Phân tích tâm trạng nhân vật Liên trong không gian phố
huyện (Hai đứa trẻ - Thạch Lam)
Bài làm
Thạch Lam xuất hiện trên văn đàn Việt Nam 1930 - 1945 như
một làn "gió đầu mùa" tinh khiết, êm nhẹ. Người đọc văn Thạch
Lam cảm nhận được một tình người đằm thắm trong một giọng
văn tha thiết. Cái đẹp tự lan toả, "tiềm tàng trong mọi vật bình
thường" khiến cho "lòng người thêm trong sạch và phong phú
hơn". Thạch Lam đã khơi gợi ánh sáng cho những tâm hồn từ
ngay những mảng đời chìm trong bóng tối.Truyện ngắn Hai đứa
trẻ - câu chuyện về hai chị em ở phố huyện nghèo - như một bài
thơ thấm đẫm tình người. Thế giới trẻ thơ gợi lại cho mỗi chúng
ta những rung động êm đềm mà sâu sắc, mở ra những suy tư về
thân phận con người.
Trong văn xuôi Việt Nam những năm 30 của thế kỉ XX, có lẽ
khó ai tìm ra được những nét đẹp tiềm ẩn trong cái bình thường
giỏi như Thạch Lam. Các nhà văn Tự lực Văn đoàn, những anh
em của Thạch Lam cũng hay nói về cảnh nhà quê, người nhà
quê nhưng đã tước đi vẻ hồn nhiên tươi tắn chân thực của cuộc
sống ấy, thay vào đó là những cái nhìn có phần xa lạ, kẻ cả, đôi
chút khinh miệt. Có lẽ, trong số anh em họ Nguyễn Tường,
Thạch Lam là người sống sâu nặng hơn cả với kí ức tuổi thơ của
mình. Trong tâm tư của nhà văn, phố huyện Cẩm Giàng (Hưng
Yên) và người chị tần tảo đã trở thành chuỗi kỉ niệm đẹp đẽ
nhất, khiến cho ông khi viết về hình ảnh phố huyện vẫn còn vẹn
nguyên những ấn tượng sâu đậm của tuổi thơ. Hai chị em Liên
và An chính là những gì Thạch Lam yêu mến, gắn bó thuở thiếu
thời.
Người đọc không thể nào quên ấn tượng về một không gian phố
huyện chuyển dần vào bóng đêm. Những âm thanh của một
ngày sắp tắt cùng với một phương tây cháy rực gieo vào lòng

Liên. Liên đã chứng kiến những con người "đi lần vào bóng
tối", "từ từ đi vào bóng đêm" và rồi từ bóng tối mênh mông lại
hiện lên những bóng đời chập chờn ánh sáng ngọn đèn, bếp lửa.
Ánh sáng của thực tại chỉ còn là "nguồn sáng" xa lạ của những
vì sao trên trời. Là những "khe sáng", "quầng sáng", "hột sáng"
mong manh của những con người cùng sống nơi phố huyện
nghèo. Sự sống như ẩn mình trong ánh sáng nhưng vẫn không
xua tan được những ám ảnh bóng tối. Nó chỉ đánh thức những
hoài niệm tuổi thơ. Những ngày tháng êm đềm của chị em Liên
khi cảnh nhà chưa sa sút. "Vùng sáng rực và lấp lánh" của quá
khứ là một tương phản để cắt nghĩa cho tâm trạng của Liên:
"Đêm tối đối với Liên quen lắm, chị không sợ nó nữa". Đó là sự
chấp nhận, là thực tế đáng buồn mà Thạch Lam đã nhận ra từ
cuộc sống của hai đứa trẻ. Hoàn cảnh không cho phép hai chị
em Liên - An được sống bình thường như bao đứa trẻ khác, tuổi
thơ của những đứa trẻ con nhà nghèo không có ánh sáng, đang
cằn cỗi dần cùng bóng tối. Phải chăng vì vậy mà cô bé Liên dễ
động lòng trắc ẩn trước "mấy đứa trẻ con nhà nghèo", còn An dù
thèm nhập bọn cùng đám trẻ con chơi đùa, nhưng nhớ lời mẹ
dặn nên đành ngồi im. Cảnh nghèo dễ khiến tạo ra mặc cảm, dù
cho là những đứa trẻ. Thạch Lam dường như không muốn để
cho những cảm giác bi kịch đè nặng lên số phận những con
người nghèo khổ, bằng thái độ trân trọng, ông đã nâng đỡ cho
các nhân vật của mình, vực dậy những khát khao đổi đời ngay
trong những khoảnh khắc ánh sáng mong manh nhất: "Chừng ấy
người trong bóng tối mong đợi một cái gì tươi sáng cho sự sống
nghèo khổ hàng ngày của họ"
"Một cái gì tươi sáng hơn", bản thân họ cũng không hề biết
trước, chỉ là những trông ngóng mơ hồ. Nhà văn không thể chỉ
ra "con đường sáng" cho những con người nghèo khổ ấy. Có lẽ,

