng trong thời kì đẩy mạnh CNH- HĐH là
rất cần thiết và có ý nghĩa về nguyên tắc cần đợc coi trọng. Kết cấu của quan hệ
sản xuất cần đợc cải thiện ở 3 mặt quan hệ cơ bản. Quan hệ sở hữu đối với quan
hệ sản xuất. Quan hệ sở hữu đóng vai trò quyết định đến các quan hệ khác của
quan hệ sản xuất . Quan hệ về tổ chức quản lý quan hệ sản xuất có quan hệ sở
hữu về TLSX quyết định và cùng với quan hệ phân phối sản phẩm nếu biết kết
hợp và sử dụng hợp lý sẽ góp phần tích cực vào việc củng cố và hoàn thiện
QHSX. Ngợc lại nó có thể làm biến dạng QHSX, ảnh hởng tiêu cực đến sự phát

LLXS thì sản xuất sẽ tiếp tục phát triển tạo ra nhiều sản phẩm hàng hoá đáp ứng
nhu cầu đa dạng đời sống cua xã hội .
Thực tiễn trong thời gian qua ở nớc ta cho thấy chỉ riêng sự thay đổi
quyền sở hữu từ một hình thức sang nhiều hình thức hoặc thừa nhận các quyền
định đoạt sử dụng chuyển nhợng và thừa kế đối với nông dân về ruộng đất cũng
đã tạo ra sự phát triển nhanh chóng LLXS một trong những nguyên nhân chủ
Trịnh Quang Quý H1K45
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368
yếu có tính bớc ngoặt để nớc ta có thể trụ vững, vơn lên vợt qua khủng hoảng
kinh tế xã hội.
Sự phát triển của một nền kinh tế không chỉ bắt đầu từ sự thay đổi và phát
triển trong cấu trúc của LLSX mà còn bắt đầu từ sự thay đổi và phát triển trong
cấu trúc của hệ thống QHSX mà sự phù hợp giữa chúng là động lực. Bởi vậy giữ
vững tính hệ thống và tính đồng bộ trong việc xây dựng QHSX có ý nghĩa rất
quan trọng.
Cần nhấn mạnh rằng trong thời đại ngày nay, việc phát triển LLXS
(thông qua đẩy mạnh CNH- HĐH) và xây dựng QHSX mới tơng ứng không thể
thực hiện đợc theo con đờng phát triển tuần tự giống nh các nớc di trớc.
Có thể cần phải phát triển theo con đờng rút ngắn hiện tại, rút ngắn đáng
kể về mặt thời gian- mà điều kiện lịch sử trong nớc và trên thế giới cho phép.
Bằng cách đó sẽ tránh đợc t duy và thói làm ăn nôn nóng, thiếu khoa học khép
kín, thụ động. Từ đó xây dựng ý chí tự lực tự cờng , tự lực chủ động sáng tạo
trong suy nghĩ, cách làm trên cơ sở nắm bắt cơ hội, vợt qua thách thức và nguy
cơ tụt hậu xa về kinh tế đa đất nớc ta trở thành một nớc công nghiệp hiện đại và
XHCN.
Quy luật QHSX phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của LLXS là
quy luật chung của sự phát triển xã hội. Do tác động của quy luật này mà hiểu
xã hội là sự phát triển kế tiếp từ thấp tới cao của các phơng thức sản xuất . Trớc
đây do sự cha nhận thức và vận dụng đúng quy luật này cộng với t tởng nóng
vội chủ quan duy ý chí chúng ta đã đẩy mạnh QHSX đi quá xa so với trình độ

