Website: Email : Tel (: 0918.775.368
Đề án kinh tế chính trị Đinh Thị Minh Huyền
A: lời mở đầU
Lênin là ngời mác-xít đầu tiên đã có công nghiên cứu sâu sắc vấn đề chủ
nghĩa t bản nhà nớc trong rất nhiều tác phẩm của mình, xây dựng nên những nền
tảng lý luận về CNTB NN trong điều kiện chuyên chính vô sản và đã áp dụng lý
luận này vào nớc Nga. Sau thời kỳ cộng sản thời chiến. Các nớc dân chủ nhân dân
trớc đây, trong đó nớc ta đều đã vận dụng lý luận này vào công cuộc cải tạo
XHCN. Cùng với thời gian lý luận này dờng nh bị bỏ quên, đặc biệt từ sau khi các
nớc dân chủ nhân dân tuyên bố hoàn toàn công cuộc cải tạo XHCN và bắt đầu sự
nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội. Khi cuộc khủng hoẳng của chủ nghiã xã hội
thế giới nổ ra và tiếp đó là sự tan rã của các nớc XHCN Đông Âu và đặc biệt là
Liên Xô đã buộc những ngời mác-xít phải nhận thức lại cho đúng những di sản lý
luận của Mác và Lênin.Trong đó có di sản lý luận của Lênin về CNTB NN
Cho đến nay, trong giới lý luận cũng nh các nhà hoạt động thực tiễn, kể cả
trong và ngoài nớc đang có nhiều cách hiểu khác nhau và có các hình thức vận
dụng khác nhau đối với chủ nghĩa t bản nhà nớc.
ở nớc ta việc vận dụng lý luận của Lênin về CNTB NN cũng có rất nhiều
những lý giải khác nhau. Vì vậy, trong thời kỳ quá độ lên CNXH nền kinh tế bao
gồm nhiều thành phần kinh tế tơng ứng với mỗi hình thức kinh tế khác nhau, trong
đó kinh tế nhà nớc giữ vai trò chủ đạo đại diện cho phơng thức sản xuất XHCN,
cùng với sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế t bản t nhân và đẩy mạnh thu hút đầu
t nớc ngoài, CNTB NN đang và sẽ giữ vai trò quan trọng trong tiến trình phát triển
của nền kinh tế đất nớc. Theo Lênin đó là một hình thức kinh tế quá độ, một bộ
phận rất cần thiết của nền kinh tế quá độ, Lênin đánh giá cao CNTB NN và coi nó
là một hình thức quan trọng để đa một nớc tiểu nông quá độ lên CNXH, phải tiến
hành CNH-HĐH đất nớc. Trong xu thế hội nhập toàn cầu, cách mạng khoa học kỹ
thuật phát triển nh vũ bão thì việc nhận thức và vận dụng CNTB NN đang là một
vấn đề cần đợc nghiên cứu công phu, để phục vụ cho sự nghiệp đổi mới của đất n-
ớc.
Đề án kinh tế chính trị Đinh Thị Minh Huyền
* Do yêu cầu phát triển nhanh chóng lực lợng sản xuất và thu hút vốn kỹ
thuật công nghệ tiên tiến, hiện đại của nớc ngoài.
* Do yêu cầu phát triển theo định hớng xã hội chủ nghĩa.
Kinh tế t bản nhà nớc có vai trò quan trọng trong việc động viên tiềm năng
vốn, kỹ thuật công nghệ hiện đại và kinh nghiệm quản lý của nhà t bản vì lợi ích
của bản thân họ cũng nh công cuộc xây dựng CNXH. Vì vậy, cần phát triển kinh
tế t bản nhà nớc bằng nhiều hình thức đa dạng để phát triển lực lợng sản xuất phục
vụ sự nghiệp CNH-HĐH.
2. Chủ nghĩa cộng sản thời chiến và thực chất của chính sách kinh tế mới.
2.1) Chính sách công sản thời chiến.
