Chất thơ trong truyện ngắn "Hai đứa trẻ" (Thạch Lam).
Hướng dẫn làm bài
1. Tìm hiểu đề:
Đề bài thuộc kiểu đề tự do - chỉ nêu chủ đề mà không bắt
buộc về cách thức, phương pháp triển khai chủ đề đó. Chủ
đề được nêu trong đề bài này là chất thơ trong truyện ngắn
"Hai đứa trẻ" (Thạch Lam). Về thực chất, có thể hiểu, đề bài
yêu cầu phân tích để tìm ra những biểu hiện của chất thơ
cũng như vai trò của nó trong việc tạo nên dấu ấn phong
cách Thạch Lam và thành công của truyện ngắn "Hai đứa
trẻ". Để thực hiện yêu cầu này của đề bài, học sinh cần nắm
vững, hiểu rõ khái niệm "chất thơ", chất thơ trong truyện
ngắn để trên cơ sở đó xác định đúng và phân tích thấu đáo
biểu hiện cũng như giá trị của chất thơ trong truyện ngắn
"Hai đứa trẻ".
2. Dàn ý:
a. Mở bài:
- Đọc truyện ngắn Thạch Lam, dễ thấy cốt truyện của ông
không có gì đặc biệt, thậm chí đôi khi đơn giản đến như
không có. Nhân vật của ông cũng không thuộc vào những
lớp người có sức ảnh hưởng lớn trong xã hội. Vậy mà tác
phẩm vẫn có được một sức truyền cảm lớn để có thể neo đậu
lâu bền trong lòng người đọc, tạo nên một sức cuốn hút nhẹ
nhàng mà da diết cho người đọc mỗi lần đọc lại, sống lại
cùng với nó. Một trong những yếu tố quan trọng tạo nên sức
truyền cảm, sự hấp dẫn, cuốn hút ấy chính là chất thơ lắng
đọng lan toả từ những trang văn.
- Truyện ngắn "Hai đứa trẻ" ("Nắng trong vườn" - 1938) là
một truyện ngắn giàu chất thơ.
b. Thân bài:
b.1. Chất thơ và chất thơ trong truyện ngắn:

loè, những khe sáng, hột sáng lọt qua khe cửa, từng loạt hoa
bàng rụng khẽ xuống vai áo…
+ Hoài niệm về quá khứ và mơ mộng với đoàn tàu: Cuộc
sống thường nhật với gánh nặng mưu sinh không thể xoá bỏ
trong Liên niềm nhớ tiếc quá khứ. Thậm chí, chính cuộc
sống tẻ nhạt hàng ngày lại khiến nỗi nhớ ấy thêm da diết,
khắc khoải: dù kỉ niệm còn lại không nhiều, nhưng quá khứ
luôn trở về trong Liên bằng ánh hồi quang rạng rỡ nhất "Hà
Nội xa xăm, Hà Nội sáng rực, vui vẻ và huyên náo". Chính
nỗi nhớ quá khứ luôn thường trực đã khiến Liên khi đối diện
với hình ảnh thực của chuyến tàu đêm lại đắm mình trong
những mơ tưởng xa xôi để "sống giữa bao nhiêu sự xa xôi
không biết" mà chuyến tàu ấy gợi lên trong tâm hồn cô.
+ Lòng trắc ẩn đối với những cảnh ngộ đáng thương: Bản
thân Liên đang sống một cuộc sống nghèo khó, Liên cũng
thấm thía sâu sắc cảnh nghèo và buồn mà cô đang phải trải
qua song không vì thế mà Liên đóng kín tâm hồn đối với
con người và cuộc sống quanh mình. Nhìn những đứa trẻ
nghèo đang nhặt nhạnh, tìm kiếm trên bãi chợ, Liên thấy
"động lòng thương" tuy chính chị cũng không có gì để cho
chúng. Sẵn có một tấm lòng thơm thảo, Liên đã rót đầy hơn
vào cút rượu của bà cụ Thi điên dù trong em không phải
không có cảm giác sờ sợ rất tự nhiên ở một đứa trẻ khi phải
đối diện với một người không hoàn toàn bình thường. Chính
những tình cảm ngỡ như rất giản dị ấy lại làm cho người ta
cảm động như được "thanh lọc tâm hồn" để trở về với những
gì tự nhiên thuần khiết nhất.
- ở cái tôi Thạch Lam ẩn kín sau nhân vật: Dường như,
Thạch Lam đã viết truyện ngắn "Hai đứa tre" bằng chính
những trải nghiệm tuổi thơ ở phố huyện Cẩm Giàng. Đọc