hạ tầng. Trong điều kiện nớc ta hiện nay, kinh tế thị trờng với vai trò của nó
không giảm đi mà ngợc lại tăng lên và có tác động mạnh mẽ đến tiến trình lịch
sử. Kinh tế thị trờng xã hội chủ nghĩa nhằm xây dựng xã hội mới chính mục
đích đó quy định tính tích cực ngày càng tăng của kinh tế thị trờng xã hội chủ
nghĩa.
Bản chất của kinh tế thị trờng chính là bản chất của kinh tế chính trị.
Kinh tế đóng vai trò quyết định còn chính trị là biểu hiện tập trung của kinh tế,
có vai trò tác động mạnh mẽ trở lại. Thực tế cho thấy thành tựu đạt đợc trong 10
năm đổi mới vừa qua không thể tách rời việc giải quyết một cách đúng đắn mối
quan hệ giữa kinh tế và chính trị.
Chính trị không chỉ là mục đích mà còn là phơng tiện để thực hiện mục
đích kinh tế . F. Anghen đã chỉ rõ để thoả mãn những lợi ích kinh tế thì quyền
Trịnh Quang Quý H1K45
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368
lực chính trị chỉ đợc sử dụng làm một phơng tiện đơn thuần. Để nhấn mạnh vai
trò của chính trị, Lênin viết: Chính trị không thể không chiếm vị trí hàng đầu
so với kinh tế. Điều đó không có nghĩa là phủ nhận vai trò chính trị đối với nền
kinh tế . Nh vậy, chính trị kinh tế không thể tách rời nhau mà đợc xem xét, giải
quyết đồng thời. Nh vậy phải kết hợp hài hoà đồng bộ và toàn diện đổi mới kinh
tế và đổi mới chính trị trong công cuộc CNH- HĐH ở nớc ta hiện nay. Tại đại
hội đại biểu lần thứ VII (tháng 6/1991) Đảng ta đã khẳng định: Về quan hệ
giữa đổi mới kinh tế , đáp ứng những nhu cầu đòi hỏi cấp bách của nhân dân về
đời sống việc làm, các nhu cầu xã hội khác, xây dựng cơ sở vật chất của chủ
nghĩa xã hội coi đó là điều quan trọng để tiến hành thuận lợi trong đổi mới
chính trị. Đồng thời đổi mới kinh tế phải từng bớc đổi mới về tổ chức và phơng
thức hoạt động của hệ thống chính trị, phát huy ngày càng tốt quyền làm chủ và
năng lực sáng tạo của nhân dân trên các lĩnh vực kinh tế , chính trị, văn hóa, xã
hội. Đó là điều kiện thúc đẩy phát triển kinh tế và thực hiện dân chủ.
T tởng trên đợc tiếp tục phát triển và thực hiện rõ ràng hơn tại đại hội đại
biểu toàn quốc lần thứ VIII(6/1996). Đảng ta đã khẳng định: Phải kết hợp chặt

giai đoạn phát triển của công nghệ sản xuất để đi ngay vào sử dụng những công
nghệ của thời đại hậu hiện đại hoá. Hàn quốc, Đài Loan, Xingapo trong thực tế
đã nhanh chóng vợt qua giai đoạn sử dụng công nghệ cơ khí để bớc vào giai
đoạn các công nghệ tin học. Điều đó cho phép rút ngắn thời gian hiện đại hoá
đất nớc.
Trong tất cả các quốc gia thực hiện công nghiệp hoá hiện đại hoá Nhà n-
ớc luôn đóng vai trò là chủ thể. Các hoạt động của Nhà nớc đều đóng vai trò là
chủ thể điều khiển thị trờng với tính cách là môi trờng kinh tế xã hội năng động
ảnh hởng tới tất cả các thành viên xã hội , các chủ thể kinh tế buộc họ phải năng
động để tồn tại, phát triển hớng tất cả vào các thành viên xã hội vào mục tiêu
phát triển kinh tế thực hiện CNH- HĐH đất nớc.
Là chủ thể của quá trình hiện đại hoá, Nhà nớc thực hiện điều chỉnh kinh
tế vĩ mô bằng việc tạo ra môi trờng pháp lý thích ứng với cơ chế thị trờng có
điều tiết tạo cơ sở hạ tầng cho sản xuất, đảm bảo ổn định xã hội và khả năng
quốc phòng. Do đó việc thực hiện các chế độ sở hữu Nhà nớc là điều kiện cần
thiết nhng việc khuyến khích tất cả các thành phần kinh tế cũng là một tất yếu.
Trịnh Quang Quý H1K45