Sau khi cách mạng Tháng 10 Nga thành công thì chính quyền Xô Viết Nga
phải đơng đầu với cuộc nội chiến và cuộc can thiệp vũ trang của chủ nghĩa đế
quốcthế giới. Đứng trớc nguy cơ một mất một còn, chính quyền Xô Viết tìm mọi
cách để tập trung mọi lực lợng nhằm đánh bại những lực lợng thù địch bên trong
và bên ngoài. Chính sách cộng sản thời chiến ra đời trong hoàn cảnh ấy. Đó là
chính sách kinh tế của nhà nớc Xô Viết nhằm huy động mọi tài nguyên trong nớc
cho nhu cầu của tiền tuyến trong điều kiện nền kinh tế bị tàn phá sau cuộc chiến
tranh thế giới thứ nhất. Trong thời gian nội chiến và nớc ngoài can thiệp bằng vũ
trang, chính quyền Xô Viết ngoài việc quốc hữu hoá nền công nghiệp quy mô lớn,
còn nắm trong tay nền công nghiệp hạng vừa và một phần công nghiệp hạng nhỏ.
Việc quản lý toàn bộ công ngiệp đều tập trung ở các cơ quan trung ơng, việc cung
cấp nguyên liệu, thiết bị, vật liệu cho xí nghiệp cũng không thực hiện cho quân đội
và công nhân. Nhà nớc thi hành chế độ trng thu lơng thực thừa. Nguồn hàng của
nhà nớc những năm đó cực kỳ thiếu thốn, nông thôn hầu nh không nhận đợc hàng
công nghiệp. Nhà nớc phải thi hành độc quyền mua, bán lơng thực, cấm t nhân
buôn bán lơng thực và các thứ vật phẩm cần thiết nhất. ở thành thị vật phẩm tiêu
dùng phân phối theo phiếu với điều kiện u tiên cung cấp cho công nhân và căn cứ
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
Đề án kinh tế chính trị Đinh Thị Minh Huyền
niệm ấu trĩ về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ,do cha có kinh nghiệm thực tế
của một nớc đầu tiên đã mở cuộc đột phá vĩ đại vào tơng lai.Công lao to lớn của
Lenin chính là đã nhận ra sự ấu trĩ này,và đã phát triển ngay lý luận của Mac khi
cách mạng xã hội chủ nghĩa mới giành đợc thắng lợi chỉ trong một thời gian rất
ngắn.Lênin đã nhận xét sai lầm ấy:chủ nghĩa cộng sản ở nớc ta quá vội vàng,
thẳng tuột,không đợc chuẩn bị.Lênin đã phân tích cụ thể rằng khi đặt công tác
xây dựng kinh tế lên hàng đầu những ngời cộng sản Nga đã chỉ đứng trên một góc
độ mà nhìn nghĩa là định chuyển thẳng lên chủ nghĩa xã hội không qua cái thời kỳ
mở đầu mà Lênin gọi làđể làm cho nền kinh tế cũ thích ứng với nền kinh tế xã
hội chủ nghĩa với quan niệm đó những ngời cộng sản tởng rằng sau khi thiết lập
chế độ sản xuất quốc doanh và chế độ nhà nớc phân phối là đã bắt đầu một chế độ
kinh tế mới ,khác với với chế độ trớc. Và cho rằng hai chế độ: chế độ sản xuất,
phân phối t doanh sẽ đấu tranh với nhau trong những điều kiện khiến chính quyền
Xô Viết có thể thiết lập đợc chế độ sản xuất và phân phối quốc doanh bằng cách
lấn dần từng bớc chế độ đối địch.