đem đến sự ngọt ngào của tình cảm nhà văn dành cho Liên, tạo
ra cảm xúc đồng điệu ở người đọc. Một cô bé giàu mộng mơ, ắt
hẳng không thể để tâm hồn ngập dần trong bóng tối. Đó là tiền
đề để Liên có thể cảm nhận ánh sáng chuyến tàu đêm khác hẳng
mọi người: Liên lặng theo mơ tưởng. Hà Nội xa xăm, Hà Nội
sáng rực,vui vẻ và huyên náo. Con tàu như đã đem một chút thế
giới khác đi qua". Ánh sáng rực rỡ của con tàu mang hình ảnh
chứa đựng khát vọng về tương lai, đánh thức sức sống mãnh liệt
của tâm hồn Liên. Không phải một lần Liên đón nhận ánh sáng
ấy mà đêm nào cô cũng được sống trong những giờ phút mơ
tưởng này. Mơ ước lãng mạn bao giờ cũng là cơ sở của hành
động. Thạch Lam đã đem đến một thông điệp giàu ý nghĩa về
con người, tạo nên giá trị nhân văn của tác phẩm: hãy tin tưởng
và trân trọng khát vọng của con người, dẫu thực tại còn đầy
bóng tối như không gian phố huyện nghèo kia, nhưng con người
dù trong hoàn cảnh nào cũng vẫn hướng về ánh sáng. Cảm quan
lãng mạn không cho phép nhà văn đi xa hơn, nhưng cũng giúp
cho người đọc thêm yêu mến những con người nghèo khổ đầy
hy vọng.
Từ tình cảm dành cho những con người bé nhỏ, Thạch Lam còn
làm sống dậy những tình cảm gắn bó với quê hương, mảnh đất
và con người bình dị mà thân thương. Có thể xem đó là một khía
cạnh kháccủa tâm hồn nhân ái Thạch Lam. Ông nói về những
cảm nhận của hai chị em cũng là phát hiện về mối quan hệ gắn
kết giữa con người với mảnh đất. Dường như những hương vị
bình thường, mùi đất, mùi chợ cũng là một phương diện của tâm
hồn hai đứa trẻ, cũng là sự tha thiết trìu mến của nhà văn hướng
về vùng đất Cẩm Giàng từng lưu dấu tuổi thơ. Những chi tiết
bình thường nhất nơi phố huyện còn lan toả cảm giác ấm áp ân
tình của Thạch Lam đến tận bây giờ. Bóng tối mênh mông là

cút ,lẻ loi đến tội nghiệp . Đâu đó vài đứa trẻ nhặt nhạnh nơi
góc chợ hoang vắng vào lúc nửa đêm .Chị em Liên quanh
quẩn cùng quán hàng xén vốn đã vắng khách .Hàng phở của
bác Siêu lặng lẽ lăn bánh Những hình ảnh lẻ loi , đơn chiếc
ấy cùng vài ánh sáng nhỏ nhoi không đủ để xua tan bóng tối
dày đặc ,lan toả đang dần đẻ lên cuộc sống của họ -những con
người mà số lượng có thể đếm được trên đầu ngón tay “mấy
chú” , “mấy người” .Bóng tối cùng người bạn đồng hành của
mình là sự im lặng đã thống trị trên cõi người .Thời gian bỗng
chốc trở nên im lặng , uất ức đén kỳ lạ. Không gian bị thu
hẹp còn vài mảnh đời nho nhỏ .Không khí nặng nề như dồn
nén bao nhiêu uất nghẹn của kiếp người .Bửctanh ấy gợi lên
bao nỗi xót xa.
Nhưng Thạch Lam -người nghệ sĩ của tâm hồn ấy ,không
dừng lại ở khắc hoạ bóng tối.Bóng tối đã đáng sợ nhưng cuộc
sống quẩn quanh ở góc phố còn đáng sợ hơn .Họ ở đây chỉ
toàn những người nghèo . Đó là gia đình chị em Liên ở do
túng quẫn mà phải về phố huyện. Đó là bà cụ Thi hơi điên;là
gia đình bác Xẩm ;là gánh hàng chị Tý ;là quán phở của bác
Siêu Những mảnh đời nghèo khó nơi phố huyện tụ họp lại
không đủ để làm nên cuộc sống ồn ào.Cả một sự tẻ nhạt đén
kinh khủng hiện ra .Chỉ qua một chi tiết nhơ:Chị em Liên
không ngoái lại cũng biết tiếng cười khanh khách của bà cụ
Thi ,nhìn đốm sáng xanh lúc ẩn lúc hiện đằng xa cũng biết là
gánh phở của bác Siêu .Dường như bao năm ,bao tháng rồi họ
chỉ một công việc lặp đi lặp lại đó.Một công việc nhàm chán
,tẻ nhạt như chính cuộc đời họ.Nhưng sự việc ấy làm cho cuộc
sống của họ thêm tù túng ,ngột ngạt ,không có lối thoát ,không
biết đi đâu . Đối với họ,tương lai dường như không có mà chỉ
có thực tại u buồn,quẫn bách .Trước mắt họ ,tương lai đã khép

Không phải là những nụ cười đến thắt ruột ,cười ra nước mắt
của Nguyễn Công Hoan ,không phải là cái xót xa đến tận
xương tuỷ như Nam Cao nhưng những trang văn nhẹ nhàng
,tinh tế và sâu lắng của Thạch Lam đã lột tả hết cuộc sống phố
huyện và cũng là cuộc sống của xã hội Việt Nam tù túng, ngột
ngạt đương thời , đem đến cho người đọc những tình cảm
thương xót đầy tính nhân bản.
Dù chưa mạnh mẽ và nhất quán ở hành động như một số nhà
văn giàu tính cách mạng, nhưng với quan niệm nghệ thuật sâu
sắc và đúng đắn :Văn chương không phải là một cách để thoát
ly hay lãng quên ,mà trái lại ,văn chương “phải thực sự là thứ
vũ khí thanh cao và đắc lực”,là tiếng kêu thương thoát ra từ
những kiếp lầm than ,khổ cực ,Thạch Lam đã khác xa với
những nhà văn lãng mạn cùng thời và bức phù điêu quý giá ấy
của ông nơi Hai đứa trẻ sẽ còn mãi xúc động đối với người
đọc.