vô cùng quen thuộc, bình dị mà ngỡ như rất mới mẻ, rất gợi
cảm trong những câu văn Thạch Lam bởi nó không chỉ hiện
diện như một khái niệm mà như một trạng thái của sự sống
đang xao động để chuyển dần một cách tinh tế cái xao động
ấy vào tâm hồn con người. Dưới ngòi bút Thạch Lam, thậm
chí đến cả rác rưởi của một phiên chợ quê cũng gợi nhớ bao
điều thân thuộc "Chợ họp giữa phố vãn từ lâu. Người về hết
và tiếng ồn ào cũng mất. Trên đất chỉ còn rác rưởi, vỏ bưởi,
vỏ thị, lá nhãn và lá mía. Một mùi âm ẩm bốc lên, hơi nóng
của ban ngày lẫn mùi cát bụi quen thuộc quá, khiến chị em
Liên tưởng là mùi riêng của đất, của quê hương này". Sức
gợi cảm của thứ mùi vị này ở chỗ nó đánh thức cảm xúc,
cảm giác ấu thơ của rất nhiều người Việt.
- Truyện có những chi tiết được lựa chọn đích đáng để thể
hiện tinh và sâu thế giới của những cảm xúc, cảm giác và
tình cảm vừa mơ hồ, vừa da diết trong tâm hồn nhân vật:
Liên ngồi lặng lẽ bên mấy quả thuốc sơn đen lúc chiều muộn
với đôi mắt ngập đầy dần bóng tối; Liên cùng em nhìn ngắm
những vì sao để mà thấy chúng như thuộc về vũ trụ thăm
thẳm bao la, đầy bí mật và xa lạ; Liên và An chờ đợi chuyến
tàu đêm… Trong số đó, có thể nói, chi tiết đợi tàu của hai
đứa trẻ chính là đỉnh điểm của chất thơ trong tâm hồn người.
Với hai chị em Liên, đoàn tàu vừa là một thực tế, vừa là một
ảo ảnh trong cái nhìn non trẻ và đầy khát khao. Đoàn tàu đi
rồi, ánh sáng vụt loé lên cũng đã tắt, hai chị em cũng đã
chìm vào giấc ngủ song dư âm của khát vọng thì vẫn còn
vang vọng mãi bởi đó là yếu tố cơ bản để "gióng lên cái gì
đó còn ở tương lai" (Nguyễn Tuân). ánh sáng của đoàn tàu
đã làm cháy lên một thứ ánh sáng khác - ánh sáng của khát
vọng da diết trong tâm hồn những đứa trẻ. Trân trọng và

dàng, hoà hợp sự kín đáo và giản dị như một lời thủ thỉ vừa
phải, êm đềm nhỏ nhẹ nhưng có thể phân biệt được từng âm
vị.
+ Thạch Lam ít dùng những chữ to tát, những nhịp điệu gấp
gáp vội vàng, lời văn của ông nhuần nhuyễn, tinh tế để phô
diễn những trạng thái, những cảm xúc trong tâm hồn. Câu
văn của Thạch Lam nhiều thanh bằng gợi một nhịp điệu
chậm buồn nhưng có sức lan toả. Chẳng hạn khi miêu tả vẻ
trầm buồn nhưng cũng rất đỗi nên thơ của phố huyện, Thạch
Lam đã viết: "Chiều, chiều rồi, một chiều êm ả như ru, văng
vẳng tiếng ếch nhái kêu ran ngoài đồng ruộng theo gió nhẹ
đưa vào…" Hay miêu tả cảnh đêm tối sau khi chuyến tàu đi
qua: "Đêm tối vẫn bao bọc xung quanh, đêm của đất quê, và
ngoài kia đồng ruộng mênh mang và yên lặng".
+ Thạch Lam đã sáng tạo ra một thứ ngôn ngữ nghệ thuật
riêng để biểu đạt cái xao động của sự sống khẽ vang lên
trong không gian, thời gian tĩnh mịch để diễn tả cái thanh
thoát, dịu hiền của tâm hồn Liên: êm ả, yên lặng, thong thả,
gượng nhẹ, nhỏ xíu, yên tĩnh, mơ hồ, miên man, tĩnh mịch
… Những từ ngữ này liên kết với nhau như một dải lụa nhẹ
bay để tạo một dư âm sâu lắng trong tâm hồn người đọc.
+ Văn phong Thạch Lam rất bình dị: Câu văn ngắn, nhịp văn
chậm rãi, thong thả. Dù diễn tả cái náo nức bên trong, cái sôi
động của ước mơ, Thạch Lam vẫn rất nhẹ nhàng, vẫn tự nén
ngòi bút. Chuyến tàu rực sáng vụt qua, Liên xúc động mạnh
khi kỉ niệm xưa dồn dập hiện về "Hà Nội xa xăm, Hà nội
sáng rực, vui vẻ và huyên náo". Đây là một trong số ít những
câu văn kết hợp lối trùng điệp và những thanh trắc tạo điểm
nhấn và ngay câu sau Thạch Lam viết ngắn hơn, nhẹ hơn,
như ghìm giữ lại niềm xúc động: "Con tàu như đem một