Đặc biệt cần lu ý là trong phát triển kinh tế chúng ta tuyệt nhiên không
nêu ra vấn đề: nền kinh tế có quan hệ nh thế nào với thị trờng, với mậu dịch nhng
đến mùa xuân 1921 mới thấy rõ sự thất bại trong cái ý định ngắn nhất, nhanh nhất,
trực tiếp nhất để thực hiện việc sản xuất và phân phối theo nguyên tắc xã hội chủ
nghĩa. Cũng từ mùa xuân đó, tình hình chính trị đã cho thấy, trong một số vấn đề
kinh tế, cần phải rút lui về những vị trí của CNTB NN, cần phải chuyển từ xung
phong sang bao vây. Sự chuyển đổi ấy đợc đánh dấu bằng chính sách kinh tế
mới. Trong sự chuyển đổi này đã xuất hiện ít nhiều tâm trạng chán nản và làm
nhụt chí đấu tranh. Nhng Lênin đã khẳng định, sẽ không bao giờ học đợc cách giải
quyết những nhiệm vụ của mình bằng những phơng pháp mới, nếu nh kinh nghiệm
ngày hôm qua đã không mở mắt cho chúng ta thấy những sai lầm của những ph-
ơng pháp cũ.
Những xí nghiệp nhỏ trớc đây bị quốc hữu hoá ,nay cho t nhân thuê
hay mua lại để kinh doanh t do( chủ yếu là xí nghiệp sản xuất hàng hoá tiêu
dùng).
Cho phép mở rộng trao đổi sản xuất hàng hoá giữa thành thị và nông
thôn, giữa công nghiệp và nông nghiệp, cho thơng nhân đợc tự do hoạt
động(chủ yếu trên lĩnh vực bán lẻ) để góp phần khôi phục kinh tế, củng cố lại
lu thông tiền tệ trong nớc.
Thực hiện chế độ hạch toán kinh doanh trong các xí nghiệp quốc
doanh.
Chính sách kinh tế mới đã tạo điều kiện phát triển lực lợng sản xuất ở cả
thành thị lẫn nông thôn . Vì nó đáp ứng nhu cầu của quy luật kinh tế của nền sản
xuất XHCN còn mang tính chất hàng hoá và có nhiều thành phần. Nhờ đó, trong
một thời gian ngắn, nhà nớc Xô Viết đã khôi phục đợc nền kinh tế quốc dân bị
chiến tranh tàn phá, đã tiến đợc một bớc dài trong việc củng cố khối liên minh
công nông, một nhà nớc công nông .Nhiều dân tộc đầu tiên trên thế giới đã đợc
thành lập, đó là liên bang cộng hoà xã hội chủ nghĩa Xô Viết.
Chính sách kinh tế mới còn có ý nghiã quốc tế của nó. Đối với các nớc tiến
lên chủ nghĩa xã hội đều cần thiết vận dụng tinh thần cơ bản của chính sách đó
,chẳng hạn nh vấn đề quan hệ hàng hoá tiền tệ, nguyên tắc liên minh công nông,
sử dụng nền kinh tế nhiều thành phần. Chính sách này đợc quán triệt trong các
nghành kinh tế và lấy việc khôi phục nông nghiệp làm nhiệm vụ hàng đầu, là vấn
đề cấp bách trớc mắt.
2.2.b) Thực chất của chính sách kinh tế mới:
Toàn bộ nội dung của chính sách kinh tế mới có thể đợc khái quát thành
chính sách phát triển mạnh mẽ lực lợng sản xuất, đặc biệt với một nớc tiểu nông
quá độ lên chủ nghiã xã hội . Trong Dàn ý dự thảo huấn thị của hội đồng lao
động quốc phòng năm 1921, Lênin viết thực chất của chính sách kinh tế mới là
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
Đề án kinh tế chính trị Đinh Thị Minh Huyền
Đề án kinh tế chính trị Đinh Thị Minh Huyền
Nhng nớc Nga là nớc chậm tiến nhất ở Châu Âu, cho nên nớc Nga Xô Viết
chỉ mới có nguyện vọng kiên quyết tiến lên con đờng XHCN mà cha có nền móng
kinh tế của nó.
Vậy làm thế nào để thực hiện đợc CNXH ở một nớc mà tiểu nông chiếm
tuyệt đại bộ phận dân ? Trong một nớc nh vậy theo Lênin, cuộc cách mạng XHCN
chỉ có thể thắng lợi triệt để với hai điều kiện.
+ Điều kiện thứ nhất là có sự ủng hộ kịp thời của cách mạng xã hội chủ
nghĩa ở một nớc hay một số nớc tiên tiến. Về điều kiện này, theo Lênin, tuy đã
làm nhiều hơn trớc để có đợc điều kiện ấy, song cho đến lúc ấy vẫn còn cha đủ để
cho điều kiện đó trở thành sự thật đợc.
+ Điều kiện thứ hai là sự thoả thuận giữa giai cấp vô sản đang thực hiện sự
chuyên chính của mình hoặc đang nắm chính quyền. Nhà nớc với đại đa số nông
dân. Phải thoả thuận với nông dân vì lợi ích của hai giai cấp , mà 2 giai cấp đó có
sự khác nhau sâu xa. Theo Lênin ngời tiểu nông, chừng nào còn là tiểu nông thì
họ không a tất cả những gì mà ngời công nhân muốn. Nhng vẫn phải thoả thuận đ-
ợc với nông dân thì mới duy trì đợc chín quyền của giai cấp công nhân, mới dựng
đợc CNXH. Mà khi đã nói tới thoả thuận là phải nói tới sự nhợng bộ lẫn nhau vì
thế theo Lênin thoả thuận là một khái niệm rất rộng, nó bao gồm cả một loạt biện
pháp và bớc quá độ. Lênin khẳng định: chừng nào cách mạng cha nổ ra ở các nớc
khác, thì chỉ có thoả thuận với nông dân mới có thể cứu vãn đợc cuộc cách mang
xã hội chủ nghĩa. Đó là lý do phải lùi về CNTB nhà nớc.
Sự thoả thuận giữa 2 giai cấp này sau khi kết thúc nội chiến đã trở nên
không vững chắc vì nông dân không hài lòng với hình thức quan hệ hiện có, không
muốn có hình thức quan hệ ấy nữa và không muốn tiếp tục sống mãi nh thế. Do đó
phải thiết lập những mối quan hệ mới thông qua các hoạt động kinh tế và phải thoả
mãn đợc những yêu cầu, nghĩa là nh thế nào? Tìm đâu ra cách giải quyết vấn đề
thoả mãn những yêu cầu của nông dân. Về thực chất, có thể kiếm ra hàng hoá và l-
ơng thực. Nếu không có gì để trao đổi, mà buôn bán thì tự do trao đổi và tự do
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
Đề án kinh tế chính trị Đinh Thị Minh Huyền
những kẻ sở hữu t bản và ngời sở hữu sức lao động, nghĩa là khôI phục lại chế độ
t bản chủ nghĩa. Cho nên sự phát triển trao đổi t nhân , tức là phát triển chủ nghĩa
t bản, một sự phát triển không thể tránh khỏi, khi có hàng triệu ngời sản xuất nhỏ.
Lê Nin chỉ rõ, tự do buôn bán là khôI khôI phục chủ nghĩa t bản trên một mức độ
lớn là tự do của chủ nghĩa t bản. Với chính sách kinh tế mới, chủ nghĩa t bản sẽ
nảy nở những nơI mà trớc đây , chúng không nảy nở đợc. Trong nông nghiệp giai
cấp CuLắc sẽ nảy nở nhiều hơn trớc, nh vậy không những vì thế mà có thể ngăn
cấm đợc. Từ đó thấy đợc sự cần thiết phảI dung nạp chủ nghĩa t bản, vì nó cần
cho đông đảo quần chúng nông dân và cho t bản t nhân là ngời là ngời phảI buôn
bán để thoả mãn đợc nhu cầu của nông dân. Vì thế, cần phảI tổ chức công việc nh
thế nào để cho tiến trình bình thờng của nền kinh tế t bản chủ nghĩa và của việc lu
thông t bản chủ nghĩa. Có thể có đợc , vì đIều đó cần thiết cho chân dân, ở đây đã
diễn ra một đIều mà chính Lê Nin cũng phảI nói hình nh là ngời đời , chủ nghĩa
t bản t nhân lại đóng vai trò tự do chủ nghĩa xã hội, có thể dùng chủ nghĩa t bản
t nhân để xúc tiến chủ nghĩa xã hội. Nhng , muốn không thay đổi bản chất của
mình , nhà nớc vô sản chỉ có thể thừa nhận cho chủ nghĩa t bản đợc phát triển
trong một trừng mực nào đó và chỉ với đIều kiện là thơng nghiệp t nhân và t bản t
nhân phảI phục ting sự đIều tiết của nhà nớc , phảI tìm cách hớng chúng vào con
đờng chủ nghĩa t bản nhà nớc bằng một tổ chức nhà nớc và những biện pháp có
tính chất nhà nớc từ bên trên.
Nh vậy trong điều kiện nhà nớc vô sản, tự do trao đổi tự do mua bán tất dẫn
đến sự phục hồi chủ nghĩa t bản đuới hình thức chủ yếu chủ nghĩa t bản nhà nớc.
Trong đIều kiện một nhà nớc chủ nghĩa t bản tiểu t sản chiếm u thế, hàng
hoá chỉ có thể có đợc từ nông dân từ nông nghiệp. Và nh vậy chỉ có nông sản hàng
hoá này thay trao đổi với nông sản hàng hoá khác, đIều đó sẽ không kích thích
nông dân nông nghiệp phát triển. PhảI có những hàng hoá mà nông dân cần. Mà
muốn có những hàng hoá đó phảI dựa vào sự phát triển thủ công nghiệp cà công
nhanh chóng nền đại công nghiệp. Chỉ có chính sách thuế lơng thực mới phù
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
Đề án kinh tế chính trị Đinh Thị Minh Huyền
hợp với những nhiệm vụ của giai cấp vô sản, mới có thể củng cố đợc cơ sở vật
chất CNXH và đa CNXH đến thắng lợi hoàn toàn.
Vậy tại sao cần phảI thay việc trng thu bằng thuế lơng thực. Vì việc trng thu
tỏ ra cực kỳ nặng nề và bất tiện cho nông dân. Thuế lơng thực thấp hơn việc trng
thu hai lần. Ngời dân nào cũng biết rõ số thuế phảI nộp. Do đó , sẽ có rất ít tình
trạng lộng quyền khi thu thuế. Nông dân sẽ càng có lợi trong việc tằng diện tích
gieo trồng, trong việc cảI thiện kinh doanh của mình, chăm lu tằng thu hoạch.
Nh vậy thuế lơng thực sẽ giúp vào cảI thiện nền kinh tế nông dân. Bây giờ
nông dân sẽ bắt tay vào việc một cách yên tâm, hăng háI hơn và đó chính là đIểm
chủ yếu.
2.2.c2) Chính sách kinh tế mới và sự cần thiết sử dụng CNTBNN.
Nh đã nói ở trên , việc thay thế chế độ trng thu lơng thực thừa bằng chế độ
thu thuế chính là chuyển từ chế độ cộng sản thời chiến sang chính sách inh tế
mới có nghĩa là nông dân đã đợc tự do mua bán những nông sản thừa ngay sau
khi đã nộp thuế, mà thuế lơng thực chỉ chiếm một phần rất nhỏ các sản phẩm. Tức
là sau khi đã nộp đầy đủ thuế hiện vật , nông dân có quyền tự do trao đổi lúa mì
còn lại của anh ta sự trao đổi mua bán đợc coi là một hình thức mới của CNTB ở
mức độ nào đó, là một thứ CNTB đợc giai cấp công nhân tự giác cho phép tồn tại
và hạn chế. Lê Nin nhấn mạnh nhiều lần rằng nuế có kinh tế nhỏ, có tự do trao đổi
là CNTB xuất hiên và phát triển, không thể nào trách khỏi sự thật đó. Nh vậy
CNTBNN nếu hiểu một cách ngắn gonj là một thứ CNTB mà chúng ta có thể hạn
chếm, có thể qui định giới hạn, CNTB nhà nớc gắn liền với nhà nớc, mà nhà nớc
chính là giai cấp công nhân, là bộ phận tiên tiến của công nhân, là đội tiên phong
của chúng ta.
Trong thời kỳ thực hiện chính sách kinh tế mới (NEP) ở nớc Nga Xô Viết
Lênin đã chỉ rõ rằng việc khuyến khích tự do buôn bán trên cơ sở thừa nhận sự tồn
lợi ích củng cố chính quyền Xô Viết, mà vì lợi ích bản thân họ. Chính Lênin còn
dự kiến cả khả năng sự phân chia lợi ích đó thoạt đầu có lợi nhiều cho các nhà t
bản dới hình thức trả giá cho sự lạc hậu cho sự kém cỏi của mình. Nhng không
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
Đề án kinh tế chính trị Đinh Thị Minh Huyền
có cách nào khác mà là đIều cần phảI học. PhảI học phân chia lợi ích theo qui luật
ngự trị, trong kinh doanh đó là sự phân chia theo sức mạnh kinh tế kỹ thuật. PhảI
trả giá , phảI có một vàI hi sinh , nhng cáI giá ấy là bao nhiêu? Kinh nghiệm và
thực tiễn sẽ chứng tỏ. Vấn đề là không cần che giấu sự thật: PhảI nộp cống vật ,
nhng đối với nhà nớc vô sản thì sự dung nạp và du nhập CNTB sẽ mang lại những
lợi ích cơ bản và lâu dài.
Sự phát triển của CNTB do nhà nớc vô sản kiếm soát và đIều tiết có thể đẩy
nhanh ngay tức khắc nền nông nghiệp. Nhờ việc tăng nhanh lực lợng sản xuất
trong nông nghiệp mà ổn đĩnh xã hội , thoát ra khỏi khủng hoảng , thoát ra tình
cảnh giảm sút, tín nghiêm của nông dân đối với chính qyền Xô Viết, khắc phục
tình trạng trộm cắp của công nặng nề và nạn đầu cơ nhỏ lan tràn Nói về tầm
quan trọng của vấn đề này Lênin chỉ ra răng chính quyền vô sản có giúp đỡ cho sự
phát triển đó đợc không , hay là bon t bản nhà nớc và CNXH. Theo Lênin chính là
giai cấp tiểu t sản cộng với CNTB t nhân cùng nhâu đấu tranh chống lại cả CNTB
nhà nớc lẫn c CNXH . Nó chống lại bất cứ sự can thiệp , kiểm kê và kiểm soát nào
của nhà nớc , dù là CNTB nhà nớc hay CNXH . không hiểu đợc vấn đề này thì sẽ
gây ra nhiều vấn đề về kinh tế.
CNTB nhà nớc là một bớc tiến lớn, nhờ nó mà chiến thắng đợc tình trạng
hỗn độn , tình trạng suy sụp về kinh tế , hiện tợng lỏng lẻo, những tập quán những
thói quen , địa vị kinh tế của giai cấp ấy là quan trọng hơn hết . Bởi vì việc để tình
trạng vô chính phủ của những kẻ tiểu t hữu tiếp tục tồn tại là một mối nguy hại lớn
nhất, đáng sợ nhất, nó sẽ đa đất nớc đến chỗ diệt vong , cũng vì thế mà chế độ t
bản nhà nớc sẽ đa nớc Nga lên CNXH bằng con đờng chắc chắn nhất. Nừu khôI
phục đợc tìn trạng này thì tất cả những con chủ bàI đều nằm trong tay công nhân
sức to lớn, thực sự giám nhận đợc việc cung cấp sản phẩm cho hàng chục triệu ng-
ời.
CNTB nhà nớc thông qua sự du nhập của t bản từ bên ngoàI là hình thức
du nhập tiến bộ kỹ thuật hiện đại, qua đó hy vọng có đợc trình độ trang bị cao của
Copyright: Tài liệu đại học ©